ەكونوميكالىق وداق: بۇگىنى مەن ەرتەڭى

ەۋرازياشىلىق يدەياسى 1994 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ تاراپىنان م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بولاشاعى زور ۇلكەن ماسەلە رەتىندە جاريا ەتىلگەنى بەلگىلى. ءار ەل ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن بارىنشا الىپ قالۋعا ۇمتىلىپ جاتقان سول كەزدە ەلباسىنىڭ مۇنداي ۇسىنىسىنا كۇدىكپەن قاراۋشىلاردىڭ بولعانىن دا نەسىنە جاسىرايىق. الايدا اراعا جىلدار سالىپ, ءبىر وداقتىڭ قاجەت ەكەنىن بارلىعى دا ءتۇسىندى. بۇرىنعى كەڭەستىك كەيبىر ەلدەر ەۋروپالىق وداققا بارىپ قوسىلسا, ەكىنشىلەرى ءالى ءوز باعىتىن تاڭداي الماي داعدارىپ تۇرىپ قالدى. ال قازاقستان بەلارۋس جانە رەسەيمەن بىرگە كەدەن وداعىن قۇردى. باستى ماقسات – ءوزارا ساۋداداعى كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ, تاۋارلارعا, قىزمەت كورسەتۋلەرگە, كاپيتالعا  جانە جۇمىس كۇشىنە ورتاق نارىق جاساۋ, سونداي-اق, كەلىسىلگەن ۆاليۋتا ساياساتىن جۇرگىزۋ. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى دا ءۇشىنشى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس بولىپ تابىلاتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. الدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق كۇتىپ تۇر. قازاقتا «الىستاعى اعايىننان جاقىنداعى كورشىڭ ارتىق» دەگەن ءسوز بار. ەگەر وسى تامسىلگە سالار بولساق, ەلىمىزگە تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى اكەلە الاتىن ەل بولسا, ولار رەسەي مەن بەلارۋس دەپ قابىلدانىپ وتىر. نەگىزىنەن, ءدىنى مەن ءدىلى ءبىر سانالاتىن وزبەكستان جانە ورتالىق ازيانىڭ وزگە دە ەلدەرىمەن وداق قۇرۋ دۇرىس باعىت بولار ەدى. الايدا, وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ اتاپ كەتكەندەي, ازىرگە ايماقتاعى ەلدەردىڭ ەكونوميكالارى ءارتۇرلى دەڭگەيدە, سوندىقتان دا ينتەگراتسيالاۋدى ايتۋ ءالى ەرتەرەك. ونىڭ ۇستىنە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى مول رەسەي مەن قىتاي ايماقتىڭ ەكونوميكاسىنا ەرەكشە ىقپال ەتىپ كەلەدى. ولار ءۇشىن بۇل ايماقتا كۇشتى وداقتىڭ پايدا بولۋى ءتيىمسىز. ماسەلەن, قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا 30 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالاتىن بولىپ شەشسە, وزبەكستانعا قۇيىلاتىن قارجى كوزى 15 ميلليارد دوللار. الا تاقيالى كورشىمىز ءۇشىن بۇل وتە ۇلكەن قارجى كوزى. قىرعىزستان مەن تاجىكستان ەكونوميكاسىنا رەسەيدىڭ قارجى قۇياتىنىن ەسكەر­سەك, ورتالىقازيالىق وداق تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونىڭ ۇستىنە, وڭىرگە ەۋروپالىق وداق پەن اقش ءوزىنىڭ ىقپالىن ءجۇر­گىزۋگە ىنتالى. ونى وزدەرى دە جا­سىرمايدى. سوڭعى كەزدە ەكونو­ميكالىق وسىمگە بەت العان تۇركيا دا تۇركىلىك تۋىسقاندارىن باۋىرىنا باسقىسى كەلەدى. بۇل جەردە ءۇندىستان, پاكىستان جانە يران سياقتى ەلدەردىڭ ءوز تاۋارلا­رىن وتكىزەتىن رىنوك ىزدەستىرىپ وتىر­­­­عاندىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. مىنە, وسىنداي جاعدايدا قا­زاقستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكو­نوميكالىق وداقتى تاڭداۋى دۇرىس ەمەس دەي المايسىز. ارينە, ەلىمىز ءۇشىن ينتەگرا­­­تسيا­لىق ۇدە­رىستەردەگى ماڭىزدى ماق­سات­تاردىڭ ءبىرى ءبىر­تۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىس­­تىك شەڭبەرىندە ءىرى جوعارى تەحنو­­­لوگيالىق وندىرىستەردى, ونەر­­كاسىپ­­تىك, اگروونەركاسىپتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قۇرۋ. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كە­ڭەستىڭ سامميتىندە بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋدىڭ ءتيىمدى­لىگىنە ەرەكشە دەن قويعان-دى. «سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستان مەن بەلارۋستىڭ رەسەيگە ەكسپورتى, رەسەيدىڭ بىزگە ەكسپورتىنا قاراعاندا بىرنەشە ەسەگە از. بۇل – ساۋداداعى تەپە-تەڭسىزدىك (ديسبالانس). سوندىقتان اتالعان  باعىتتا جۇمىس ىستەپ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ كەرەك», دەگەن ەدى سوندا قازاقستان باسشىسى. وكىنىشتىسى سول, كەدەن وداعىنا مۇشە قالعان ەكى ەل ءالى دە ءوز تەحنولوگيالارىن قازاقستانعا اكەلۋگە اسىعار ەمەس. ماسەلەن, قازاقستاندا رەسەيلىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 5 مىڭنان اسا كاسىپورىن بولسا, سولاردىڭ ىرىلەرى («رۋسال», «گازپروم», «لۋكويل», «ينتەرراو ەەس» جانە باسقالارى) نەگىزىنەن شيكىزاتتى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ جۇمىستارىن عانا جالعاستىرىپ كەلەدى. ال رەسەيلىك «اۆتوۆاز» وتاندىق كاسىپورىندارمەن ءبىر­لەسىپ, قۇنى 500 ميلليون دوللار­لىق جوبا بويىنشا ەلىمىزدە «لادا» اۆتوكولىكتەرىن شىعارا باس­تايدى. بۇعان دەيىن رەسەيدە شىعارىلۋى توقتاتىلعان «نيۆا» اۆتوكولىگىن قۇراستىرعانىمىز ءالى ەسىمىزدە. وعان قانشا قارجى كەتتى, ول ءوزىن اقتاي الدى ما, جوق پا, وكىنىشكە قاراي ونى سۇراپ جاتقان ەشكىم جوق. سوعان قاراعاندا, بۇل تەحنولوگياسى ەسكىرگەن اۆتوكولىكتەردى شىعارۋدى ەلىمىزگە يتەرە سالۋمەن بىردەي ەمەس پە؟ ءبىز بەلارۋسپەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرىپ, سەمەيدە تراكتور قۇراستىرىپ كەلەمىز. ول دا  ءوزىنىڭ وندىرىستىك قۋا­تىنا تولىق جەتتى دەي المايمىز. وسى ەلمەن اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­دار قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىل­عانىمەن, ونىڭ جۇزەگە اسا قويارى كۇمان تۋعىزادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندىق ساۋدا ورىندارىندا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك ونىمدەردىڭ قاپتاپ كەتكەنىن كۇن­دەلىكتى كورىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى, كەيبىر اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارى (دەنساۋلىققا زياندى دەپ تانىلعان تاۋىق ەتتەرى مەن ءسۇت ونىمدەرى) ساپاسىز ءارى تۇتىنۋشىلارعا قاۋىپتى دەپ تابىلىپ, سورەلەردەن الىنىپ تاستالۋدا. ەسەسىنە كو-عا كىرگەننەن بەرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا تۇتىنۋ تاۋارلارىنا دەگەن باعا 40 پايىزعا ارتسا, قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ رەسەي نارىعىنا وتە المايتىنى تۋرالى ءجيى ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بەلگىلى ساراپشى دوسىم ساتپاەۆ ەلىمىزدىڭ كو-داعى ۇلەسى 2012 جىلى 17 پايىز ەكەنىن, ال ول كورسەت­كىش 2011 جىلى 20 پايىز دەڭگەيىن­دە بولعانىن ايتا كەلىپ, رەسەي مەن بەلارۋسكە تەك شيكىزات سا­تىپ وتىرعانىمىزدى سىنعا العان-دى. كەمشىلىكتەردى قانشا تىزبە­لەسەك تە, ەلىمىزدى داعدارۋدان الىپ شىعاتىن تەك ينتەگراتسيا بولماق. