بالالار – بايلىعىمىز

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ماجىلىسىندە بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىن قازاقستاننىڭ راتيفي­كا­تسيالا­عانىنا 20 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلعى 16 اقپاندا نيۋ-يوركتە قول قويعان جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاعان العاشقى حالىقارالىق شارتتاردىڭ ءبىرى. سول كەزدەن بەرى ەلىمىزدەگى ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالارعا مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ارتۋى ناتيجەسىندە ميلليونداعان قازاقستاندىق بالالار ونىڭ ءناتي­جەلەرىن كورىپ كەلەدى. قازاق­ستانداعى كوپتەگەن ۇلتتىق قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن باعدار­لا­مالار وسى حالىقارالىق شارتقا سايكەس كەلۋ ءۇشىن جاقسارتىلدى. قازاقستاننىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويۋىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ەلىمىزدەگى بالا قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ پروگرەسىندەگى باستى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ, انا مەن بالانى قورعاۋ ءاردايىم, ءتىپتى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىنداعى ەڭ قيىن جىلدارى دا مەملەكەتىمىز ساياساتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇگىنگى حالىقارالىق باسقوسۋدى ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى گ.ىقسانوۆا جۇرگىزىپ, پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى د.نازارباەۆا, پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى ا.بيجانوۆ, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى م.بەكبوسىنوۆا, ەۋروپا وداعىنىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, ەلشى ا.بۋشەز, نورۆەگيا ەلشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.ەنتسەن, يۋنيسەف-ءتىڭ وكىلى د.كۋكيتا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا الەمدەگى ەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. ول بالالاردىڭ ۇعىم-تۇسىنىگىن جانە بالالار ماسەلەسىن قالاي شەشۋ قاجەتتىگى جونىندەگى كوزقاراستى تولىعىمەن وزگەرتتى – كونۆەنتسيا بويىنشا بالالار قامقورلىق پەن ءىلتيپات ءبىلدىرۋ وبەكتىلەرى بولىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, كەز كەلگەن ەلدىڭ جانە قوعامنىڭ تولىق قۇقىقتى مۇشەسى بولادى. الەمدەگى ەلدەردىڭ ءابسوليۋتتى كوپشىلىگىنىڭ كونۆەنتسيانى قابىلداۋى ولاردىڭ بالا قۇقىعىن ىلگەرىلەتۋگە دەگەن شىنايى ۇستانىمىن راستاپ وتىر. «بۇگىنگى كۇنى وسى جيىرما جىلدا قازاقستان بالا قۇقىقتارىن, ونىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالاماتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا ەلەۋلى پروگرەسكە قول جەتكىزدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار, – دەدى ءوز سوزىندە د.نازارباەۆا. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 18 جاسقا دەيىنگى بالالار 5 ميلليوننان استام جانە ولار شامامەن بۇكىل حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايدى. جىل سايىن ەلىمىزدە 300 مىڭنان استام بالا دۇنيەگە كەلەدى, ال وتكەن جىلى 387 مىڭ بالا تۋدى. بۇل جىل سايىن ءبىزدىڭ ەلىمىز ورتا ەسەپپەن ءبىر وبلىس ورتالىعى – قالا حالقىنىڭ سانىنا ءوسىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, «ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تۋعان ءاربىر بالا – قازاقستاندىق. مەملەكەت وعان قامقورلىق جاساۋعا ءتيىس». بالالار مۇددەسىنە وراي اۋقىمدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار – ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعدارلاماسى, «سالاماتتى قازاقستان», «با­لاپان» باعدارلامالارى, مەم­لەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلار جۇيەسى 1 ميلليوننان استام ادامدى قامتىپ وتىر, دەدى ۆيتسە-سپيكەر كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە. ءبىر اي بۇرىن ءبىز دەپۋتاتتار باستاماشى بولعان زاڭ جوباسىن تالقىلادىق, مۇنىڭ ءمانى «ءاربىر بالاعا – وتباسى قاجەت» دەپ قاراپايىم تۇجىرىمداۋعا بولادى. وسى زاڭ جوباسىمەن جەتىم بالالاردى اسىراپ الۋ ءراسىمىنىڭ اشىق بولۋىن ارتتىرۋ, ىقتيمال اسىراپ الۋشىلاردى, پاترونات وتباسىلاردى جانە قورعانشىلاردى ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ جانە ت.ب. بويىنشا بىرقاتار شارالار ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل قۇجاتتىڭ ناقتى بالالاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن وسى زالدا وتىرعانداردىڭ بارلىعى دا تۇسىنەدى, دەي كەلىپ, سول پروبلەما بويىنشا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىن سۇرادى. «پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى العا ۇلكەن ماقسات قويىپ وتىر – 2050 جىلعا قاراي قازاقستان الەم ەلدەرىنىڭ نەعۇرلىم دامىعان وتىز ەلىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ وسى جولدا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىنە ءبىز سەنىمدىمىز. ءبىز بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى قانداي بولۋى كەرەك ەكەنىن جانە وسى ماقساتتا قانداي ارەكەت جاساۋ كەرەك ەكەنىن بىلەمىز. بالالارىمىزدىڭ باقىتقا قول جەتكىزىپ, دەنساۋ­لىق­تارى مىقتى بولۋى ءۇشىن قولدان كەلگەنىن ايانباۋىمىز قاجەت. بۇل قولىمىزدان كەلەدى», دەپ سەنىم ءبىلدىردى د.نازارباەۆا. كونفەرەنتسيانىڭ «كونۆەنتسيا­نىڭ 20 جىلدىعى جانە جاڭا جوسپارلار» اتتى بولىمىندە سەنات دەپۋتاتى بىرعانىم ءايتى­موۆا «بالا قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيا­لاۋ كەزىندەگى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەمەلەرى», ءماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا با­ليەۆا «بالا قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسى اسپەكتىندە جەتىمدىكتىڭ الدىن الۋدى جەتىلدىرۋ پەرسپەكتيۆالارى», ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەسەنعازى يمانعاليەۆ «بالا قۇقىقتارى تۋرالى بۇۇ كونۆەن­تسيانىڭ ينكليۋزيۆتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋى مەن بالالارعا قاتىستى قاتى­گەزدىكتىڭ الدىن الۋ ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋداعى پروگرەسس تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتاردا بايانداما جاسادى. «بالالىق شاقتى قورعاۋداعى بىرىكتىرىلگەن ءتاسىل» بولىمىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ساليدات قايىربەكوۆا «انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جۇيەسى دامۋىنىڭ پروگرەسى تۋرالى», بالا قۇقىقتارى مەن زاڭناما جونىندەگى يۋنيسەف-ءتىڭ ەكسپەرتى كارولين گاميلتون ( ۇلىبريتانيا) «بالالىق شاقتى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋدەگى حالىقارالىق تاسىلدەر تۋرالى», دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بويىنشا ەكونوميكالىق تالداۋ جونىندەگى يۋنيسەف-ءتىڭ ەكسپەرتى دجەيمس چەركونە (اقش) «انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ جۇيەسىندەگى قىزمەتتەردىڭ دامۋىنا شىققان شىعىنداردىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى», يۋنيسەف-ءتىڭ ەكسپەرتى الەكساندر كوۆالەۆسكي (رەسەي) «0-3 جاستاعى بالالاردان باس تارتۋدىڭ الدىن الۋ باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتاردا وي ءبولىستى. شارا ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى, نورۆەگيا ۇكىمەتىنىڭ, ەۋروپا وداعى دەلەگاتسياسىنىڭ جانە قازاقستانداعى بۇۇ بالالار قورىنىڭ (يۋنيسەف) قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلدى.