كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
الەمدەگى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ دامۋ بارىسىندا قورشاعان ورتا مەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قاراما-قايشىلىقتارى ايقىن بايقالادى. قازىرگى ۋاقىت ادام بالاسىنىڭ قورشاعان ورتاسىنا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءىس-ارەكەتتەرمەن ىقپال ەتۋ ەرەكشەلىگىمەن سيپاتتالىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان ادامزات تابيعاتتى وزگەرتۋدىڭ كەلەڭسىز ناتيجەلەرىن باستان وتكەرىپ جاتىر. تابيعاتتا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ كوبى ادام قولىمەن جاسالادى. مۇنىڭ تابيعاتقا زيان كەلتىرەتىن كەلەڭسىز جاقتارى كوپ. وسىنداي جايتتاردان تابيعاتتىڭ ءوزارا تەپە-تەڭدىك قارىم-قاتىناسىنىڭ بۇزىلۋى ءىرى ەكولوگيالىق اپاتتارعا اكەلەدى. ەكولوگيالىق اپاتتار عالامدىق جاعدايدى كۇردەلەندىرىپ, ۋاقىت وزعان سايىن وتكىر سيپات الىپ, اينالاداعى ورتانى قورعاۋ ماسەلەسى العا شىعىپ وتىر. بەلگىلى عالىم ۆ.ۆەرنادسكي بولاشاقتا جەر تابيعاتىنداعى انتروپوگەندىك – ادامنىڭ قارەكەتىنەن بولاتىن وزگەرىستەر پلانەتالىق سيپات الادى دەپ بولجاعان بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا بۇل بولجام ناقتى شىندىققا اينالىپ وتىر.
كۇن وتكەن سايىن دۇنيە جۇزىندە قورشاعان ورتانى ءبۇلدىرۋ ارقىلى قوعام ءوز كەلەشەگىن جوياتىنىن مويىنداۋ تۇسىنىگى قالىپتاسىپ كەلەدى. ادامدار ءوزىنىڭ تەحنيكالىق جابدىقتالۋ جەتىستىكتەرىمەن وراسان كۇشكە يە بولدى. ال شەكسىز كەڭىستىك بولىپ ەسەپتەلىپ كەلگەن جەر شارى شەكتەۋلى, ونىڭ ارەالى تەز تارىلىپ قانا قويماي, بىرنەشە ساعاتتا جوق بولاتىن وسال شارعا اينالعان داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جانداردىڭ بارىنە ءمالىم.
تابيعات پەن ادامدى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. تابيعاتتىڭ ادام تىرشىلىگىنە اسەرى كوپ. بۇل تۇستا «جاڭانىڭ ءبارى جاقسىلىق ەمەس», دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
ادامزاتتا ەكولوگيالىق مادەنيەت بولۋعا ءتيىس, سونىمەن قاتار جاڭا تەحنولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ مىندەتى دە تۇر. بۇل ارادا قالدىقسىز تەحنولوگيالار باسىمدىققا اينالۋى شارت. سونىڭ كومەگىمەن ءوندىرىس پەن تابيعات اراسىنداعى قايشىلىقتاردى باسەڭدەتۋگە, كەيىنىرەك جويۋعا, ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ەكولوگيالىق شەكتەۋلەرىن الىپ تاستاۋعا, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا بولادى.
ەكولوگيالىق پروبلەمالار ءار ادامنىڭ مۇددەسىنە تىكەلەي قاتىستى. ەلىمىزدىڭ جەتكىلىكتى دامىعان وندىرىستىك-ەكونوميكالىق الەۋەتى, اسا باي مينەرالدى-شيكىزات قورى بار. سوعان قاراماستان قازىر ەكولوگيالىق پروبلەمالار وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جەردىڭ ازۋى جانە لاندشافتاردىڭ ازايۋى (ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنىڭ 60% شولەيت دالاعا اينالعان); سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى (قازاقستان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەن تمد ەلدەرى اراسىندا سوڭعى ورىندا); ارال, بالقاش جانە سەمەي يادرولىق جانە اسكەري پوليگوندارى, كاسپي ماڭى ايماعىنىڭ پروبلەمالارى; ەلدى مەكەندەردەگى اۋانىڭ, جەر قىرتىسى مەن سۋدىڭ جوعارى دارەجەدە لاستانۋى. وسى جانە تابيعي قورلاردىڭ بىرتە-بىرتە ازايۋى, تاعى باسقا جاعدايلار ەكونوميكانى دامىتۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگى جاسايدى.
الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءىلىم بارلىق قۇبىلىس پەن پروتسەسس ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىن دالەلدەيدى. سوندىقتان قورشاعان ورتانىڭ تەپە-تەڭدىگى زاڭدىلىقتارىمەن ساناسۋعا تۋرا كەلەدى. ايتپەسە, ادامنىڭ ەسەپسىز ءار قيمىلى ەكولوگيانىڭ ازىپ-توزۋىنا, ونىڭ زارداپتارى ورنى تولماس قىرۋار شىعىندارعا ۇشىراتىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
ەرتە زاماننان-اق ادامدار تابيعات رەسۋرستارىن ءوز كەرەگىنە جاراتىپ كەلەدى. بىراق ول كەزدە تابيعات بايلىقتارى مول, ال ونى جۇمساۋ از بولعاندىقتان ادامدار ونىڭ ورنىن تولتىرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل بولمەيتىن-ءدى. كەسىلگەن اعاش ورنىنا بىرنەشە جىلدان سون باسقا اعاش ءوسىپ, اۋلانعان بالىق ورنىن ۋىلدىرىقتان وسكەن باسقا بالىقتار تولتىرىپ, لايلانعان سۋلار وزەن, كول, تەڭىز سۋلارىمەن ارالاسىپ تازارىپ جاتاتىن. ادامنان كەلگەن زالالدى تابيعات ءوز كۇشىمەن جويىپ, بىرتىندەپ قالپىنا كەلەتىن. الايدا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىمەن قارۋلانعان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتى ميلليونداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان وسى تەڭدىكتى بۇزىپ, قورشاعان ورتانى كۇل-قوقىسقا تولتىرىپ, ەندى ادامنىڭ ءوز ومىرىنە قاۋىپ توندىرە باستادى. تابيعي ورتانى بۇزۋ مەن ءبۇلدىرۋدىڭ مولشەرى وتە ۇلكەن بولعاندىقتان جاسالعان زياندى تابيعات ءوز كۇشىمەن جويا المايتىن, وزدىگىنەن بۇرىنعى قالپىنا كەلە المايتىن كۇيگە ءتۇستى. ويتكەنى تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانعاندا ادام الدىنا بەلگىلى ءبىر ماقسات قويادى, سوعان تەزىرەك جەتۋ جولىن ويلايدى. بىراق وسى ورىندالعان ماقسات كوعامعا, تابيعاتقا قانداي, ويعا كەلمەگەن زالال اكەلەتىنىن ەسكەرمەيدى.
قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىقپەن قاراۋ مەن ونىڭ بايلىقتارىن ساقتاۋ, شارۋاشىلىق جانە باسقا دا قىزمەتتەردى تىياتىن ءىس-ارەكەتتەرمەن الدىن الۋ, قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە ساۋىقتىرۋ ءاربىر ادامنىڭ ومىرىندەگى نورماعا اينالۋى ءتيىس. ويتكەنى ادام – تىرشىلىكتىڭ ەڭ جوعارعى تەتىگى, ونىڭ تابيعاتقا ءتيىستى دارەجەدە تابيعي پروتسەستەردى ۇيلەستىرۋ, قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىنا ىقپال ەتۋ مۇمكىندىكتەرى بار. سوندىقتان دا دۇنيەنى باعىندىراتىن كۇشكە يە ادام عانا بۇل ماسەلەنىڭ جالپى ۇيلەستىرۋ فۋنكتسياسىن ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس.
قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زيان نەگىزىنەن ەكولوگيا جانە ەكونوميكالىق جاعدايعا اسەر ەتەدى. ەكولوگيالىق زيان ەكونوميكالىق شىعىنعا اكەپ سوقتىرادى, ال ەكونوميكالىق زيان تابيعاتتا جاعىمسىز وزگەرىستەردى تۋدىرادى. ەكونوميكالىق زيان وتەماقىمەن وتەلەدى, ال ەكولوگيالىق زياندى بارلىق ۋاقىتتا قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس جانە ونىڭ قۇنىن اقشامەن باعالاۋعا كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى ونىڭ زاردابىن جويۋ وتە ۇزاققا سوزىلادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مەملەكەت ەكونوميكاسىنا وراسان زور شىعىن اكەلەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان ءار جاستاعى ادام بالاسى, كەز كەلگەن كاسىپ يەسى ەكولوگيا نەگىزدەرىن جاقسى ءبىلۋى قاجەت. سوندا عانا ءاربىر ادامنىڭ ساناسىندا, كوزقاراسىندا قورشاعان ورتانى بۇلدىرمەۋ تۋرالى نەگىز قالىپتاسادى. وسى نەگىز قالىپتاسقاندا ادامزات تۋعان ءوڭىرىنىڭ تابيعاتىن قورعاۋعا بەلسەندىلىك كورسەتەدى. الەمنىڭ ادەمى بولۋى قولىمىزدا ەكەنىن ارقاشان جادىمىزدا ۇستايىق, بۇل قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قوسقان ۇلەسىمىز بولماق.
جاڭىلقان الەمسەيىتوۆا,
«تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ عىلىم, اقپارات جانە ەكولوگيالىق مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ باسشىسى
اباي وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى
