ەردىڭ سوڭى – ەسەت, ءپىردىڭ سوڭى – بەكەت

قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ اتىن­داعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­­­تەتىندە ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا­سىنداعى گەوساياسي شيەلەنىستەر جاع­­دايىنداعى قازاق تاۋەلسىزدىگى جو­لىندا ساياسي ساحناعا شىققان تۇل­عالارعا قاتىستى عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. وندا جەر-جەردەن كەلگەن عالىمدار ءحVىىى عاسىرداعى جايىق پەن جەم اراسىندا ورىن العان ساياسي وقيعالاردى, ابىلقايىر حان, بوكەنباي باتىر, تارحان ەسەت كوكى ۇلىنا قاتىستى عىلىمي اينالىمعا تۇسپەگەن دەرەكتەر, اشىلماعان اقتاڭداقتار جونىندە باياندادى.

ورىنبور مۇراعاتىنان 500 بەت قولجازبا ءالى الىنعان جوق

كونفەرەنتسيا باسىندا جازۋشى, كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى يليا جاقانوۆ اتالى ءسوز ايتتى. قادىرمەندى اقساقال قازاق-جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا, سونىڭ ىشىندە وربۇلاق, اڭىراقاي شايقاستارىندا قايتپاس قايسارلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ابىلقايىر حان, تاما ەسەت كوكى ۇلى, تابىن بوكەنباي قارا ۇلىنىڭ تاريحشىلار تاراپىنان شىن باعاسىن الا الماي جۇرگەنىنە قاتتى قىنجىلدى. ول اقتوبە وبلىسىندا تارحان ەسەت كوكى ۇلىنىڭ تويى تۇڭعىش رەت 1992 جىلى تويلانعان كەزدەگى جاعدايدى ەسىنە الدى. ونىڭ ايتۋىنشا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستا­رى بارىسىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى شالباي قۇلماحانوۆ­قا جان-جاقتى ماعلۇمات بەرگەن اقتوبە پەدينستيتۋتىنىڭ رەكتورى مۇحتار ارىن ەكەن. «مۇحتار تەرەڭ ءبىلىمدى, جاندۇنيەسى وتە باي, تەككە سويلەمەيتىن, بايىپ­تى ادام ەدى. رەكتور بولىپ تاعا­يىن­دالعان بويدا ينستيتۋتتىڭ ىشكى-سىرتقى شارۋالارىن رەتكە كەلتىرىسىمەن ەل ءىشىن ارالاپ, رۋحانياتقا قاتىستى دۇنيەلەردى تۇگەندەدى. وعان اۋىلداعى دانا قارتتاردىڭ جەتكىزگەن ءبىر اڭگىمەسى ەسەت كوكى ۇلىنىڭ ەرلىگى جايىندا ەدى. باتىردىڭ بەستاماق اۋىلى جانىنداعى ەسكى مازارىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ قولشوقپارلارى 1970 جىلدارى تراكتورمەن قۇلاتىپ, سوراقىلىققا بارعان. تۇعىرى بيىك تۇلعانى ۇلىقتاۋ تويى اياسىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان بەلگىلى عالىم ءنايلا بەكماحانوۆا ماسكەۋدەن ارنايى كەلىپ قاتىسقان. سول جولى ول وسى وڭىردەگى قوبدا بويىندا ەكى مىڭ ساربازدان تۇراتىن جاساق قۇرىپ, وتارلاۋشىلارمەن سوعىسقان ساپارا (ساپۋرا) ماتەنقىزى تۋرالى تاماشا دەرەكتەردى العا تارتادى. پۋگاچەۆ ب ۇلىگىنىڭ اياقتالعان كەزەڭىندە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرعان قازاقتىڭ قاھار­مان قىزى ور, يلەتسك, ورىنبور بە­كىنىستەرىنە شابۋىل جاساپ, پاتشا ۇلىقتارىنا «نەۆيديمكا» اتى­مەن بەلگىلى بولعان. ساپۋرا تۋرالى بايانداي كەلە, ءنايلا بەك­ماحانوۆا ابىلقايىر حان مەن ەسەت كوكى ۇلىنىڭ تاريحي رولدەرىن دۇ­رىس جەتكىزە الماعان قازاقستان­دىق تاريحشىلارعا قاتتى قىنجى­لىپ­تى. ول وزەكجاردى وتكىر ءسوزىن «كەي­دە ەرلىگى ءماشھۇر ەرەن تۇلعالار­دىڭ ءرولىن قاساقانا تومەندەتىپ, تاريحي دەرەگى جوق, اڭىز سياقتى ايتىلاتىن ادامداردى باتىر ەتىپ شىعاراسىزدار» دەي كەلە, مۇ­راعاتتاردا ابىلقايىر حان مەن ەسەت باتىر تۋرالى قۇجاتتار كوپ ساقتالسا دا, وسى دەرەكتەردى بايىپ­پەن كورسەتە الماي ءجۇرمىز», دەپ تۇيىندەيدى. يليا جاقانوۆ «سودان بەرى 30 جىل وتسە دە ەسەت كوكى­ ۇلى, بوكەنباي قارا ۇلى, ابىلقايىر حانعا قاتىستى شەتەلدەردىڭ مۇرا­عاتتارىندا ساقتالعان دەرەكتەر تولىق الىنعان جوق, ءحVىىى عا­سىرداعى ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇ­رەس­كەن قايراتكەرلەرگە تاريحي تۇر­عىدان وبەكتيۆتى باعا بە­رىل­گەن جوق», دەدى. قالامگەر, سون­داي-اق, ورىنبور مۇراعاتىندا ساق­تالعان ەسەت كوكى ۇلىنا بايلانىستى 400-500 بەتتىك قولجازبا ءالى زەرتتەلمەي جاتقاندىعىن ءبىر باسىلىمنان وقىعانىن ەسىنە الدى. ء«بىزدىڭ تاريحشىلار وسى دەرەك­تەردى نەگە ەسكەرمەيدى, نەگە سون­شالىقتى ەنجار بولدىق», دەپ رەنىشىن ءبىلدى­رىپ, ەسەت كوكى­ ۇلى تۇلعاسىنىڭ ەل ىشىندە جاڭ­عىر­عانىنا قاراماس­تان, وسى كەزگە دە­يىن بىردە-ءبىر تاريحي مونوگرا­فيا شىقپاعانىن, وتاندىق زەرت­تەۋ­شىلەردىڭ ابىلقايىر مەن ەسەتتىڭ قاي­راتكەرلىگىن زەرتتەۋگە كەلگەندە ەنجارلىق تانىتاتىنىن اتاپ ءوتتى.

