ماڭىزدى مىندەتتەر مەجەسى

وسى اپتادا ۇكىمەت وتىرىسىندا بىرنەشە ماڭىزدى ماسەلە, اتاپ ايتار بولساق, جىلۋ-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ بارىسى, تەحنيكالىق رەتتەۋدى دامىتۋ جوسپارى, سونداي-اق, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايىندىق جۇمىستارى قارالدى. ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتايمىز وتىرىستان سوڭ ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنە كەلىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزگەن ۇكىمەت مۇشەلەرى اتالعان ماسەلەلەر جونىندە بايانداپ بەردى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيا­لار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا تالقىلانعان ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا توقتالدى. ءا.يسەكەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىمەن مۇددەلi مەملەكەتتiك ورگاندارمەن بiرلەسiپ ازiرلەنگەن. «مۇندا قۋاتتىڭ بالانسى 2030 جىلعا دەيiن كورسەتiلگەن. بiزدە ءۇش ايماق بار: وڭتۇستiك, سولتۇستiك جانە باتىس. ول بالانس 2030 جىلى بiزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنان تاپشىلىق بولمايتىنداي ەتiپ جاسالدى. 2030 جىلعا قاراي اتوم ەلەكتر ستانسالارى ەنەرگوبالانسقا كiرەتiندiكتەن, قوسىمشا قۋات پايدا بولادى. بiزدiڭ ەلەكتر ەنەرگيامىز ەكسپورتقا شىعادى», دەدi ول. ءا.يسەكەشەۆ سونداي-اق, بۇگiنگi تاڭدا جاھان­دىق سىن-قاتەرلەرگە بايلانىستى ەنەر­گەتيكاداعى ينۆەستورلاردىڭ ويىن ەرەجە­لەرiن وزگەرتۋ قاجەتتiگi تۋىنداپ وتىرعانىنا توقتالىپ, قازiرگi ۋاقىتتا ەلەكتر ەنەرگەتيكا­سى سالاسىندا جەكەشەلەندiرۋ ءجۇرiپ جاتقا­نىن, سوندىقتان سالانىڭ دامۋىنا قاجەت­تi قۇرىلىمدىق وزگەرتۋلەر اتالمىش تۇجىرىم­دامادا كورسەتiلگەنىن, وندا بiرنەشە بلوكتار, ماسەلەن, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ۋران ءوندiرiسi, كومiر ونەركاسiبi مۇناي-گاز سەكتورى قامتىلعانىن ايتتى. مۇنىمەن قوسا, تۇجىرىمدامادا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ نىساندارىنا ينۆەس­تورلار تارتۋ قاراستىرىلعان. وسى ورايدا بۇل سالانى تارتىمدى ەتۋدiڭ كەشەندi شارالارى جاسالعان. «2030 جىلعا دەيىن قازاقستان­نىڭ وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەنىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى اياسىندا باستى ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن «بەلگىلەنگەن كىرىستەر» ۇعىمى ەنگىزىلەدى, دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى رەت­تەۋ باعانىڭ وسىمىنە جول بەر­مەۋى ءتيىس. ياعني, گەنەراتسيا سەكتورى بويىنشا مارجينالدىق كىرىستەردەن كەتۋ ماقساتىندا «بەلگىلەنگەن كىرىستەر» ۇعىمى ەنگىزىلگەلى وتىر. ۆيتسە-پرەمەردىڭ ايتۋىنشا, تاريفتىك ساياسات پەن جەكە ينۆەستورلار ءۇشىن سالانىڭ تارتىمدىلىعىن ساقتاۋ اراسىندا بالانستى تابۋ وتە ماڭىزدى بولدى. بۇل تاريفتىك ساياساتقا سايكەس بولۋى ءتيىس. يسەكەشەۆتىڭ ايتۋىنشا, سونداي-اق, نارىقتاعى ۇدەرىس اشىق بولۋى ءۇشىن بارلىق ويىنشىلاردىڭ – وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن نارىق كەڭەسىن قۇرۋ جوسپارلانعان. قازاقستان 2013 جىلى 22,5 مىڭ توننا ۋران وندiرگەنىن اتاپ وتكەن ول اتوم سالاسى جانارماي-ەنەرگەتيكا كەشەنى سالاسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولiگi بولىپ تابىلاتىنىنا توقتالدى. «قازاقستان قازiرگi ۋاقىتتا ۋران ءوندiرiسi بويىنشا الەمدiك كوشباسشى بولىپ تابىلاتىندىعىن بiلەسiزدەر. بiز 2013 جىلى 22,5 مىڭ توننا ۋران وندiردiك. بiز, وكiنiشكە قاراي, ۋراندى تەك وندiرەمiز. ال 2030 جىلعا ارنالعان جانارماي-ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندi تۇجىرىمداماسىندا سالانىڭ ەڭ باس­تى مiندەتi رەتiندە ەلiمiزدi يادرولىق وتىندى تولىق تسيكلدا يگەرەتiن مەملەكەت ەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز», دەدi ءا.يسەكەشەۆ. ۆيتسە-پرەمەر ءسوز اراسىندا رەسەيگە باعىتتا­لاتىن قازاقستان­دىق كومiردiڭ ەكسپورتتىق كولەمi ازاياتىنى جونىندە دە ايتىپ ءوتتى. «بiز بىلتىر 112 ملن. توننا كومiر شىعاردىق. 2030 جىلى 100-120 ملن. توننا دالiزiندە قالۋدى جوسپارلاۋدامىز. بۇل 2030 جىلعا دەيiن كومiر جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ نەگiزگi رەسۋرسى بولىپ قالاتىنىمەن بايلانىستى. دەگەنمەن, بيىل رەسەيگە ەكسپورتتالعان كومiردiڭ كولەمi 30 ملن. توننا كولەمiندە بولدى جانە ول تومەندەي باستادى», دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ونىڭ سوزiنە قاراعاندا, ۇزاق مەرزiمدi كەزەڭدە جاڭا ساتىپ الۋشىلاردى ىزدەستىرۋ قاجەت. ياعني, ەۋروپاعا, قىتايعا جانە وزگە دە نارىقتارعا شىعاتىن ەكسپورتتىق مۇمكiندiكتەر قاراستىرىلماق. گاز ءوندىرىسى قارقىن الماق تۇجىرىمداماعا وراي مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇزاقباي قارا­بالين دا قوسىمشا بايانداما جاساپ, جىلۋ-ەنەرگەتيكا كەشەنىن دامىتۋ شارالارىنا وراي ءوز سالاسىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىن ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا 2030 جىلعا قاراي گاز ءوندىرۋدى 60 ملرد. تەكشە مەترگە جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كۇنى بۇل كورسەتكىش 40 ملرد. تەكشە مەتردى قۇرايدى. ال جەر قاباتىنا قايتا ەنگىزىلەتىن گازدىڭ كولەمى شامامەن 25 تەكشە مەتر كولەمىندە بولجانىپ وتىر. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, تاۋارلىق گاز ءوندىرىسى 21 ملرد. تەكشە مەتر دەڭگەيىندە تۇراقتى ساقتالاتىن بولادى. ال 2030 جىلعا قاراي جەر قاباتىنا قايتا ايدالاتىن گاز كولەمىن ازايتۋ ەسەبىنەن تاۋارلىق گازدى 35-40 ملرد. تەكشە مەترگە جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. «ءبىزدىڭ گاز قورىمىزدىڭ شامامەن 80 پايىزى ىلەسپە, مۇناي گازى بولىپ سانالادى. ياعني, ول مۇناي وندىرىسىمەن تىعىز بايلانىستا جانە سوعان وراي مۇناي ءوندىرۋ دە ءبىز الاتىن گازدى قالاي تاراتۋىمىزعا بايلانىستى. بىرىنشىدەن, ءبىز الىنعان گازدىڭ ءبىر بولىگىن ساتساق, قالعانىن سۇيىق كومىرسۋتەگىن ءوندىرۋ ءۇشىن جەر قويناۋىنا كەرى ايدايمىز», دەدى مينيستر. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە, الەمدە اسا جوعارى بەلسەندىلىك گازدى قايتا وڭدەۋ سالالارىندا انىق بايقالادى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ ارنايى تۇجىرىمداماسىن جاساۋدا. بۇل رەتتە «وسى قۇجات ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا ۇكىمەت قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. بۇل تۇجىرىمداما وتاندىق گاز ونەركاسىبىن دامىتۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى», دەدى ۇ.قارابالين. يكەمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال ۇكىمەت وتىرىسىندا سونداي-اق, ەكو­نو­ميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيستر­لىگى ۇسىنعان شەتەلدىك جانە وتاندىق تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ بويىنشا ءىس-شارالاردىڭ كەشەندى جوسپارىنىڭ جانە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭنىڭ جوبالارى قارالىپ, ماقۇل­داندى. بۇل جونىندە بريفينگتە ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ۆيتسە-مينيستر مارات قۇسايىنوۆ مالىمدەدى. كەشەندى جوسپار ينۆەستيتسيالىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە, شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋدى, ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتۋگە جانە تاعى باسقا دا بىرقاتار شارالارعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسى ينۆەستورلارمەن جاسالاتىن كەلىسىمشارتتاردىڭ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋدى, ينۆەستيتسيا­لىق ارتىقشىلىقتاردى كەڭەيتۋدى, سونداي-اق, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىل­دىرۋ بويىنشا زاڭ جوباسى اياسىندا ەكونوميكانىڭ باسىمدىقتى سەكتورلارىندا قۇنى 20 ملن. دوللاردان كەم بولمايتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالار ءۇشىن ىنتالاندىرۋلار پاكە­تىن قاراستىرۋ جوسپارلانعان. بۇدان وزگە, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ءۇشىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا ارنالعان تاريف­تەردىڭ بول­جام­دىلىعىن قامتا­ماسىز ەتۋ جولىمەن ۇزاق مەرزىمگە تابيعي مونوپوليانىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنە تاريفتەردىڭ شەك­تەۋلى دەڭگەيىن بەكىتۋ قاراستى­رى­لادى. سونىمەن قاتار, ينۆەس­تور­لاردىڭ مۇددەلەرىن جانە قۇ­قى­عىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زاڭدى نەگىزدە «ين­ۆەس­­تي­تسيالىق ومبۋدسمەن» ينستيتۋتى ەنگىزىلۋدە. زاڭنامامەن سالىق كودەكسىنە, ينۆەستيتسيالار, تابيعي مو­نو­پوليالار جانە رەتتەلەتiن نا­رىق­­تار, حالىقتى جۇ­مىس­پەن قام­تۋ, حالىق­­تىڭ كوشى-قونى تۋ­را­لى زاڭدارعا وزگەرىس­تەر مەن تولىق­تىرۋ­لار ەنگىزىلۋدە. «جاسالاتىن كەلىسىم-شارتتار شەڭ­بەرىن­دە ينۆەستورلاردى مەملە­كەتتىك قول­داۋ­دىڭ قوسىمشا شارا­لارى ەنگىزىلىپ وتىر, ولاردىڭ ىشىندە 10 جىلعا كتس تولەۋ­دەن بوساتۋ, 10 جىلعا جەر سالىعىن تولەۋ­دەن بوساتۋ, 8 جىلعا جىلجىمايتىن ءمۇ­لىككە سالىق تولەۋدەن بوساتۋ, نى­سان پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن مەم­لەكەت تاراپىنان ينۆەستورلاردىڭ كۇر­دەلى شىعىندارىن 30%-عا دەيىن وتەۋ قاراستىرىلعان», دەدى م.