م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ «مادەنيەت جانە ونەر» فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى جۇمات ءشانيننىڭ تەاترداعى تىرناقالدى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى «ارقالىق باتىر» پەساسىنان ساحنالىق كورىنىس ۇسىندى. ال ەركىن فورماتتا وتكەن, كىتاپحانا ديرەكتورى انار جاپپارقۇلوۆا جۇرگىزگەن كەزدەسۋدە ج.ءشانيننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى, رەجيسسەر بولات شانين, جانات شانينا جانە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, استانا قالاسىنىڭ مۋزىكالىق جاس كورەرمەن تەاترىنىڭ ديرەكتورى, اسحات ماەميروۆ, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, تەاتر سىنشىسى ايزات قادىراليەۆا رەجيسسەردىڭ ءومىر جولى مەن شىعارماشىلىعىنان ءبىرشاما تىڭ اقپارات بەرىپ, وقىرمان قاۋىممەن سىر-سۇحبات جاسادى. «جۇمات ءشانيننىڭ قالامىنان تۋعان كوپتەگەن پەسا بولعان. الايدا ونىڭ قولدا بارىن جيناق ەتىپ قۇراستىرعانىمەن, ءالى دە تابىلماي جۇرگەن شىعارمالارى بار. ماسەلەن, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» پەساسىنا دەيىن اتامىزدىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» اتتى پەساسى بولعانىن ارحيۆ قۇجاتتارىنان بىلدىك. سونداي-اق «باتىر بايان» تۋىندىسى دا تابىلماي وتىر», دەدى بولات شانين. ال اسحات ماەميروۆ جۇمات ءشانيننىڭ قازاق تەاتر ونەرىن دامىتۋداعى ەرەن ەڭبەگىنە توقتالدى. سونداي-اق بىرقاتار ۇسىنىسىن جەتكىزدى. «جۇمات شانين ەڭبەكتەرىن قازاق ەتنوگرافياسىن, فولكلورىن قوسىپ, ۇلتتىق ناقىشتا ساحنالاپ وتىردى. مۇنىڭ بارلىعى ونىڭ دالا مادەنيەتىن بويىنا بالا كۇنىنەن سىڭىرۋىندە جاتىر. قوياندى جارمەڭكەسى – ەڭ العاشقى دالا تەاترى. بالا كۇنىنەن جارمەڭكەدەن قالماي, قازاق ونەرىمەن سۋسىنداپ, ۇلى دالا اكادەميكتەرىنىڭ كوزىن كوردى دەسەك بولادى. ساكەن سەيفۋللين, بەكمۇحاممەد سەركەباەۆپەن بىرگە ومبىدا ءبىلىم الدى. ومبىداعى قالىپتاسقان ونەر ورتاسى جۇمات ءشانيننىڭ رۋحاني وسۋىنە سەپ بولدى. ونىڭ ونەردەگى مۋزاسى – جانبيكە شانينا. قازاق ساحناسىندا ۇلتتىق اسپاپتاردا ءان شىرقاپ جۇرگەن قىزدارىمىز بولعانىمەن, تەاتر ساحناسىندا جوق ەدى. شانين قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن جارى جانبيكەنى ساحناعا شىعاردى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش تەاتر اكتريساسى جانبيكەنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, جاڭعىرتۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ونەر ينستيتۋتتارىنىڭ ستۋدەنت قىزدارىن «جانبيكەنىڭ جالعاستارى» سىندى ارنايى ساپارعا الىپ شىعىپ, ولار جۇرگەن جولمەن ءجۇرىپ, ەڭبەكتەرىمەن تانىستىرساق», دەدى اسحات ماكسيم ۇلى. دارا تۇلعانىڭ نەمەرەسى جانات قاسىمحانقىزى ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءالى دە ەل ىشىندە بۇرمالانىپ كەلە جاتقان تىڭ مالىمەتتەردى ءبولىستى. ال تەاترتانۋشى ايزات قادىراليەۆا ەلىمىزدەگى ۇلى تۇلعالاردىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن تەاترلاردىڭ ەشبىرى سول ازاماتتاردىڭ تۋىندىلارىن تەاتر رەپەرتۋارىنا قوسىپ, ساحنالاماي جۇرگەنىن سىنعا الدى. جيىن سوڭىندا كەش قوناقتارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى, ستۋدەنتتەر ج.ءشانيننىڭ ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى.
