ەلباسى – «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعىنىڭ» العاشقى يەگەرى

قازاقستان پرەزيدەنتى سىي-قۇرمەتتەن كەندە ەمەس, ارينە. دەگەنمەن, الەم الەۋمەتىنىڭ الدىندا بىرنەشە مارتە ەڭبەگى ەلە­نىپ, ابىرويى اسقاقتاپ جاتسا, قالايشا ايرىقشا اتاپ وتپەسسىڭ؟! ال ءاربىر تاپسىرىلعان سىي-سياپات جاھان جۇر­تى­نىڭ قازاق ەلى باسشىسىن مويىنداعانى, ال باسشىسىنا دەگەن ءىلتيپات بۇكىل ەلگە دەگەن قادىر-قۇرمەت بولسا كەرەك-ءتى. وتكەن ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ەل­باسىنا الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭبەگىن ەلەگەن ەكى بىردەي حالىقارالىق سىي­لىق تاپسىرىلدى. ونىڭ ءبىرى – جاھاندىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ سىيلىعى بولسا, ەكىنشىسى – قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا اسپاناستى ەلى تابىستاعان «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى». ەلباسىنا جاھاندىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ سىيلىعى كۇنى كەشە عانا ەلىمىزدە دۇركىرەپ وتكەن الەمدىك ماڭىزى زور ءىرى حالىقارالىق شارا – استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بارىسىندا تاپسىرىلدى. بۇل سىيلىق قازاقستان باسشىسىنا 2013 جىلعى «الەۋمەتتىك بيزنەس-ديالوگتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلەسى» ءۇشىن بەرىلدى. ال ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەتىن حالىقارالىق ءمانى, ساياسي سالماعى زور, ماڭىزدى ماراپات – «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا قىتايعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا بەرىلدى. قىتايدىڭ بەيبىتشىلىكتى جاقتاۋ­شى ۇيىمدارى مەن جەكەلەگەن تۇلعالارى بۇل سىيلىققا قازاقستان پرەزيدەنتىن جىبەك جولى رۋحىن بيىكتەتكەنى, ءوزارا سەنىمدى, دوستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى نىعايتقانى, الەم ەلدەرىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەۋگە, تاتۋلىققا جانە ورتاق دامۋعا ىقپال ەتكەنى ءۇشىن لايىق دەپ تاۋىپتى. «ءسىزدىڭ بەيبىتشىلىك ءىسىن قام­تاماسىز ەتۋگە جانە ونىڭ وركەن­دەۋىنە قوسقان ۇلەسىڭىزگە ءبىز­دىڭ العىسىمىزدىڭ بەلگىسى رە­تىندە «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعىن» تاپسىرامىز. ءسىز – بۇل سىيلىق بەرىلىپ وتىرعان العاشقى ادامسىز», – دەدى قىتاي توراعاسى مەملەكەت باسشىسىن ماراپاتتاۋ سالتاناتىندا. وسىلايشا, بۇل سىيلىقتىڭ العاشقى يەگەرى قا­زاقستان باسشىسى بولىپ وتىر. ياعني, جىبەك جولى رۋحىن بيىكتەتكەنى, ءوزارا سەنىمدى, دوس­تىقتى, ىنتىماقتاستىقتى نى­عايت­قانى, الەم ەلدەرىمەن بىرگە ءوسىپ-وركەندەۋگە, تاتۋلىققا جانە ور­تاق دامۋعا ىقپال ەتكەنى ءۇشىن دە­گەن تۇڭعىش نوميناتسياعا ولار نۇر­سۇلتان نازارباەۆتى لايىق كوردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كو­رە­گەندىگىنە ءتانتى ەل بۇل جولى دا ايرىقشا سىي-سياپات, ەرەكشە ءىلتيپاتىن وسىلاي كورسەتتى. ال اۋزىن ايعا بىلەگەن, حالىقارالىق ساياسي ساحنادا «ايداھار ەل» اتان­عان الىپ قىتايدىڭ قۇرمەتى قا­زاق­ستان ءۇشىن ۇلكەن ابىروي-بەدەل دەپ بىلەمىز. ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان سىيلىقتىڭ يەگەرىن انىقتايتىندار قىتايدىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, ساياساتكەرلەرى, ساراپشىلارى مەن عالىمدارى بولىپ تابىلادى. ال ساراپشى توپتىڭ جەتەكشىسى – قىتايدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, جالپىقىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ حالىقارالىق كوميتەت توراعاسى لي چجاوسين. سونداي-اق, بۇل ۇيىم قىتايلىق جانە باسقا دا شەتەلدىك تانىمال ۇيىمداردىڭ, ماسەلەن, قىتاي حالىق ديپلوماتياسى اسسوتسياتسياسى, زاماناۋي جاھاندىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ورتالىعى جانە شەتەلدەرمەن مادەنيەت الماسۋ اسسوتسياتسياسى سىندى قۇرىلىمداردىڭ تەڭ قۇرىلتايشىسى. سىيلىقتى قابىلداي وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستىڭ نەگىزى – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, بىلتىر قىركۇيەكتە استانادا «نازار­باەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە» ءسىز اسا ماڭىزدى تاريحي ءدارىس وقىپ, «جىبەك جولى ەكونو­مي­كالىق بەلدەۋىن» قۇرۋعا باستا­ما كوتەردىڭىز. قازاقستان ەكونو­ميكا, ساۋدا, كولىك, ينۆەستي­تسيا, قارجى جانە مادەنيەت سەكىلدى سالا­لاردى قامتيتىن وسىناۋ اۋقىم­دى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جول­دارىن قاراستىرۋعا بەلسەنە قاتى­سۋعا دايىن», – دەدى قى­تاي حا­لىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپينگە قاراتا ايتقان سوزىندە. مەملەكەت باسشىسى وسى مەملەكەتتىك ساپار اياسىندا قىتايدىڭ سينحۋا اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ينتەرنەت پاي­دالانۋشىلارىمەن بولعان ون­لاين-سۇحباتىندا دا وزىنە بەرىل­گەن «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىي­لىعىنا» توقتالىپ, بۇل ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. «قىتاي ۇكىمەتىنە «جىبەك جولى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن. مەن بۇل سىيلىقتىڭ ءبىرىنشى لاۋرەاتى اتانىپ وتىر­مىن. مۇنى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتۋىنا جا­سالعان العىشارت دەپ بىلەمىن. قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ەكونوميكالىق ماسەلەدە جاسالعان كەلىسىمدەر – جىبەك جولىنىڭ باس­تاۋى عانا, بۇل جولدىڭ بويىمەن ءالى تالاي ادام, كاپيتال, رەسۋرس وتە­دى جانە بىزگە ءبىر-ءبىرىمىزدى جا­قىن­نان تانۋعا, ءومىرىمىزدى جاقسارتا تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», – دەدى قازاقستان باسشىسى. ءيا, جىبەك جولى – بۇگىندە قا­زاقستان دامۋىنىڭ ازياداعى دارا داڭعىلى, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك تۇرعىدا ىلگەرىلەۋدىڭ سارا جولى. سول سەبەپتى دە, ەلباسىنىڭ قىتايعا ساپارىندا «جىبەك جولىمەن» بايلانىستى سىيلىققا ۇسىنىلۋىنىڭ ءمان-ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل – قايتا جاڭعىرىپ كەلە جاتقان ۇلى جىبەك جولىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس «قازاقستان – جاڭا جىبەك جولى» جوباسىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋ كەپىلى. بۇرىن قىتاي جەرىنەن باس­تالىپ, قيىر شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنە بەتتەگەن كەرۋەن جولى, باسىم بولىگى ورتالىق ازيا مەن قازاقستان جەرىنىڭ ۇستىمەن وتەتىن ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ساۋدا جۇيەسى دامىپ قانا قويماي, شىعىس پەن باتىس وركەنيەتى توعىسىپ, مادەني جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناعان ەدى. بۇگىنگى قازاقستان دا بۇرىنعى تاريحي ءرولىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى وزىندىك كوپىر رەتىندە ورتالىق ازياداعى ءىرى ىسكەرلىك ترانزيتتىك حابقا اينالۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. دەمەك, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» كولىك ءدالىزىن سالۋ «قازاقستان – جاڭا جىبەك جولى» سىندى ۇلكەن جوبانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاندا حالىقارالىق دارەجەدەگى ساۋدا-كولىك, قارجىلىق-ىسكەرلىك, ين­نو­ۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق جانە تۋريستىك ماڭىزداعى ترانزيتتىك ءدالىز قالىپتاستىرادى. مۇنداي مە­گاجوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءناتي­جەسىندە 2050 جىلعا قاراي ەل اۋ­ماعىنان جۇك تاسىمالداۋ كولەمى ونداعان ەسەگە ۇلعاياتىن بولادى. مىنە, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ وزەگى, ءتۇيىنى دە وسىندا جاتىر. ءال­بەتتە, قىتاي تابىستاعان «جىبەك جو­لى بەيبىتشىلىك سىيلىعى» ەلبا­سىنىڭ وسى «جاڭا جىبەك جو­لى» جوباسىن قولداعاندارى, ەل­باسى كورەگەندىگىن مويىنداپ, قۇپ­تاعاندارى دەۋگە ابدەن نەگىز بار. وسىدان شىعار, بۇل سىيلىق ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس­تى بەكىتە تۇسكەن تەمىرقازىقتاي كورىنەدى. دينارا بىتىكوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.