ەگەر ەۋرازيانىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, قازاقستان مەن ونىڭ كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرىنىڭ گەوساياسي تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا كەڭ-بايتاق اۋماقتاعى اسا ءىرى وركەنيەتتى بايلانىستىرۋشى ەلدەردى كورەمىز. ولار قىتاي, ءۇندىستان, تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرى, ت.ب. بۇل جەردە ءبىزدىڭ ەلىمىز ارقىلى وتكەن جىبەك جولىنىڭ ماڭىزى زور. جىبەك جولى – بۇل تەك قانا جىبەك ماتاسىن ارتقان شۇباتىلعان كەرۋەندەر, ءتۇرلى ەلدەردىڭ كوپەستەرى عانا ەمەس. شىن مانىندە جىبەكتىڭ وسى جولداعى اسا باستى تاۋارلاردىڭ ءبىرى بولعانى دا راس. بىراق بۇل جولدا ءتۇرلى ەلدەردە وندىرىلگەن ءتۇرلى تاۋارلار ساۋداسى دا قىزىپ تۇرعان. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, وسى جول توڭىرەگىندە ءتۇرلى حالىقتار اراسىندا بىلىمدەر, يدەيالار, اقپاراتتار الماسىلىپ وتىرعان.
وسى جولمەن ءدىني وقۋلار, فيلوسوفيا كەڭ تارالعان, بۇل جول ارقىلى ساياحاتشىلار, زەرتتەۋشىلەر, سونداي-اق, سول ۋاقىتتاعى جانسىزدار مەن بارلاۋشىلار ءجۇرىپ تۇرعان. بۇگىندە تاۋەلسىزدىك العان قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدى شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى التىن كوپىر ەتۋگە ۇمتىلىس تانىتىپ وتىر. ياعني, بۇل ءوڭىردىڭ بۇرىنعى قىزمەتىن تاريحي تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ دەگەن ءسوز. وسىدان 20 جىل بۇرىن مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى نۇرسۇلتان نازارباەۆ م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ الدىندا جاريا ەتىلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۇجىرىمداماسى قالىپتاسقان تاريحي ءومىر شىندىعىنا, دەمەك, ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا, ۋاقىتىمىز بەن بولاشاعىمىزعا تولىقتاي سايكەس كەلەدى. ءتىپتى, كەدەن وداعىنا كىرە وتىرىپ قازاقستان قارا جانە بالتىق تەڭىزدەرىنە باج سالىعىنسىز شىعۋعا مۇمكىندىك الدى. قازىرگى كەزدە ۆلاديۆوستوك ارقىلى تىنىق مۇحيتىنا دا ەركىن وتكەل تاۋىپ وتىرمىز, تەمىرجول جانە اۆتوموبيل ماگيسترالى قۇرىلىستارىنىڭ اياقتالۋى ەلىمىزدى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى اسا قۋاتتى كولىك ءدالىزىنە اينالدىرسا, بۇل ءوز كەزەگىندە ازيا-تىنىق مۇحيتى وڭىرىمەن بايلانىستارىمىزدى ودان ءارى قاراي دا دامىتۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن بولادى.
وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ تاريحشىلارى XIX عاسىر – ەۋروپا عاسىرى (فۋنت ستەرلينگتىڭ, فرانكتىڭ, مادەنيەتتىڭ, تەحنيكالاردىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, بۇكىل الەمدى دەرلىك جاۋلاپ الۋ, ت.ب.), حح عاسىر – امەريكا عاسىرى (الەمدىك ۆاليۋتاعا اينالعان دوللاردىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى, يدەولوگيانىڭ, قۇندىلىقتاردىڭ, ەكونوميكانىڭ, اسكەري الەۋەتتىڭ, ت.ب. ارتىقشىلىقتارى), ءححى عاسىر ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرىنىڭ عاسىرى دەگەن تۇجىرىم جاساعان-تىن. قازىرگى دامۋ بارىسى بۇل ۇستانىمداردىڭ اقيقات ەكەنىن ايعاقتاپ وتىر. زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن الەمدەگى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكالىق دەرجاۆالار, اسا جاڭا تەحنولوگيالار, اسكەري الەۋەت, ساياسي سالماق, يدەولوگيا مەن قۇندىلىقتار, ءبارى-ءبارى وسى وڭىردە ورنالاسقان.
