ۇيەلمەندەگى ۇيلەسىمسىزدىك

بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا الاڭ­داۋشىلىق تانىتىپ, كوز جۇما قاراۋ­عا بولمايتىنىن ايتتى. «وتبا­سىلىق زورلىق-زومبىلىقتى قىل­مىس ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسى قوعامدا كوپتەن بەرى تالقىلانىپ ءجۇر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل ۇسىنىستىڭ دۇرىس ەكەنىنە كۇمانمەن قارايدى. سەبەبى مۇنداي تۇرمىستىق جاعدايلاردى انىقتاۋ وڭاي ەمەس, ياعني وسىنداي وقي­عا­لاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ قيىنعا سوعادى. بۇل ءسوزدىڭ دە جانى بار. بىراق قالاي دەسەك تە, وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر باسىنىپ كەتەدى. ال جاپا شەككەندەر مۇلدەم قورعاۋسىز قالادى. مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن جازانى كۇشەيتەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. زارداپ شەككەن جاندار ەلدىڭ سوزىنەن نەمەسە بىرەۋدىڭ قىسىم جاساۋىنان قورىقپاۋى قا­جەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى حا­لىق­قا ارناعان جولداۋىندا. ءيا, پرەزيدەنتتىڭ جازانى كۇشەيتۋ, بۇل ماسە­لەگە ءمان بەرە قاراۋ جونىندەگى تاپ­سىرماسى كوپشىلىك تاراپىنان قول­داۋ تاۋىپ وتىر. ايتپەسە جاعا ۇستاتار جان­تۇرشىگەرلىك وقيعالار, زورلىق-زومبىلىق دەرەكتەرى تىيىلار ەمەس.

...شىرىلداپ اناسىنا اراشا تۇس­كەن ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ اكەسىنە شا­ماسى جەتپەدى. وزىنەن كىشى باۋىر­لا­رىنىڭ جان شوشىرلىق كورىنىس­تىڭ كۋاسى بولعانىن قالاماعان قىز جان ۇشىرا جۇگىرىپ بارىپ, اپاسىن شاقىرادى. اراشا تۇسكەن بالالارىنا دا, ءتىپتى ءوز اناسىنا دا قول جۇمساعان قاتىگەز اكە سوققىلاردان السىرەگەن ايەل­دى تومپەشتەۋىن جالعاستىرا بەردى. انا­لارىنا اراشا تۇسە الماعان شاراسىز بالالاردىڭ ۇلكەنى پوليتسياعا حابار بەرگەن. كەشكە باستالعان زورلىق-زومبىلىق, قورلاۋ ءتۇن جارىم اۋا قايعىلى اياقتالدى. قايران انا سوڭ­عى دەمى شىققانشا قارسىلاسقان. قاي­عىلى وقيعانى بايانداپ, قاعازعا ءتۇ­سىرۋدىڭ ءوزى جۇرەككە سالماق. وردا­با­سى اۋدانىنىڭ تەمىرلان اۋىلىندا بولعان وقيعادان ەل حاباردار, ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناعانداي بولمايىق. بالالارىنىڭ كوزىنشە كۇيەۋى اسقان قاتىگەزدىكپەن ولتىرگەن انا­نىڭ قازاسى جاقىندارىنا عانا ەمەس, بۇكىل ەلدىڭ دە قابىرعاسىنا بات­تى. كەيىننەن ونى 15 جىل وتاسقان كۇيەۋى بۇدان بۇرىن دا سوققىعا جىعىپ, تاياق­تاپ كەلگەنى ايتىلدى. وسىدان بىر­نەشە جىل بۇرىن كۇيەۋى كەزەكتى ءبىر جانجال كەزىندە ادام تانىماستاي ەتىپ ۇرىپ-سوققان كەزدە اناسى قىزىن اجىراتىپ الماق بولىپتى. ءتىپتى سوتقا دەيىن بارعان. بىراق ول كەزدە كۇيەۋ با­لاسى قىزدىڭ وزىنەن جانە تۋىستارىنان جالىنىپ, ءتىپتى اياعىنا دەيىن جىعىلىپ كەشىرىم سۇراعان كورىنەدى. اناسىنىڭ ايتۋىنشا, قىزى اتا-ەنەسىن تاستاپ كەتە الماعان, نەمەرەلەرىنەن اجىراتقىسى كەلمەگەن. ونىڭ ۇستىنە كۇيەۋىنەن قورىققاندىقتان امالسىزدان كونىپ كەلىپتى. باقيلىق بولعان ايەلدىڭ سوڭىندا ەكى قىزى مەن ەكى ۇلى قالدى. وسى وقيعادان كەيىن كوپ ۇزاماي تۇركىستان وبلىسىندا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىقتان تاعى ءبىر كەلىنشەك باقيلىق بولدى. جەتىساي اۋدانىنىڭ 30 جاستاعى تۇرعىنى كۇيەۋىنىڭ اۋىر سوققىسىنان سوڭ ەس جيماستان كوز جۇمعان. سوراقىسى سول, بۇل وقيعا دا بالالارىنىڭ كوز ال­د­ىندا بولعان. ءتۇن جارىمىندا ەر ادام ايەلىن باس سالىپ توپەلەپ ۇرىپ, دەنەسىنىڭ ساۋ تامتىعىن قالدىرماپتى. ەس-ءتۇسسىز جاعدايدا اۋرۋحاناعا جەت­كى­زىل­­گەن كوپبالالى انا التى كۇن جاتىپ, جانساقتاۋ بولىمىندە كوز جۇمدى. مارقۇمنىڭ ارتىندا الدى 8 جاستا, كىشىسى 11 ايلىق ءتورت بالاسى قالدى...

