دەگەنمەن بۇل وبلىس اكىمدىگى دەڭگەيىندە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. سوندىقتان دا وسى سالادا ەڭبەك ەتەتىن 25 مىڭعا جۋىق اگروقۇرىلىم, ميلليوننان استام تۇرعىن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, ماقتاشىلاردىڭ مۇڭ-زارى, ناقتى ۇسىنىس-پىكىرلەرى ەسكەرىلە وتىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولاتىنىنان ءۇمىتتى. ەلورداعا قاراپ ەلەڭدەگەن ديقاندار پرەزيدەنت پارمەنىمەن وڭ وزگەرىس بولاتىنىنا سەنەدى.
نارازى شارۋالاردىڭ ءبىر توبى وبلىس اكىمدىگىنە كەلىپ وزەكتى ماسەلەنى كوتەرسە, شاردارا اۋدانىنداعى ماقتاشىلار تاس جولدى جاۋىپ, ماقتا باعاسىن كوتەرۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن.
وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى ديقاندارمەن جانە وڭىردەگى ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارى باسشىلارىمەن, حالىقارالىق ترەيدەرلەرمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ ءمان-جايعا قانىققان سوڭ, ماسەلەگە قاتىستى ۇسىنىس-پىكىرىن ءبىلدىردى. ايتسە دە وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەنى, شارۋالار شاراسىزدىعىن ءوز پايداسىنا جاراتقىسى كەلگەن, حايپ قۇمار جاندار دا تابىلىپ, ديقانداردى ارانداتا اكىمدىك الدىنا قايتا جيناعانى جانە ول ءبىر كەلەڭسىز وقيعا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى جۇرتقا تارالعانى ءمالىم. ال ماسەلەنىڭ نەگىزى تەرەڭدە جاتىر. ساراپتاپ كورەلىك.
شارۋانىڭ شاعىمى
بيىل ماقتا داقىلى 126,3 مىڭ گەكتارعا ەگىلىپ, 330,3 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ جوسپارلانۋدا. بۇگىندە 305 مىڭ توننا ماقتا جينالعان. ءشيتتى ماقتانى قابىلداۋ ءۇشىن 22 ماقتا وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ 187 قابىلداۋ بەكەتى جۇمىس ىستەيدى. زاۋىتتار ءشيتتى ماقتانى 200-250 تەڭگەدەن الدىن الا تولەم بويىنشا الادى, ال كەي سەرىكتەستىكتەر 330-370 تەڭگەدەن قابىلداۋدا. الايدا شارۋالار باعاعا بايلانىستى دابىل قاعىپ, ماقتالى اۋدانداردا توقىما-تىگىن كاسىپورىندارىنىڭ اشىلعانىن قالايتىندارىن ايتىپ وتىر. ديقاندار الا جازداي تەر توگىپ, 40-50 گرادۋس ىستىقتا بالا-شاعاسىمەن جابىلىپ وسىرگەن ماقتا جۇمسالعان شىعىندى اقتامايتىنىن, شيت تە, سەليترا مەن سولياركانىڭ دا قىمباتتىعىن ايتادى. ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ, سۋبسيديا بەرىلگەنىن قالايدى. بيىل ءشيتتى ماقتانى ساتىپ الۋ باعاسى تومەن بولىپ, اگروقۇرىلىمداردىڭ نارازىلىقتارىن تۋدىردى. رەسمي جاۋاپتارعا جۇگىنسەك, ونىڭ نەگىزگى سەبەبى – الەمدە بولىپ جاتقان گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى لوگيستيكالىق جەلىلەر كۇردەلەنىپ, تاسىمالداۋ شىعىندارى بىرنەشە ەسە وسكەن. بۇل ماقتا ساتىپ الۋشى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قازاقستان نارىعىنا سۇرانىسىن تومەندەتىپ, ءشيتتى ماقتا باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا الىپ كەلدى. ءشيتتى ماقتانىڭ وتكىزۋ باعاسى الەمدىك نارىقتاعى ماقتا تالشىعىنىڭ باعاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى جانە ليۆەرپۋل ماقتا بيرجاسىنىڭ يندەكسىنە سايكەس بەلگىلەنەدى. بۇگىنگە ليۆەرپۋل بيرجاسىندا ورتا تالشىقتى ماقتا باعاسىنىڭ 1 توننا باعا كورسەتكىشى 93,75 يندەكس, ءشيتتى ماقتانىڭ بولجامدىق باعاسى 231,9 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر. ياعني شارۋالار الا جازداي ەڭبەك ەتىپ وسىرگەن ءونىمىن شىعىنىن وتەيتىندەي باعامەن ساتا الماي, وڭىردە الەۋمەتتىك شيەلەنىس تۋىندادى.
وتكەن جىلدارى ەگىستىك القاپتارىن ءارتاراپتىرۋ ارقىلى ماقتانىڭ اۋماعىن ازايتۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلىپ, تۇسىندىرمە جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن دە بولاتىن. الايدا بىلتىر باعا شارۋاعا ءتيىمدى بولعاندىقتان, بيىل ماقتا القابىنىڭ اۋماعى وبلىستا 16 مىڭ گەكتارعا ۇلعايعان. بيىلعى ءونىم دە جاقسى. جىلدا ترەيدەرلەرگە تاۋەلدى ەتىپ, شىعىنىن اقتامايتىن ونىمنەن باس تارتۋعا جەرگىلىكتى شارۋالار دا مۇددەلى.
بىراق ماماندار توپىراقتىڭ سورلانۋى, اعىن سۋدىڭ تاپشىلىعى بۇل جەرلەردە باسقا داقىل ەگۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتادى. «بىردەن باسقا داقىل ءوسىرۋ ەمەس. جەردىڭ قۇنارلىلىعى, تۇزدانۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر بار. ءبىر جىل ماقتانىڭ باعاسى تومەن بولدى دەپ, داقىلدان باس تارتا سالعان دۇرىس ەمەس», دەيدى جەتىساي اۋدانىنداعى «نۇرالى جول – ج» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ەربول ەراليەۆ. ماقتا ءوندىرىسى –
وڭتۇستىك اۋداندارداعى شارۋالاردىڭ نەگىزگى تابىس كوزى. ال تابىس اكەلەرلىك ءونىمنىڭ باعاسى تومەندەۋى سالدارىنان شارۋالار نەسيەلەرىن جانە باسقا قارىزدارىن جابا المايدى. تابىستىڭ بولماۋى كۇزگى اگروتەحنيكالىق شارالاردى وتكىزۋ, قىسقا وتىن مەن مال ازىعىن دايىنداۋعا دا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق. ءماجىلىس دەپۋتاتى قاينار اباسوۆ ماقتاشىلاردىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ ميلليوننان استام تۇرعىنىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى ماقتا وندىرىسىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قاراجاتتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى شارۋالار اگروتەحنيكالىق شارالاردى تولىق كولەمدە جۇرگىزە المايدى, ساپالى تۇقىمداردىڭ بولماۋى جوعارى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ورتاشا ونىمدىلىك پەن ماقتا باعاسىنىڭ تومەندىگى شارۋالاردى قاتتى قۇيزەلتىپ وتىر. بۇل جاعدايعا الىپ كەلىپ وتىرعان نەگىزگى سەبەپ, وندىرىلگەن ءونىمنىڭ باسىم كوپشىلىگى دەلدال ارقىلى ەكسپورتقا شىعارىلادى, ال يمپورتتاۋشى ەلدەردە (ەۋروپا, تۇركيا) ەنەرگيا باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى ماقتا تالشىعىن وڭدەۋدىڭ وزىندىك قۇنى ەداۋىر وسكەندىكتەن سۇرانىس كۇرت تومەندەدى. بۇل جاي ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىگىن تاعى دا كورسەتىپ وتىر. ەرەكشە اتاپ وتەتىن جاعداي, ماقتا ەگەتىن ايماقتا بىردە-ءبىر توقىما فابريكاسى جوق ەكەندىگى. ونىڭ بولۋى قازىرگى جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز ەدى. ال كورشى مەملەكەتتە ءار وبلىسىندا بىرنەشە ماقتا-توقىما فابريكالارى بار, سوندىقتان ول جەردە ماقتانىڭ باعاسىنا جانە ونى ساتۋعا قاتىستى پروبلەما جوق», دەيدى دەپۋتات ءوز ساۋالىندا. ماقتانى دايىن ونىمگە دەيىن جەتكىزەتىن ءوندىرىس ورنىنىڭ جوقتىعى باعاعا اسەر ەتەتىنىن وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى تۇرعانبەك وسپانوۆ تا ايتتى. «ماقتانىڭ باعاسى تىكەلەي ترەيدەرلىك كومپانياعا بايلانىستى. بىزدە تىگىن-توقىما فابريكاسى مۇلدە جوق. ءبارى قىرعىزستان, وزبەكستانمەن سالىستىرادى. وزبەكستاننىڭ ءوزىنىڭ تىگىن-توقىما فابريكاسى جەتكىلىكتى. ولار سىرتقا ساتپايدى. ءوزى جيناعان ماقتاسىن وڭدەپ, ءارتۇرلى زات شىعارادى. مىنە, وسى باعىت بىزدە وتە ناشار دامىپ وتىر», دەيدى ت.وسپانوۆ.
ءيا, ماقتا باعاسىنا قاتىستى نارازىلىعىن شارۋالار سوڭعى جيىرما جىلدا شىرىلداپ ايتىپ كەلەدى. قايبىر جىلدارى جەكەمەنشىك ماقتا زاۋىتتارىنا باسەكەلەس بولسىن, باعا كوتەرىلسىن دەگەن نيەتپەن مەملەكەتتىك ماقتا زاۋىتى سالىنعان. بىراق ول زاۋىت ءۇمىتتى اقتامادى, اقىر اياعىندا جەكەشەلەنىپ كەتتى. بۇگىندە ماقتا شەتەلگە شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتتالىپ, ارزانعا ساتىلادى. ال ءجىپ يىرەتىن, ماتا توقيتىن كاسىپورىندار سالىنعان جوق. ىلگەرىدە شىمكەنتتە ماقتا-توقىما كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلعان بولاتىن. سول كەزدە «ماقتا-توقىما ءوندىرىسىن دامىتامىز» دەگەن ماقساتتا مەملەكەتتەن ميللياردتاعان قاراجات العان كاسىپورىندار دا بولدى. ولار قايدا, قارجى قالاي جۇمسالدى؟ اقيقاتتىڭ الداسپانى اتانعان شەراعا, شەرحان مۇرتازانىڭ سوزىمەن ايتساق, «قايدا كەتتi ۇكiمەتتiڭ سول مول اقشاسى, قاي قالتاعا ءتۇسiپ كەتتi? نەگە جەتپەيدi اۋىلعا؟». وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدەر ماقتا زاۋىتىنىڭ باسشىلارىن تىگىن فابريكالارىن سالۋدى قولعا الۋعا شاقىرىپ, شەتەل ينۆەستورلارىنا شۇعىل تۇردە ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسىن سالۋدى ۇسىنۋدا. مىسالى, جۋىردا جەتىساي اۋدانىنىڭ اكىمى مۇرات قادىربەك كورشىلەس وزبەكستان ەلىنىڭ Anteks Group كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىن قابىلدادى. كەزدەسۋ بارىسىندا شەتەلدىك قوناقتارعا اۋدانداعى وسىرىلگەن ماقتا شيكىزاتىن ديقانداردان نارىقتاعى قالىپتاسقان باعامەن ساتىپ الۋ جۇمىستارىن شۇعىل تۇردە ۇيىمداستىرۋ جانە ونى جەرگىلىكتى زاۋىتتاردا وڭدەۋ ارقىلى ەكسپورتقا شىعارۋ, ماقتا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەۋ ءۇشىن اۋداندا قۋاتتىلىعى 5 مىڭ توننا ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسىن سالۋ جونىندە ۇسىنىستار ايتىلعان. «ينۆەستورلار ءبىزدىڭ ۇسىنىستاردى قابىل الىپ, اۋدان اۋماعىنان ماقتا شيكىزاتىن قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىن اشاتىن بولسا, ءبىز جان-جاقتى كومەكتەسۋگە دايىنبىز. جەر بەرۋ, ينفراقۇرىلىممەن قامتۋ, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ, كەدەندىك, سالىقتىق قۇجاتتاندىرۋ جانە باسقا دا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتىلەتىن بولادى», دەيدى اۋدان اكىمى. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, الەم بويىنشا ماقتا تالشىعىن نەگىزگى وندىرۋشىلەردىڭ كوش باسىنداعى ەلدەر تىزىمىندە بولماعانىمەن, قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى اراسىندا ەكسپورت بويىنشا ەكىنشى ورىندا. اگرو سالا ماماندارى ماقتا ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن ارنايى تۇجىرىمداما قاجەتتىگىن ايتادى. ءبىر كەزدەرى قولعا الىنعان ماقتا كلاستەرى ىسكە اسپادى. جۇرتتىڭ ەسىندە بولار, سول كەزدەرى اقپارات قۇرالدارىندا ەلiمiز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرi ماقتا سالاسىنا ۇلكەن قولداۋ جاسالىپ, ماقتا-توقىما كلاستەرi دۇنيەگە كەلگەنى جاريالانعان بولاتىن. «بۇگiنگi تاڭدا وسكەن شيتتi ماقتانىڭ 35 پايىزى وبلىستىڭ توقىما كاسiپورىندارىندا وڭدەلۋدە. ەندiگi ماقسات – 2020 جىلعا دەيiن شيتتi ماقتانىڭ 90 پايىزىن وبلىستىڭ كاسiپورىندارىندا وڭدەۋدi قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن قاتار شيتتi ماقتا كولەمiن 54 پايىزعا ءوسiرۋ جوسپارلانعان, ول 420 مىڭ توننانى قۇرايدى... ال «وڭتۇستiك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنان توقىما فابريكالارى iسكە قوسىلدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, فابريكا جۇمىس iستەيدi. «ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەندi. اعىن سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا قىرۋار قارجى ءبولiنiپ, تاۋەلسiزدiكتiڭ 20 جىلدىعى اتىنداعى جاڭا كانال سالىندى», دەگەن جاعىمدى جاڭالىقتار دا جاريا ەتىلدى. الايدا جاقسى جوبا جۇزەگە اسىرىلمادى, ءسوز جۇزىندە قالدى. تاعى ءبىر تۇيتكىل – ماقتانىڭ ونىمدىلىگى تومەن. شارۋالار ساپالى تۇقىم مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانسا, 1 گەكتاردان 50 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الۋعا بولادى ەكەن. ساپاعا تەرىم كەزىندەگى جۇمىستار دا اسەر ەتۋدە. «كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قولمەن تەرىلگەن ماقتا ەڭ قىمبات بولىپ سانالاتىن. قازىر قول تەرىمى وتە ساپاسىز جۇرگىزىلۋدە. ادام بالاسى قولمەن كۇندەلىكتى 110 كيلودان ارتىق تەرە المايدى, مۇمكىن ەمەس. ال قازىر قولمەن 400-500 كيلو تەرەتىندەر بار. ارينە, تازا تەرىلمەي, ءبارى ارالاسىپ كەتەدى, ءسويتىپ, ساپانىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – مەمستاندارتتىڭ وزگەرۋى. ماقتادا ىلعالدىلىق, تالشىقتىڭ لاستانۋى دەگەن تۇسىنىك بار. زەرتحانالاردا تازا ماقتانىڭ شەگەرىلىمى شىعارىلادى. قولمەن تازا تەرەتىندەر دە, بارلىق تەحنولوگيانى ساقتايتىن شارۋالار دا بار. بىراق ورتاق قازانعا تۇسكەن سوڭ ولاردىڭ جۇمىسى كورىنبەيدى. قىمبات تا ساپالى تۇقىم ەككەنىنە دە, باسقاسىنا دا بىردەي تولەنەدى. تازا ماقتانىڭ تۇسىمىنە قاراي تولەنۋگە ءتيىس. كورشى وزبەك ەلىندە ستاندارت وزگەرگەن جوق, كەڭەستىك داۋىردەگى كۇيىندە قالدى. سوسىن ولاردا تۇقىم شارۋاشىلىعى دامىعان, جۇمىس جۇيەلەنگەن. سىرتتان ەشكىمدى كىرگىزبەيدى. تەحنولوگيا تولىق ساقتالادى. دايىن ونىمگە دەيىن وڭدەلەدى. ال