تاعىلىمدى كەشكە جينالعان قاۋىم مەن قالا تۇرعىندارىنا ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى دراماتۋرگ سايا قاسىمبەكتىڭ «اتجالمان عاسىر» تاريحي تراگەدياسىنىڭ پرەمەراسىن ۇسىندى. قويىلىم جۇمات ءشانيننىڭ قازاق تەاترىنىڭ ۇجىمىن ماسكەۋدەگى ەسەپ بەرۋ دەكاداسىنا ەكىنشى مارتە الىپ بارىپ, «قىز جىبەك» پەساسى كەزىندەگى ساحنا شىمىلدىعىنىڭ 12 مينۋتقا كەش اشىلعان وقيعاسىنان باستاۋ الدى. «قازاق ونەرىنىڭ دارىپتەلۋى, كاسىبي تەاتردىڭ قالىپتاسۋىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جۇمات شانين, مۇحتار اۋەزوۆتەردىڭ ەڭبەگى وراسان. شانين – قازاقستانداعى تۇڭعىش ۇلت تەاترىنىڭ نەگىزىن سالىپ, ونى ۇيىمداستىرۋدا, سونداي-اق كاسىبي تۇرعىدا قالىپتاستىرىپ, ساحنالىق-شىعارماشىلىق جاعىنان ءوسۋ جولىندا زور ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا. 1926 جىلى سول كەزدەگى استانامىز قىزىلوردا قالاسىندا ونەرلi جاس مەملەكەتتiك تەاتردى ۇيىمداستىرادى. مادەنيەتi iلگەرiلەگەن ەلدەر تەاترلارىنىڭ تاريحىن, دراماتۋرگيا تەورياسىن ءوز بەتiنشە وقىپ, iزدەنiپ ۇيرەندi. قارقارالى, زايسان, سەمەي, قاراعاندى جانە كوكشەتاۋدا جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجۇرiپ, تەاتر ونەرiنە بەلسەنە ارالاستى. سول كەزدەگi اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى ونىڭ ەڭبەگiن جوعارى باعالاعان ەكەن. شانين قازاق تەاترىنىڭ ۇجىمىن ماسكەۋدەگى ەسەپ بەرۋ دەكاداسىنا ەكى مارتە الىپ باردى. ەكىنشى دەكادادا «قىز جىبەكتى» ساحنالادى. قازاق تەاترلارىن ەرتەڭ ەۋروپانىڭ تەاترلارىمەن تەڭ ەتەمىن, ورىس تەاترىنان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس دەپ ءجۇرىپ, «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ومىردەن ءوتتى. دەرەكتى, تاريحي تۋىندىلاردى ساحنالاۋ وتە كۇردەلى. ستسەنوگراف, سۋرەتشى بارلىعىمىز ىزدەنە وتىرىپ, ساحنالىق شەشىم تابۋعا تىرىستىق», دەيدى سپەكتاكلدى قويۋشى رەجيسسەر قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ب.قۇرمانعوجاەۆ.