پوليتسيا دەپارتامەنتى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىن­دە­گى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇ­مى­سىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى بولىم­شە­سىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى 9 ايدا وبلىس كولەمىندە 5 735 ايەلدەرگە قارسى جاسالعان قىلمىس تىركەلگەن (2021 جىلى – 5 786). ونىڭ ىشىندە تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستا – 952, 1 514 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان, ءبىر قىلمىستىق ءىس وندىرىسپەن قىسقار­تىل­عان. قىلمىستىڭ 4 783-ءى تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى بويىنشا, 952-ءسى قوعام­دىق ورىنداردا جاسالعان. قىزعا­نىش­تان – 6, بىرلەسە سپيرتتىك ىشىمدىك ىشە وتىرىپ – 3, ۇرىستان نەمەسە ناشار قارىم-قاتىناستارعا بايلانىس­تى – 2 245, بۇزاقىلىق ارەكەتتەن 28 قىل­مىستىق وقيعا ورىن العان. قۇ­قىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ تالداۋى زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىن ايەل­دەردىڭ كوبى, ياعني 1 440-ى وقى­ماي­­­تىن جانە جۇمىسسىزدار ەكەنىن كور­سەتكەن. ال جالدامالى جۇمىس­شى­لار – 90, جەكە كاسىپكەر – 32, مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەر – 22, جو­عا­رى جانە ارنايى ورتا وقۋ ورىندارىندا وقيتىندار – 13, جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىندە وقيتىندار – 37. اسىرەسە 50 جاستان اسقاندار اراسىندا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىن ايەل كوپ. ناقتىراق ايتساق, زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ايەلدەردىڭ جاس ەرەكشەلىك سيپاتى تومەندەگىشە: 18 جاس­تان 29 جاسقا دەيىن – 302 ادام, 30 جاستان 39 جاسقا دەيىن – 490, 40 جاستان 49 جاسقا دەيىن – 379, 50-دەن جوعارى – 385 ادام. سونىمەن قاتار پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى زورلىق-زومبىلىق جاعدايىنىڭ 363-ءى تانىستارىمەن, ال ايەلدەر جاعىنان – 356, جاقىن تۋىس­تارىمەن – 54, كۇيەۋلەرىمەن – 14, 10-ى بىرگە تۇراتىندارمەن جاسا­لىن­عانىن انىقتاپ وتىر.