ءبىزدىڭ جۇمىستا بىرىزدىلىك بولماي تۇر. سۋبسيديا ماسەلەسى دە جۇيەلەۋدى قاجەت ەتەدى. گەكتارىنا بەرىلۋگە ءتيىس, تونناسىنا نەمەسە باسقالاي تولەنسە سىبايلاستىق كوبەيەدى», دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى ەربول ەراليەۆ. بۇل سالانى دامىتۋ ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپتى دە وركەندەتۋ كەرەك. قازىر قازاقستاندا ماقتا-ماتا عانا شىعارىلادى. ونىڭ ءوزى بويالماعان, وندەلمەگەن, ياعني قوسىمشا قۇن قوسىلماعان كۇيىندە ساتىلادى ەكەن. ماقتادان تالشىق, تۇقىم, ماتا, ماي, سابىن, ءدارى-دارمەك, وق-ءدارى, بوياۋ, مال ازىعى سىندى جۇزدەن استام ءتۇرلى ءونىم الىنادى. ال ماقتادان جاسالعان ماتانىڭ قۇنى تۇسپەيدى. وسى ورايدا وتاندىق وندىرۋشىلەر سالانى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دەمەۋى, ول ءۇشىن جەڭىل ونەركاسىپ كوميتەتىن قۇرىپ, ناقتى تۇجىرىمداما ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ايتۋدا.
تىزە بەرسەك, شارۋالار كوتەرگەن, ماماندار ايقىنداعان ماسەلە كوپ. ال ول ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن تاعى قانداي جۇمىستار اتقارىلۋعا ءتيىس؟
نە ىستەمەك كەرەك؟
وڭىردە تۋىنداعان ماقتا ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا جۋىردا وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدىنىڭ توراعالىعىمەن القالى جيىن ءوتتى. وعان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ينۆەستيتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى ارداق زەبەشەۆ, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات تورەباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى باعلان بەكباۋوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قاينار اباسوۆ پەن سىرىم ەرتاەۆ, سونداي-اق ماقتا زاۋىتتارىنىڭ باسشىلارى مەن ديقاندار قاتىستى. باسقوسۋدا جىل سايىن قايتالاناتىن وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىرنەشە جولى ۇسىنىلدى. «بيىل ماقتا باعاسى ناقتى بەلگىلەنبەي ءارى تۇراقسىز بولىپ, سالدارى وسى سالاداعى اگروقۇرىلىمداردىڭ نارازىلىقتارىن تۋدىردى. بۇعان ماقتا سالاسىنىڭ شيكىزات كۇيىندە ەكسپورتقا باعىتتالىپ, وڭىردە توقىما-تىگىن كلاستەرىن دامىتۋ ءتيىستى دەڭگەيدە قولعا الىنباۋى دا سەبەپ بولۋدا. اتالعان ماسەلە جىلدا قايتالانادى. وسىعان بايلانىستى اگروقۇرىلىمداردى قولداپ, ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرعان ءجون. ءبىزدىڭ شارۋالار شەتەلدىك ترەيدەرلىك كومپانيالارعا تاۋەلدى بولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ۇسىنىستاردى ناقتىلاپ, ورتالىق ۇكىمەتتىك ورگان باسشىلارىن وڭىرگە شاقىرامىز. شارۋالارمەن, ماقتا زاۋىتى باسشىلارىمەن تاعى دا كەزدەسەمىز. ءبىز ءوڭىر شارۋالارىنىڭ ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ, وتباسىلارىن اسىراۋلارىنا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا مۇددەلىمىز», دەدى دارحان ساتىبالدى القالى جيىندا.