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ينتەگراتسياسى تۋرالى سوزىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەيدى: «بۇل قۋاتتى بىرلەستىك بولادى. ءۇش ەلدىڭ ءىجو-ءسى 2 تريلليون دوللار, ونەركاسىپ الەۋەتى 600 ميلليارد دوللارعا باعالانسا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن شىعارۋ كولەمى – 112 ميلليارد دوللار. ءححى عاسىردا ەۋرازيالىق وداق جاھاندىق دامۋ ترەندىنىڭ كورىنىسى ايقىن بولماعانىمەن, جاھاندىق كۇشتىڭ جەمىستى ورتالىعى رەتىن­دە قۇرىلدى». شىنىندا دا, ينتە­گراتسيانىڭ العاشقى ساتىسى بولىپ تابىلاتىن كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىن ءۇش ەلدىڭ (قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي) ءوزارا ەكسپورتى 29 پايىزعا ارتسا, 2011 جىلى ول 33 پايىزعا ءوسىپتى. جانە دە 2012 جىلى ونىڭ 8,7 پايىزعا ارتقانىن تاعى بايقاپ وتىرمىز. رەسەيدىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميحايل بوچارنيكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتتەرى سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاننىڭ ءوز تاۋارلارىن رەسەي رىنوگىنا شىعارۋى 10 پايىزعا, ال بەلورۋسسيا 20 پايىزعا ارتتىرعانىن كورسەتكەن. جالپى, قازىر بەلارۋس ءۇشىن دە كەدەن وداعى بارلىق جاعى­نان ءتيىمدى. ويتكەنى,  بۇل ەل قۇرىل­تايشىسى قازاقستان مەن رەسەي بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق بانك ارقىلى كەيبىر جوبالارىنا ءتيىمدى نەسيەلەندىرۋگە قول جەتكىزسە, ەكىنشى جاعىنان, ءوز تاۋارلارىن وسى ەلدەرگە بارىنشا كەدەرگىسىز وتكىزۋگە  مۇمكىندىك الىپ وتىر. سونداي-اق, بەلارۋس مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى رىنوگىن رەتتەۋ ماسەلەسى بويىنشا رەسەيمەن ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىم جاساپ الۋعا ارەكەتتەنۋدە. بۇل رەتتە بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا تمد شەڭبەرىندە بوس اڭگىمەگە جول بەرىلگەندىگىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, «سوندىقتان دا, شارتقا بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا قول قويىلۋى تيىستىگىن» ەرەكشە ايتقانى ەسىمىزدە. رەسەي تارابى كەدەن وداعى اياسىندا قازاقستانمەن جانە بەلارۋسپەن ءوزارا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە ءازىر ەكەنىن بايقاتىپ كەلەدى. «استانادا كەزدەسكەندە كەلىسكەنىمىزدەي, ءارتۇرلى الىپ قويۋلار مەن قايسىبىر جەڭىلدىكتەردى بەرۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بىردەي جاعداي تۋعىزۋىمىز ورىندى. بۇل – ۇلكەن جۇمىس, ءبىز تۇسىنەمىز, بىراق بۇل جول ەكىجاقتى قوزعالىستى بولعانى ءجون, بۇل بارلىعىن قاناعاتتاندىراتىن كەلىسىم بولۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كەتكەن-ءدى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين. ال ەندى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەردىڭ ەكونوميكالارىنا كوز جۇگىرتىپ كورسەك. كەيبىر ءمالى­مەت­تەرگە سۇيەنسەك, 2014-2018 جىلدارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋ دامۋى ورىن الىپ, شامامەن 3,8-4,3 پايىزدىق قارقىنمەن ءوسۋى بول­جانىپ وتىر. ونىڭ بەدەرىندە قازاق­ستان 2014-2018 جىلدارى 6,0-7,1 پايىزدىق دەڭگەيدى كورسەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. گەرمانيا سىرتقى سايا­سات قوعامى جانىنداعى بەرتولد بەيتس اتىنداعى قوردىڭ جەتەكشىسى ەۆالد بەلكە قازاقستان پرەزي­­دەنتىنىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولا­شاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەل دامۋىنىڭ باعىتىن ناقتى ايقىنداعانىمەن ءبولىسىپ, تمد-نىڭ ەشبىر ەلىندە مۇنداي ۇزاق مەرزىمدى, باستاماشىل ءارى ەڭ جوعارى ناقتىلىقتى دامۋ جوس­پارى جوقتىعى تۇرعىسىنداعى ويىن جەتكىزگەن. مۇنى قازاق­ستان­نىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىم ءبىل­دىرگەندىكتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلداۋعا بولار. 