ال وبلىس ورتالىعى – كيەلى تۇركىس­تان­دا جىل باسىنان بەرى وتباسىن­داعى جانجال بويىنشا 580 شاقىرتۋ تۇسسە, ونىڭ 360-ى ىشىمدىكتىڭ كەسى­رى­نەن بولعان. مامانداردىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, تۇركىستان وبلىسى تۇر­عىن­دارىنىڭ جارتىسىنان كوبى, ياعني 57 پايىزى تۇرمىستىق زورلىق-زوم­بى­لىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بار ەكەندىگىنەن حابارسىز. سونداي-اق بۇۇ-نىڭ مالىمەتىنشە, ايماقتاعى ايەل­دەردىڭ كوپشىلىگى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان جاع­دايد­ا قايدا جۇگىنەتىنىن بىلمەيدى ەكەن. بۇل ورايدا وبلىستىق پوليتسيا دەپار­تامەنتى ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, زورلىق-زومبىلىقتى بولدىرماۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ باعىتىندا حا­لىق اراسىندا ۇگىت-تۇسىندىرمە جۇ­مىسى جۇرگىزىلىپ, بيىلعى 9 ايدا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىندا – 367 اقپاراتتىق ءتۇسىن­دى­رۋ جاريالانعانىن ايتادى. بۇدان بولەك, بيىل پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان 2 700-دەن استام ايەلدى داعدارىس ورتا­لىقتارىنا ورنالاستىرعان. ولار­دىڭ 716-سى ۋاقىتشا باسپانامەن قامتىلدى. وتباسى تۇرمىستىق قاتى­ناستاعى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا «زورلىق زومبى­لىق­سىز وتباسى», «وتباسىداعى زورلىق-زوم­بىلىققا جول جوق!» جانە «وتبا­سىن­داعى بەيبىتشىلىك» اتتى اكتسيالار وتكى­زىلۋدە.

جابىرلەنگەن قىز-كەلىنشەكتەرگە قۇقىقتىق كومەكتى, سونداي-اق وبلىس اكىمى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق سايا­سات جونىندەگى كوميسسياسى, مەم­لە­كەت­تىك ورگاندارمەن, ۇكىمەتتىك جانە ۇكى­مەتتىك ەمەس قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەر­مەن بىرلەسە كورسەتەدى. زومبى­لىق­تىڭ ءتۇرىن تالداپ, كاتەگورياسىن انىقتاپ, مەديتسينالىق جانە پسيحو­لو­گيالىق كەڭەستەر بەرەدى. كەيدە تۇرمىستا زورلىق-زومبىلىق كورگەن ايەلدەردىڭ بارار جەرى, باسار تاۋى بولماعاندىقتان عانا امالسىز تيران كۇيەۋلەرىمەن بىرگە تۇرۋعا ءماجبۇر بولادى ەكەن. بۇگىندە وڭىرلەردە وسىن­داي شاراسىز كۇيگە تۇسكەن قىز-كە­لىن­شەكتەر مەن ولاردىڭ بالالارىنا كومەك كورسەتىپ, باس ساۋعالار ۋا­قىتشا مەكەن ۇسىناتىن ارنايى ورتا­لىقتار بار. مىسالى, وبلىس اۋماعىندا زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇر­باندارىنا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىز­مەت­تەردى كورسەتۋ بويىنشا «سەنىم-اي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ «كومەك» داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. داعدارىس ورتالىعىنىڭ باسپاناسى 20 ادامعا ارنالعان. «جىگەرلى جۇرەك» مۇگەدەكتەر قوعامى» قوعامدىق بىرلەس­تى­گىنىڭ داعدارىس ورتالىعىندا دا جابىرلەنۋشىلەرگە پسيحولوگيالىق, زاڭگەرلىك جانە مەديتسينالىق كو­مەك كورسەتىلەدى. سونىمەن قاتار تۇر­كىستان وبلىسى اۋماعىندا 738 قو­عامدىق بىرلەستىك تىركەلگەن. ونىڭ ىشىن­دە, وتباسىلىق-تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىقتان, ايەلدەردىڭ جانە بالا­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلە­­­لەرى بويىنشا 24 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار بار. ياعني جابىرلەنۋشىلەرگە جان-جاقتى كومەك كورسەتىلۋدە.