ەگەر ءبىزدىڭ تاياۋداعى, ياعني كسرو كەزەڭىندەگى تاريحقا قايتا ورالار بولساق, وندا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى رسفسر اۋماعىندا وتە قۋاتتى رىنوكقا يەلىك ەتتى جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ, شىن مانىندە, الەمدەگى اسا ۇزىن شەكاراسى بار كورشى ەلدەردىڭ ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ساتتىق ۇدەرىسىن قالپىنا كەلتىرەدى. كەدەن وداعى جۇمىسىنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ ناتيجەسى-اق وسى بىرلەستىكتىڭ ءوزارا ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋمەن بايلانىستى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ ءوندىرىسىمىز, بيزنەسىمىز تەك جىلىجايلىق جاعدايلاردا دامي المايتىنى تۇسىنىكتى. ول الەمدىك ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ورتاسىنا مۇمكىندىگىنشە جىلدام كىرىگۋى ءتيىس. وسىنداي قاتاڭ باسەكەلى كۇرەسسىز ءبىز قازىرگى وركەنيەتتىڭ كۇرەڭدىسىندە قالامىز.
كەي كەزدەرى ءبىز قازاقستاندا ءوندىرىس جوق دەگەن ءسوزدى ەستىپ قالامىز. ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا, مۇنداي ۇستانىمداعىلاردىكى ءىشىنارا دۇرىس, بىراق باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى ونىمدەردى وتكىزۋ رىنوكتارىنىڭ جوقتىعى بولىپ تابىلادى. بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن باستى, ءتىپتى, ەڭ باستى دەۋگە بولاتىن ەكونوميكانىڭ قوزعالتقىشى ءونىم وتكىزۋ رىنوگىنىڭ, ياعني تۇتىنۋشىلاردىڭ جەتكىلىكتىلىگى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرا وتىرىپ, ءبىز 170 ميلليون ادامعا ارنالعان ورتاق رىنوكقا شىعامىز. مىنە, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىز ءۇشىن وتكىزۋ رىنوگى دەگەنىمىز وسى, ياعني ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ورگە شىعاراتىن قوزعالتقىش – تۇتىنۋشى-ساتىپ الۋشى. بىراق بۇل بوس كەڭىستىك ەمەس, بۇل جەتكىلىكتى تۇردە تولىسقان رىنوك. سول جەردەن ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەرىمىز لايىقتى ورنىن تابا ءبىلۋى, ياعني باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ءارى قاراي دا دامىعىلارى جانە بايىعىلارى كەلەتىن بەلارۋس جانە رەسەي وندىرىسشىلەرىمەن اراداعى باسەكەلەستىك قاتاڭ بولادى. دەگەنمەن, قازىرگى قولدا بار بارلىق وڭ ناتيجەلەرگە قاراماستان, ءبىز ءوز ەكونوميكامىزدىڭ شىنايى سۇلباسىن كوز الدىمىزعا ەلەستەتە الامىز. ءبىزدىڭ وندىرىسشىلەرىمىز, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەرىمىز وزدەرىنىڭ باسەكەلەستەرىمەن كۇرەستە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جەڭىلىس تابادى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بولسا, سولاردىڭ ءبىرى بەلارۋس پەن رەسەيدە قالىپتاسقان وندىرىستىك بازانىڭ بولۋى. جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وندىرىسشىلەرىمىز بەن كاسىپكەرلەرىمىز ءۇش باستى مىندەتتى شەشۋلەرى ءتيىس: ءبىرىنشى – بۇل وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋ. بۇل باعىتتا عىلىمي تۇرعىدان اتقارىلاتىن جۇمىستار شاشەتەكتەن. ەكىنشى – باعانى بارىنشا تومەندەتۋ. ءۇشىنشى – ءبىزدىڭ بيزنەس 100 جانە ودان دا كوپ پايىزدىق تابىستان باس تارتىپ, 10 پايىزدىق تابىستى قاناعات تۇتۋى ءتيىس. ويتكەنى, بۇكىل الەمدە وسىنداي ءۇردىس قالىپتاسقان. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ وندىرىسشىلەرىمىز بەن كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ بەلارۋس پەن رەسەي رىنوكتارىنان لايىقتى ورىندارىن تاباتىندارىنا مەن سەنىمدىمىن.
سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, ءتۇرلى سەبەپتەر مەن جەلەۋلەردى كولدەنەڭ تارتاتىن رەسەيلىك شەنەۋنىكتەر مەن بيۋروكراتتار قازاقستان تاۋارلارىن رەسەي رىنوكتارىنا شىعارۋعا توسقاۋىل قويادى ەكەن. مۇنىمەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا اينالىسۋى ءتيىس. ارىپتەستىك, مەن ايتار ەدىم, دوستىق قارىم-قاتىناستار تەك ادال دا ادىلەتتى بولا الادى. الداۋ مەن ارباۋدىڭ كەز كەلگەن ارەكەتى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ قارسىلاستار سانىن ۇلعايتىپ, ونى بانكروتتىق پەن ىدىراۋعا الىپ كەلۋى ىقتيمال.