2014 جىلى بەلارۋس ەكونوميكاسى بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستاعان سىڭايلى. ال 2015 جىلى ەلدىڭ كىرىسى 4 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى دەگەن بولجام بار. ونىڭ ۇستىنە رەسەي 2 ميلليارد دوللار كرەديت بەرسە, ەكىنشى جاعىنان رەسەيلىك مۇنايدان شىعارىلاتىن مۇناي ونىمدەرى ەكسپورتىنا سالىناتىن الىمدى الىپ تاستاۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. تيىسىنشە, رەسەيدەگى جاعداي ازىرشە كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيدە ەمەس. وسى ەلدىڭ بيلىگى ەكونوميكا ءوسىمى 2014-2030 جىلدارى 2,5 پايىز دەڭگەيىندە بولادى دەپ بولجاۋدا. بۇل 2030 جىل­عا قاراي رەسەيدىڭ الەمدىك ءىجو-دەگى ۇلەسى 3,4 پايىزعا تومەندەيتىندىگىن بىلدىرەدى. HSBC بانكى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ 2015 جىلى 2 پايىزدان اسپايتىنىن العا تارتادى. مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى بيۋدجەتتىك شىعىنداردى قىسقارتۋعا تۋرا كەلمەك. مۇنداي جاعدايدا كاپيتال سىرتقا قاشىپ, اعىمداعى وپەراتسيالاردى جابۋ ءۇشىن رۋبلگە جۇك ءتۇسىپ, ونىڭ قۇنى بىرتىندەپ بولسا دا كەمي بەرەدى دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس. قوعام بولعان سوڭ ينتەگراتسيا­نى سىنعا الماي قويمايتىندار بارشىلىق. «ستراتەگيا» الەۋمەت­تىك جانە ساياسي زەرتتەۋ­لەر ورتا­لى­عىنىڭ پرەزيدەنتى گۇلمي­را يلە­ۋوۆا وتكەن جىلى قازاق­­ستان­نىڭ كەدەن وداعىنا كىرۋ­ىن سىنايتىن كۇشتەردىڭ بار ەكە­نىن ايت­قان-دى. جالپى ونىڭ ءما­لىم­دەۋىنشە, قازاقستاننىڭ ينتە­گرا­­تسيالىق باستاماسىن, سونىڭ ءىشىن­دە كو-عا كىرۋىن تۇرعىنداردىڭ 72 پايىزى قولدايدى. ءتىپتى, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ وڭتۇستىك جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا كومەكشىسى روبەرت بلەيك ينتەگراتسيا تۋرالى وڭ پىكىر بىلدىرگەنى بار. ول ءوز سوزىندە بىلاي دەيدى: «تۇركيادان كاسپي تەڭىزى ارقىلى ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازياعا دەيىن سوزىلعان ديناميكالىق دامۋداعى ايماقتا تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسيا وركەندەۋ مەن تۇراقتىلىققا الىپ كەلەدى». ينتەگراتسيانىڭ جەمىستى ەكەنى كەدەن وداعىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ 30 پايىزعا وسكەندىگىنەن كورىنسە كەرەك. بىلتىر قازاقستان مەن بەلارۋس رەسەيدىڭ سىرتقى ساۋدا تەڭگەرىمىندە ەو مەن قىتايدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا تۇراقتاعاندىعى ەرەكشە اتالدى. قورىتا ايتقاندا, كەدەن وداعى ازىرشە ەلىمىزگە كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرە قويماسا دا ءبىرتۇتاس ەكونو­ميكالىق كەڭىستىك اياسىندا ولقى­لىقتاردىڭ ورنى بىرتىندەپ تولۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا زاڭنامالىق تەتىكتەر قابىل­دانىپ, بىرقاتار جۇمىستار اتقا­رىلۋدا. ەڭ باستىسى – مۇشە ەل­دەر ەكو­نوميكالارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءوزارا سەنىم اسا قاجەت. وداقتا ورتاق قۇن­­­دىلىقتار بولماسا, وندا ەلدەر تۇرعىندارى اراسىنداعى كوز­قاراس قايشىلىعى ورىن الارىن اينالامىزداعى جاعدايلار كورسەتىپ وتىر. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».