دەگەنمەن ماماندار ماسەلەنىڭ تۇپ­كى نەگىزى وتباسىلىق تاربيەدە جات­­قا­نىن, «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىن» بالا ءۇشىن اكە-شەشەنىڭ ءار­بىر ءىس-ارەكەتى ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. ۇيدە ۇنەمى ۇرىس-كەرىس جاع­دا­يىنداعى وتباسىندا بالالاردىڭ ءبىر-بىرىنە سۇيىسپەنشىلىكپەن مامىلە ەتۋىن كۇتۋ بوس قيال بولماق. اتا-انا­سىنان ءجابىر كورگەن بالا الدىمەن باۋىرلارىن, كەيىن سىرتتاعى ءالى جەتەتىندەردى جابىرلەي باستايدى. جوعارىدا ءبىز اڭگىمەلەپ وتكەن قايعىلى وقيعا بولعان ورداباسى اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ ايەلدەر قۇقىن قورعاۋ جونىندەگى ينسپەكتورى گۇلسىن بەكباەۆا جەرگىلىكتى نازىك جانداردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى تومەن ەكەنىن ايتادى. «ايەلدەردە وتبا­سىن­دا­عى احۋالدى سىرتقا شىعارۋ ۇيات بولادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. جابىرلەنگەندەردىڭ كوبى باسقاشا ءومىر­دى بىلمەيدى, ولاردىڭ انالارى دا وسىلاي ءومىر سۇرگەن. مۇنداي جاع­دايدا ولارعا قىزدارىنىڭ وسىنداي تىرشىلىگىن قالايتىن-قالامايتىنىن سۇرايمىن. ەگەر قىز بالا بۇگىن اكەسىنىڭ اناسىن ۇرىپ جاتقانىن كورىپ وسسە, ەرتەڭگى كۇنى بۇل ارەكەتتى قالىپتى ساناپ كۇيەۋىنىڭ قورلاۋىنا كونە بەرۋى ابدەن مۇمكىن. كەي جاعدايدا ايەلىنە قول كوتەرگەن كۇ­يەۋى «جازالاۋدى» تەلە­فونىن الىپ قويۋ­دان باستايدى. سون­دىقتان ايەل كورشىلەرىنە نەمەسە پوليتسياعا حابارلاسا المايدى. مۇنداي جاعدايدا بار ءۇمىت بالالارىندا. مەكتەپتەردە بالالارعا ۇيدە ۇرىس-كەرىس بولعان, انالارى ءۇشىن قورىققان كەزدە كور­شىلەرىنە, تۋىسقاندارىنا, پو­لي­تسياعا قوڭىراۋ شالىپ, حابارلاۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىرەمىن. ءوز تەلە­فو­نىم­نىڭ ءنومىرىن بەرەمىن. مۇن­داي اڭگىمەلەر ءوز ناتيجەسىن دە بەرۋدە. ءبىر عانا جاعدايدى ايتا كەتەيىن, بىردە تورتكۇلدەن جوعارى سىنىپ وقۋشىسى قوڭىراۋ شالىپ, اناسى ءوز-وزىنە پى­شاق سالماقشى بولىپ جاتقانىن جىلاپ حابارلادى. ولاردىڭ ۇيىنە جان ۇشىرا قالاي جەتكەنىمدى بىلمەيمىن. ايتەۋىر امان الىپ قالدىق. تۇندە داعدارىس ورتالىعىنا بارۋدان باس تارتقاندىقتان ۇيىمە الىپ كەلدىم», دەيدى گۇلسىن بەكباەۆا جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.