قۇ­سايىنوۆ. بۇدان وزگە, ينۆەستور­لارمەن كەلىسىمشارت جاساسقان ساتتەن باستاپ 10 جىلدىق مەرزىمگە سالىق ستاۆ­كا­­لارى­نىڭ (ققس جانە اكتسيزدەردەن باسقا), ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن الىم­داردىڭ «تۇ­راق­تىلىعىن» ەنگى­زۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, جاسالعان كەلى­سىمشارتتار شەڭبەرىندە ينۆەس­تورلارعا ينۆەستيتسيالىق جو­بانى ىسكە اسىرىلۋدىڭ بار­لىق مەرزىمىندە جانە نىساندى پايدالانۋعا بەرگەننەن كەيىن ءبىر جىل بويى كۆوتاسىز جانە رۇقساتسىز شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ قۇقىعى ۇسىنىلادى. ەڭ باستىسى, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جەتىلدىرۋ جونىندەگى زاڭ جوبا كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن جانە ينۆەس­تورلارمەن جاسالاتىن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتاردىڭ تەتىگى مەن شارتتارىن قايتا قاراۋدى, ينۆەستيتسيا تارتۋدى, سونداي-اق, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ بويىنشا شارالاردى كوزدەيدى. ەگىس جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن قازىرگى ماۋسىمدا ماڭىزى ارتىپ, قىزۋ جۇمىس ءجۇرىپ جاتقان سالانىڭ ءبىرى – كوكتەمگى ەگىس جايى. ۇكىمەت وتىرىسىندا بۇل ماسەلە دە كەڭىنەن تالقىلانىپ, اتقارىلعان جۇمىستار جايى پىسىقتالدى. بۇل جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ ءمالى­مە­تىن­شە, «اعىمداعى جىلى اۋىل­­­­­شارۋاشىلىق داقىلدارىن 21,8 ميلليون گەكتار اۋماققا ەگۋ جوس­پار­لانعان, بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 313 مىڭ گەكتارعا كوپ. استىق داقىلدارىن سەبۋ اۋدانى 15,9 ميلليون گەكتاردى, ونىڭ ىشىندە بيداي 12,8 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. 27 مامىرداعى مالىمەت بويىنشا, جۇگەرى مەن كۇرىشتى ەسەپكە العاندا, ءداندى داقىلداردى ەگۋ جۇمىستارى 9,4 ملن.گا نەمەسە جوسپارلانعان القاپتىڭ 62%-نا جۇرگىزىلدى, 2 ملن.-نان استام گەكتاردى مايلى داقىلدار ەگىستىكتەرى الدى. «بۇگiنگi جاعداي بويىنشا, جازدىق ءداندi داقىلداردى ەگۋ 9244,9 گا نەمەس­ە جوسپارلانعاننىڭ 61,9 پايىز القا­بىنا جۇرگiزiلدi», دەدi مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستiك ايماقتاردا جۇگەرi مەن كۇرiشتەن باسقا جازعى ءداندi دا­قىل­داردى سەبۋ اياقتالدى, باتىس پەن شى­عىس وڭiرلەردەگى وبلىس­تاردا جوسپار­لان­عاننىڭ 79 پايىزى شاماسىندا جۇرگiزiلدi. 34 مىڭ گرانت بولىنەدى ال قازىرگى ناۋقاننىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ توڭىرە­گىندەگى قاربا­لاس. بۇعان دايىندىق بارىسىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ءسارىنجىپوۆ باياندادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇبت-عا ۇستىمىزدەگى جىلى 133 226 تۇلەكتىڭ 92 077-ءسى قاتىسادى. سىناق­تى 63 603 تۇلەك قازاق تىلىندە, 28 447 تۇلەك ورىس تىلىندە تاپسىرادى. سون­داي-اق, ۇبت فورماتى وزگەرمەيدى. بازادا 14 ءپان بويىنشا 170 مىڭعا جۋىق تەست تاپسىرماسى بار. ونىڭ ءىشىن­دە بيىلعى جىلى شامامەن 50 مىڭ تەست تاپسىرماسى پايدالانىلادى, ولاردىڭ 14 مىڭى بيىل ازىرلەنگەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, تەست تاپسىرمالارى بازاسىن جاڭارتۋ پايىزى ءپاننىڭ تالاپ ەتىلۋىنە بايلانىستى. 