شەتەلدىك ترەيدەرلىك كومپانيالارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋ ماقساتىندا وڭىردە ماقتا كلاستەرىن دامىتۋدى قولعا الۋ قاجەت. بۇل جونىندە ۇكىمەتتىڭ الداعى كەزەكتى وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە قاراۋ ءۇشىن ۇسىنىس ەنگىزىلەتىن بولادى. وسىعان بايلانىستى ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارعا بىرقاتار ماسەلەنى نازارعا الىپ, وڭ شەشىلۋىنە ىقپال جاساۋ سۇرالدى. ويتكەنى ماقتا ماسەلەسىن تەك وبلىس اكىمدىگى دەڭگەيىندە شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ونى كاسىپكەرلەر دە مالىمدەپ, سالاداعى پروبلەمالار بويىنشا ويلارىن اشىق ايتتى. وبلىستا جۇمىس ىستەيتىن 22 ماقتا جيناۋ جانە وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى قۇرال-جابدىقتارىنىڭ 80%-عا جۋىعى توزعان. وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان ماقتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن, توقىما تىگىن فابريكالارىن سالۋ/كەڭەيتۋ, قۇرال-جابدىقتارىن الۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جونىندەگى جاڭا پاسپورتتى ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالارعا قوسۋ (وتەۋ ۇلەسىن 50%) جانە تومەن پايىزدىق مولشەرلەمەمەن نەسيەلەر بەرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ماقتا تالشىعىنىڭ باعاسىن انىقتاپ, ماقتا زاۋىتتارىنان ساتىپ الۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنۋ جاعى دا ايتىلدى. سونىمەن بىرگە «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن ۇزاقمەرزىمدى ۇلكەن كولەمدەگى نەسيە بەرۋدى قاراستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-نا ماقتا تالشىعىن ەكسپورتتاۋشى كاسىپكەرلەر ءۇشىن ماقتاارال – دوستىق (الاشانكوۋ) ستانسالارىنىڭ ارالىعىندا قاجەتتى كولەمدە ۆاگوندى مەرزىمىندە ءبولۋ جانە ماقتا تالشىعىن تاسىمالداۋ شىعىنىن 50% تومەنگى باعادا بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە ماقتا تالشىعىن ەكسپورتتاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ جانە ينۆەستورلاردى قولداۋ ماقساتىندا تەمىر جول, جۇك كولىگى تاريفتەرىن 50% تومەندەتۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ينۆەستيتسيا كوميتەتىنە ماقتا تالشىعىن يمپورتتاۋشى ەلدەردەگى (تۇركيا, قىتاي, بەلارۋس, رەسەي, چەحيا, وزبەكستان, مولدوۆا, لاتۆيا, بەلگيا, گەرمانيا, ت.ب.) ەلشىلىكتەرمەن بىرلەسىپ, ماقتا كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن ينۆەستورلار تارتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى.
ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ءماجىلىس دەپۋتاتى قاينار اباسوۆ تا بىرقاتار ماسەلە بويىنشا شۇعىل تۇردە شارالاردى قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ناقتىلاساق, بىرىنشىدەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان شارۋا قوجالىقتارىنان ماقتانى ساتىپ الۋ بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورىن قۇرۋدى تاپسىرۋى قاجەت. «وبلىستا وندىرىلەتىن 330,3 مىڭ توننا ءشيتتى ماقتانى 330,0 مىڭ تەڭگەمەن تۇراقتاندىرۋ قورى ارقىلى ساتىپ الۋ ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 109 ملرد تەڭگە قاجەت. تۇراقتاندىرۋ قورى ارقىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بار-جوعى 2,0-3,0 ملرد تەڭگە قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرسەك, بۇل جالپى كولەمنىڭ 2%-ىن عانا قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە تۇراقتاندىرۋ قورىن ءتيىمسىز ەتەدى جانە تولىق قامتاماسىز ەتپەيتىندىكتەن تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرادى», دەيدى دەپۋتات. بۇل ورايدا دەپۋتات اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق ارقىلى قىسقامەرزىم ىشىندە ماقتا تالشىعىنىڭ باعاسىن انىقتاپ, ماقتا زاۋىتتارىنان ساتىپ الۋدى ۇسىنادى. كەلەسى جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ ليۆەرپۋل ماقتا بيرجاسىنىڭ يندەكسى وسۋىنە بايلانىستى, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق ءونىمدى ەكسپورتقا جوعارعى باعامەن وتكىزەدى. «ەكىنشى. اگرارلىق كرەديتتىك كورپوراتسياعا شارۋالار ءونىمدى ساتقانعا دەيىن كرەديتتەر بويىنشا ۇزارتۋ ماسەلەسىن شەشۋدى تاپسىرۋ. ءۇشىنشى. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 10 قاراشادان باستاپ 10 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولۋ. ءتورتىنشى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وندىرىلگەن ءونىمدى تۇراقتى وتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن توقىما فابريكاسىن سالۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ. بەسىنشى. قازاقستاندىق ماقتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ونى الەمدىك نارىققا شىعارۋ ءۇشىن ماقتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ قاجەت, وعان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ماقتا وندىرۋشىلەرى تارتىلۋعا ءتيىس. التىنشى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جوعارى ساپالى ماقتا سورتتارىن ساتىپ الۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ جانە وڭدەلگەن ساپالى ونىمدەردى سۇرانىسى مول ازيا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە وتكىزۋ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى ق.اباسوۆ.
ايتا كەتەلىك, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, ساۋران اۋدانىندا ورنالاسقان «كارتەكس» ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى 3,0 مىڭ توننا ونىمگە شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن كەلىسىمگە كەلىپ, ءشيتتى ماقتانى تونناسىنا 330,0 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداي باستاعان. سونىمەن قاتار ماقتاارال اۋدانىنداعى «Zhanassyl» ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى 330,0 مىڭ تەڭگەدەن جانە ورداباسى اۋدانىنداعى «نۇر-Aگرو 73» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى تاۋار وندىرۋشىلەردەن ءشيتتى ماقتانى 370,0 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداۋدا. وبلىستا 22 ماقتا زاۋىتىنىڭ 3-ءۋى عانا شارۋالارعا ءشيتتى ماقتا ساتىپ الۋدى ءتيىمدى باعادا ۇسىنعانىمەن, بۇل جينالاتىن ءشيتتى ماقتانىڭ 10%-ىن قۇرايدى. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جالپى ماقتا شارۋاشىلىعىن قولداۋعا مەملەكەت تاراپىنان كوكتەمگى جانە كۇزگى دالا جۇمىستارىنا نارىقتىق باعادان 15-20% ارزان باعامەن 96,0 مىڭ توننا جانار-جاعارماي بوساتىلعان. سونىمەن قاتار مينەرالدى تىڭايتقىشتار قۇنىنىڭ 50%-ىن سۋبسيديالاۋعا 6,1 ملرد تەڭگە, پەستيتسيدتەر مەن بيوپرەپاراتتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 521,4 ملن تەڭگە, تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 600,0 ملن تەڭگە قارجى ءبولىندى, بۇگىندە 15,0 مىڭعا جۋىق اگروقۇرىلىمعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن. بۇدان بولەك, 494 بىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ساتىپ الىنىپ, 1,9 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا تولەنگەن. كومەك كورسەتىلۋدە, الايدا ونىمەن ماسەلە جىلدار بويى تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. بيىلعى ءونىمنىڭ شىعىمى جاقسى ەكەنىن, الايدا كورشى وزبەكستاندىق ديقاندارعا باسەكەلەس بولا الماي ەل ەرگە, ەر جەرگە قارايتىنداي كۇي كەشەتىنىن ايتقان شارۋالار اقوردادان, ۇكىمەتتەن قولداۋ كۇتەدى.
تۇركىستان وبلىسى