«كومەك» داعدارىس ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى ماليكا ءجۇسىپوۆانىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرگى 6 ايدا ورتالىق كومەگىنە 649 ايەل جۇ­گىن­گەن. «مەنى زامان وزگەرىپ, جاڭا­رىپ جاتقان بۇگىنگى تاڭدا كەي وتبا­سى­لار­دىڭ ەسكىشىل كوزقاراستان ارىل­ماعانى تاڭعالدىرادى. داعدارىس ورتا­لىعىنا كەلگەن كەي ايەلدەر اكە­لەرى بالالارىنىڭ كوزىنشە انالارىن ۇرعانىن ايتىپ, ونى قالىپ­تى جاع­دايعا سانايتىنىن, ءوزى دە سون­دىق­تان كونەتىنىن ايتادى. كۇيەۋى­نىڭ قورلىعىنا شىداپ, زورلىق-زومبىلىق كورسە دە كونبىستىك تانىتاتىندار اراسىندا ءبىلىمى جوق, جاستاي تۇرمىسقا شىققاندار دا بار. سونداي-اق سوڭعى كەزدەرى ماسىلدىق پيعىلداعى ايەل­دەر دە پايدا بولا باستادى. ولار ورتالىققا وكىمەت ايتتى پايدالانايىق دەگەن ويمەن سەبەپ تاۋىپ, دايىندالىپ كەلەدى. ءبىز العاشقى جىلدارى بارلىعىن قابىلداپ, بىرگە ورنالاستىراتىنبىز. قازىر كەلگەندەردى زەردەلەپ, تازا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرا­عان­دارىن بولەك, ۇرىس-كەرىستەن كەيىن كەلگەندەردى, سۋيتسيدكە بەيىمدەرىن بولەك ورنالاستىرىپ, ارقايسىمەن جەكە جۇمىس جۇرگىزەمىز. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدەرى پەدوفيلدەر, بالا­لارعا الىمجەتتىك جاساۋ, زورلاۋ سىندى وقيعالار كوبەيدى. بۇل كەلەڭ­سىزدىكتىڭ ەكىنشى جاعى دا بار, كەي پەندەلەر اقشا تابۋدىڭ امالى رەتىندە وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن بالا­نى پايدالانۋدا. بوپسالاۋ, قوقان-لوقى جاساۋ ماقساتىندا ءوز-وزىنە قول جۇمسايتىنىن ايتىپ, قورقىتاتىندار دا كەزدەسەدى. بۇل دا ءبىر زەرتتەۋدى, كەڭ كولەمدە كوتەرۋدى قاجەت ەتەتىن وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر», دەيدى ماليكا ابدراشقىزى. ياعني پرەزيدەنت جول­داۋىن­دا ايتىلعانداي, كەي تۇرمىستىق جاعدايلاردىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس.

ءيا, ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن كوتەرۋ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جات­قان شارۋا از ەمەس. الايدا زورلىق-زوم­بىلىق تىيىلار ەمەس. ال كامە­لەتكە تول­­ماعاندارعا قاتىستى جاسالاتىن قىلمىس ءوز الدىنا جەكە تاقى­رىپ­­تى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. وسى ءبىر وزەكتى تاقىرىپتى زەردەلەۋ با­رى­سىندا ءبىز اڭگىمەلەسكەن ماماندار زور­لىق-زومبىلىق ورىن العان وقيعا­لار­دىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە وتبا­سىنداعى ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ تو­مەن­دى­گىن اتادى. سونداي-اق كوبىنە ىشكى­لىككە سالىنعان جانە ايەلىن سىيلامايتىن ەر ازاماتتار وتباسىنداعى جانجالدىڭ ۋشىعۋىنا تۇرتكى بولادى ەكەن. ماماندار پسيحيكاسى ساۋ ادام قاتىگەزدىكپەن جاسالاتىن قىلمىسقا بارمايتىنىن, ىشىمدىككە نەمەسە ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىكتەن تو­لىق ەمدەلمەگەندەردىڭ شەكتەن شىققان وزبىرلىق جاسايتىنىن جانە بۇل ارادا الەۋمەتتىك قىز­مەتكەرلەر مەن پسيحولوگتەردىڭ جۇمىسىندا كەمشىلىك بارىن ايتادى. بالالارىنىڭ كوزىنشە ايەلىنە قول جۇمسايتىنداردىڭ ارە­كە­تىن ناداندىققا تەڭەيتىندەر, ال قاتى­گەزدىگىن زالىمدىق سانايتىندار كوپ. بۇل ورايدا دانا ابايدىڭ سوزىنە جۇگىنسەك: «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى ناداندىق, ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك, ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ بىلەسىڭ... زالىمدىق – ادام بالاسىنىڭ دۇشپانى. ادام بالاسىنا دۇشپان بولسا, ادامنان بولىنەدى, ءبىر جىرتقىش حايۋان قيسابىنا قوسىلادى».

تۇركىستان وبلىسى