ەندى بۇگىنگى كۇن شىندىعىنا توقتالايىق. مىسال رەتىندە رەسەي ۇسىنعان جىلىنا 60 مىڭ توننا ەت كۆوتاسىن الۋعا بولادى. بۇل ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىز ءۇشىن وراسان مۇمكىندىك. الايدا, ءبىزدىڭ اگرارشىلارىمىز ونداعان مىڭ باس ءىرى قارا ساتىپ الۋ بازاسىندا رەسەيگە 60 مىڭ توننا ەت ەكسپورتىن جولعا قويۋعا ۇمتىلىس تانىتىپ وتىرعان ءجايت باسقا ماسەلەنىڭ ۇشىعىن شىعاردى. سيىردىكى بولسا دا جاڭادان ونداعان, ءتىپتى, ودان دا كوپ اۋىز پايدا بولدى. بۇعان جەم-ازىق بازاسى دايىن ەمەس بولىپ شىقتى. وڭتۇستىكتە وندىرىلەتىن جەم-ازىق جاپپاي ساتىپ الىنا باستاسا, ءوز كەزەگىندە بۇل ونىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدى. ءىس جۇزىندە بۇل جەم-ازىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءوز ونىمدەرىن ۇلعايتۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. تۇتىنۋشىلار مەن ساتىپ الۋشىلار سانى ارتقان سايىن قوسىمشا جۇمىس ورىندارى اشىلاتىنى تابيعي جايت. ءسويتىپ, تىزبەك جالعاسا تۇسەدى. ماسەلەن, 2020 جىلعا قاراي رەسەيگە جىلىنا 100 مىڭ اۆتوموبيل ەكسپورتىن جولعا قويۋدى دا تىزبەكتى رەاكتسيا دەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, كولىكتەردىڭ دوڭعالاعى مەن قوسالقى بولشەكتەرى, باسقا دا كەرەك-جاراقتارى قازاقستاندا جاسالاتىن بولادى.
رەسەي جانە بەلارۋس رىنوكتارى جاڭا جۇمىس ورىندارىن تالاپ ەتسە, جەم-ازىققا سۇرانىس تا كۇرت ارتادى. بۇل – قوسىمشا ەڭبەكاقى, تۇرعىندار تابىسىنىڭ ارتۋى دەگەن ءسوز. حالىق تابىسىنىڭ ارتۋى ونىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن جوعارىلاتسا, ول ءوز كەزەگىندە ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالادى. مۇنداي مىسالداردى باسقا سالالار بويىنشا دا كەلتىرۋگە بولادى.
سوڭعى مالىمەتتەرگە يەك ارتساق, ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدىڭ كەدەن وداعى ەلدەرىنە ەكسپورتى 3 پايىزعا عانا قىسقارىپتى, بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس. ەندى وسى ماسەلەنى جىلىكتەپ كورەلىك. بارىنەن بۇرىن, ءبىز قاي جەردە ۇتقانىمىزدى, قاي جەردە ۇتىلعانىمىزدى انىقتاپ الامىز. ماسەلەن, شيكىزات ەكسپورتى 12 پايىزعا قىسقارسا, كونديتەر ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى 3 ەسەگە ارتقان, ياعني ءوسىم 200 پايىز دەگەن ءسوز. سونداي-اق, تسەمەنت 17 ەسە, ياعني 1600 پايىز, ترانسفورماتورلار 16 ەسە, ياعني 1500 پايىز وسكەن. بىراق, جالپى دايىن ءونىم ەكسپورتتىڭ پايداسىنا ەمەس, سوندىقتان 3 پايىز تومەندەگەنىن كورسەتەدى.
ءوزىمىز بىلەتىندەي, ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق مىندەت – ءارتاراپتاندىرۋ, شيكىزات ەكسپورتىنان دايىن ءونىم ەكسپورتىنا كوشۋ. جوعارىداعى ساندار وسى باعىتتا جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىن كورسەتسە كەرەك. دەمەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ءبىزدىڭ دۇرىس جولمەن كەلە جاتقانىمىزدى ايعاقتايدى جانە مەن وسى ستراتەگيالىق باعىتقا كۇمانمەن قاراۋعا ەش نەگىز جوق ەكەنىن انىق اڭعارامىن.
كامال بۇرحانوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