باستى رولدەردى سومداعان تەاتر اكتەرلەرى ە.امانعاليەۆ – جۇمات ءشانيننىڭ, م.زياەۆا – جانبيكە شانينانىڭ تەاتر ونەرىن دامىتۋ جولىنداعى قۇرباندىعى مەن ەل باسىنا كۇن تۋعان كەزدەگى كۇيزەلىسىن كورەرمەن قاۋىمعا جەتكىزە ءبىلدى. سپەكتاكلدى كورە وتىرىپ, تاريحي تانىمىمىز كەڭەيە ءتۇستى. جۇمات شانين 1934 جىلدارى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى باسشىلارىنا حات جازىپ ءجۇرىپ, قازاقتىڭ وپەرا جانە بالەت تەاترىن اشىپ, «جالبىر», «قىز جىبەك» سپەكتاكلدەرىن قويادى. قازاقستاندىق ونەر ۇجىمى 1936 جىلى ماسكەۋدەگى ەسەپ بەرۋ ونكۇندىگىنە «قىز جىبەكتى» الىپ بارعان. سپەكتاكلگە ستالين باستاعان تسك مۇشەلەرى تۇگەلدەي كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, سول كۇنى تالانتتى تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن وزگەرتكەن وقيعا ورىن الادى. سپەكتاكل باستالار الدىندا ساحنا پەردەسى تەحنيكالىق اقاۋلارمەن اشىلماي قالادى. باس رەجيسسەر جۇمات شانين مەن قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى «ناركومى» تەمىربەك جۇرگەنوۆ قانشاما ارەكەت ەتكەنىمەن, شىمىلدىقتىڭ اشىلۋى 12 مينۋتقا كەشىگەدى. وسى 12 مينۋت ابزال ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن شەشەدى. پرەمەرادان كەيىنگى بانكەتكە قويىلىمنىڭ باس رەجيسسەرى جۇمات شانين مەن ايەلى جانبيكە شاقىرىلمايدى. بۇل – «ۇكىمىڭ شىقتى» دەگەن ەمەۋرىن. سودان باستاپ قايران ازامات قۋعىنعا تۇسەدى. 1937 جىلى ورال قالاسىندا ءوزى اشقان, قازىرگى حاديشا بوكەەۆا اتىنداعى تەاتردا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن الماتىعا الداپ شاقىرىپ, تۇتقىنعا العان. قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلەتتى وكىلى بولعان ساكەن سەيفۋللين, تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جۇمات شانين ۇشەۋىنە «جاپون يمپەرياليستەرىنە ساتىلعاندىقتان, ستالينگە قاستاندىق جاساۋ ءۇشىن 12 مينۋت شىمىلدىقتى اشپادى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى.
دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك تەاتر ءۇشىن بۇكىل تەپەرىشتى كورىپ, ازابىنا شىداعان, ول جولدا ءومىرىن قيعان دارا تۇلعا جۇمات شانين سوناۋ 1916 جىلى اق پاتشانىڭ جارلىعىمەن قارا جۇمىسقا جەگىلىپ ءجۇرىپ, قازاق حالقىنا تەاتردىڭ كەرەكتىگىن, ۇلتىمىزدىڭ دارىنى مەن تالانتى وزگەلەردەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس ەكەنىن تۇسىنە بىلگەن اردا ازامات ەكەنىن ايتادى. «ەلگە ورالعان سوڭ تاۋەكەلگە بارىپ, سان ءتۇرلى قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەرگە مويىماي, ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارىن سالدى. اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسىندە سەركە قوجامقۇلوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ سياقتى دالا دۇلدۇلدەرىمەن تانىسىپ, ولاردىڭ باسىن قوسىپ, تەاترعا الىپ كەلۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاق دالاسىنا تەاتر كەرەك. جۇمات شانين دەگەن جىگىت وسى ماسەلەمەن اينالىسىپ ءجۇر دەسەدى, ماعان حابارلاسسا ەكەن» دەگەن ماعىنادا حابارلاندىرۋ بەرگەن. جۇمەكەڭ حابارلاندىرۋدى وقىعان سوڭ اۋەزوۆتى ىزدەپ بارىپ, شىعارماشىلىق وداق قۇرادى. كاسىبي قازاق تەاترى 1926 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا اشىلدى. تەاتر اشىلعاننان كەيىن دە وڭاي بولا قويماعانى بەلگىلى. جۇمات شانين, يسا بايزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ۇشەۋى گاسترول كەزىندە بيلەت الماي, وتاربا ءجۇرىپ بارا جاتقان كەزدە, اشىق تۇرعان تەرەزەگە جارماسىپ مىنەتىن بولعان.