2009-2013 جىلدارى ۇبت-نى تالداۋ كورسەتكەندەي, ءجيى تاڭدالاتىن پاندەر فيزيكا, بيولوگيا جانە گەوگرافيا بولىپ وتىر. ۇبت 2 ماۋسىمنان باستاپ 8 ماۋ­­سىم­­عا دەيىن 155 ارنايى جابدىقتالعان پۋنكت­­­تەردە وتەدى. بارلىق پۋنكتتەردە شتاب­تار مەن مەملەكەتتىك كوميسسيالار قا­لىپ­تاستىرىلعان. 107 ۇبت وتكىزۋ پۋنك­­تى اۋدان ورتالىقتارىنداعى مەكتەپ­تەردە, 48-ءى وبلىستىق جانە استانا مەن الماتى قالالارىنداعى جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا ورنالاسادى. «بارلىعى 1585 اۋ­ديتوريا قولدانىلادى, بعم-نەن 1700 با­قىلاۋشى جىبەرىلەدى. بازاداعى تەست تاپ­سىرمالارىنىڭ جالپى سانى 176 مىڭ­دى قۇرايدى. وعان قوسىمشا 14 مىڭ تەست تاپسىرمالارى ازىرلەندى», دەدى ا.ءسارىنجىپوۆ. بiلiم جانە عىلىم مينيسترلiگi ۇبت كەزiندە اقپاراتتاردىڭ Whats App جانە Viber ارقىلى تاراپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنىپ وتىرعاندارىن دا جاسىرمادى. ونىڭ مالiمەتتەرiنە قاراعاندا, قاۋiپسiزدiك شارالارىن ساقتاۋ, ۇبت-نى وبەكتيۆتi جانە اشىق وتكiزۋ ءۇشiن ءداستۇرلi تۇردە بارلىق جەردە تەحنيكالىق قۇرالداردى: 1108 سىمتەتiك دىبىسىن تۇنشىقتىرعىش, 402 مەتالل iزدەگiش جانە 1585 كامەرا مەن بەينەكامەرا قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىر. دەگەنمەن, ۇبت وتكiزۋ كەزiندە جەرگiلiكتi اتقارۋشى بيلiك اۋماقتىق بiلiم سالاسىنداعى باقىلاۋ دەپارتامەنتiنەن ءوز ايماقتارىنداعى ۇبت ناتيجەسiنiڭ جوعارى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدi تالاپ ەتەتiندiكتەن, مەملەكەتتiك كوميسسيا مۇشەلەرi ۇبت وتكiزۋ ەرەجەلەرiن بۇزىپ, بەينەكامەرا مەن سىمتەتiك دىبىسىن تۇنشىقتىرعىشتى وشiرۋگە, مەتالل iزدەگiشتi دۇرىس قولدانباۋعا, تۇلەكتەرگە ۇيالى تەلەفون, «شپارگالكا» الىپ وتۋگە جول بەرەدi. «سول سەبەپتەن ۇبت كەزiندە اقپاراتتاردىڭ Whats App جانە Viber سياقتى زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگiمەن جاريالانىپ كەتۋ قاۋپi ارتۋدا», دەپ اتاپ ءوتتى بعم باسشىسى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بيىل­عى جىلدىڭ گرانتتارى جايىندا دا اقپاراتپەن ءبولىستى. مي­نيستر­دىڭ مالىمەتىنشە, اعىمداعى جىلى شامامەن 34 مىڭ گرانت بولىنەدى. ونىڭ شامامەن 12 مىڭى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بەس مىڭعا جۋىعى پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا, ال 2600-دەيى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا بەرىلەدى. ءمينيستردىڭ اتاپ وتۋىنشە, ماسەلەن, تالاپكەر ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ ءۇشىن – 70, اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرگە – 60, ال قالعان وقۋ ورىندارىنا 50-دەن جوعارى بالل جيناۋى ءتيىس. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».