1927 جىلى قازاق دەلەگاتسياسى ۇلتتىق فولكلورىن تانىستىرۋ ءۇشىن ون كۇنگە ماسكەۋگە بارادى. ول كەزدە قايبىر جەتىسكەن كولىك بار دەيسىز, يتىڭدەگەن وتاربادا جاعدايى كەلىسپەي, ايان دەگەن التى ايلىق بالاسى سۋىقتاپ, جولدا شەتىنەپ كەتەدى. بۇل وقيعا قۇپيا ساقتالماسا «قازاق دەلەگاتسياسى ماسكەۋگە ادەيى جاماندىقپەن كەلدى» دەگەن كەرەعار حابار تاراپ كەتۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, ەشكىمگە ءتىس جارمايدى. جۇمات پەن جانبيكە باقيلىق بولعان پەرزەنتىنىڭ بەتىن بۇركەپ, پويىزدان ك ۇلىپ تۇسكەن. ارادا ءبىر تاۋلىك وتكەن سوڭ عانا ماسكەۋدەن مۇسىلمان زيراتىن تاۋىپ, بالانىڭ دەنەسىن ءتۇن جارىمىندا, ەلدەن جاسىرىپ جەرلەيدى. پەرزەنتىنەن ايىرىلىپ, جۇرەگى قان جىلاپ تۇرسا دا, جانبيكە ساحناعا شىعىپ ءان ايتىپ, بي بيلەگەن, جىميىپ سۋرەتكە تۇسەدى. تاعى ءبىر ۇلدارى راۋىپبەك 19 جاسىندا ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن جەرىنەن قان ءيىسى مۇڭكىگەن بۋتىركا تۇرمەسىندە تەرگەۋگە الىنادى. اكەسى «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن, شەشەسى الجير-گە سەگىز جىلعا ايدالعان بوزبالا سول تەرگەۋدەن كەيىن دەنساۋلىعىنان ايىرىلىپ كوز جۇمادى. وسى كەزدە جۇمات ءشانيننىڭ تۋعان ءىنىسى اكىش شانين كوزسىز ەرلىككە بارادى. ءبىرتۋار ازاماتتان تۇقىم قالماي بارا جاتقانىن سەزگەن اكىش جۇمات پەن جانبيكەدەن قالعان جالعىز تۇياق قاسىمحاندى «وزىمىزدەن تۋعان بالا» دەپ جازدىرىپ الادى دا, الماتىدان قاشىپ شىعادى. جولاي وتاربا شىمكەنتكە ايالدايدى. قالادا تەاتر بارىن بىلگەن اكىش ايەلى مەن قاسىمحاندى الىپ ءتۇسىپ قالادى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاسىمحاندى «مەنىڭ بالام» دەپ ءوتتى. تەك كەيىن زاماننىڭ توڭى ەرىپ, ادىلدىك ورناعاننان كەيىن عانا شىندىقتىڭ بەتى اشىلدى. جانبيكەنى جازاسىن وتەپ شىققاننان كەيىن دە قاراعاندىدان شىعارماعان, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا قالعان. ال قاسىمحان شانيننەن 3 قىز, 1 ۇل تاراعان. قاسىمحاننىڭ ۇلى بولات شانين – بۇگىندە اتا جولىن قۋعان رەجيسسەر», دەيدى سايا قاسىمبەك.
«... وكىنەتىن جەرىم جوق. مەڭىرەۋ باسقان دالامدى سىلكىنتكىم كەلدى, جاڭا داۋىرگە قاراي سامعاتقىم كەلدى. حالىق كوميسسارى بوپ جاعالى شەن كيگەندى تاڭدامادىم – قازاعىمنىڭ مادەنيەتىن وركەندەتسەم دەپ جانتالاستىم, ارپالىستىم, كۇرەستىم. قانشا قينالسام دا مويىمادىم...». بۇل جۇمات ءشانيننىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتىپ, جانى القىمىنا كەلگەن ساتتە شىققان ءسوز. دراماتۋرگ سايا قاسىمبەكتىڭ تۋىندىسىن كورگەن كوپشىلىك زۇلماتتىڭ شىرماۋىنا ورالىپ, جالامەن جازىقسىز اتىلعان تۇڭعىش رەجيسسەردىڭ, ونىڭ جارى جانبيكەنىڭ تارتقان ازابىن جۇرەكپەن سەزىندى, تاريحتان تاعىلىم الدى.
شىمكەنت