الكەي مارعۇلان نۇسقاسى – «ەلىم-ايدىڭ» شىن نۇسقاسى

يليا جاقانوۆ قازاقتىڭ اق­تابان شۇبىرىندى, القاكول سۇ­لاما كەزەڭىن سيپاتتايتىن زارلى جىر «ەلىم-ايدىڭ» قازىرگى ايتى­لىپ جۇرگەن نۇسقاسى جالعان دەدى. شىندىعىندا بۇرىنعى, ەل اۋزىن­دا ساقتالعان «ەلىم-اي» مۇل­دە بولەك بولعان. وعان مىناداي دالەل كەلتىردى». الكەي مار­عۇلان 1933 جىلى قازان قالا­سىنداعى كارىموۆتەر باسپاحانا­سىنان شىققان «ەلىم-ايدىڭ» شىن نۇسقاسىن تاۋىپ, ۇزاق جىلدار بويى جەكە مۇراعاتىندا ۇس­تاپتى. ءبىر جولى جازۋشى احات جاق­سىباەۆ الەكەڭنىڭ ارحيۆىنەن كەرە­مەت نارسەنى كوردىم, بىراق كو­شىرىپ الۋعا باتىلىم بارمادى دەپ ايتىپ ەدى. كەيىننەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ الكەي مارعۇلانعا بارعاندا, وعان: «شىراعىم, اقسە­لەۋ مىناۋ ساعان امانات», دەپ «ەلىم-ايدىڭ» قازاننان باسىلعان جي­ناعىن قولىنا ۇستاتقان. قازاق شەجىرەسىن قۇراستىرعانى ءۇشىن ۇلتشىل دەپ قۋدالانىپ, كوڭىل كۇيى بولماي جۇرگەن ءبىر كۇندەرى اقسە­لەۋدىڭ ۇيىنە بارعانمىن. ول الەكەڭ بەرگەن «ەلىم-ايدىڭ» نۇسقاسىن قولىما ۇستاتتى. مەن وسى كونە جىردى «پاراسات» جۋرنالىنا جاريالادىم. جارىققا شىققاننان كەيىن مۇحتار ماعاۋين وزىنە شاقىرىپ الىپ, ماعان بىلاي دەدى: «1960 جىلدارى ءابىش كەكىلباەۆ ەكەۋمىز ارىس, شورناق, ءشاۋىلدىر, تۇركىستاندى ارالاي ءجۇ­رىپ, جەرگىلىكتى اقساقالداردان «ەلىم-ايدىڭ» ءبىر نۇسقاسىن جازىپ الىپ, عىلىم اكادەمياسى­نىڭ قولجازبالار قورىنا تاپسىر­دىق. ەندى مىنا سەنىڭ الەكەڭنەن العان نۇسقا مەن ءبىز تاپسىر­عان نۇس­قا بىردەي» دەپ تاڭعالدى. ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قول­­­جازبالار قورىنىڭ ماماندا­رىن­ شارشاتقان نارسە – بيعو­جين تاراتقان, ەل ىشىندە تانىلعان «ەلىم-اي» نۇسقاسى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن سول جالعان نۇسقاعا جۇگىنىپ كەلەمىز. كەزىندە مارقۇم ەسەن­عالي راۋشان دا وسى سۇمدىق تۋرالى ­جازىپ ەدى.

تاريحتان ءادىل باعاسىن الما­عان ابىلقايىر حان مەن تاما ەسەت باتىر «ەلىم-اي» تراگەدياسى­نىڭ كەزەڭىندە ءومىر سۇرگەن تۇلعالار. قازاق-جوڭعار قىرعىندارى ناعىز تريلوگيا, ەپو­پەياعا اينالدىرۋ­عا بولاتىن سۇ­راپىل سوعىستار عوي. ەسەت كوكى ۇلى قىرعىن شاي­قاستاردان جەر بوساپ, ەل ارقاسى كەڭىگەندە, سىر بويىن جاعالاپ, ەلدى ارقاعا قاراي كو­شىرىپ بارا جاتىپ, اقارىق دەگەن جەرگە اۋى­لىن قونىستاندىرادى. سول كەزدە جاسى 90-نان اسىپ كەتسە دە ات ۇستىندە جۇرگەن. اقارىق – اقتوبە وبلىسىندا, ۇلكەن تاسجولدىڭ بويىن­دا ورنالاسقان قازىرگى ەسەت باتىر ­اۋىلى», دەپ اعىنان جارىلدى يليا جاقانوۆ.

رەسەي ارحيۆتەرىندە تاريحي دەرەكتەر كوپ

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەسەت باتىر 1667 جىلى دۇنيە­گە كەلگەن. ونىڭ باباسى – قارا­بۋرا تۇركى جۇرتىنا بەلگىلى اۋليە, كەزىندە قوجا احمەت ءياساۋيدى ءوز قولىمەن ارۋلاپ جەرلەگەن ادام. اكەسى كوكى بازارقۇل ۇلى – سال­قام جاڭگىر مەن ءجالاڭتوس ءباھادۇر باستاعان وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقان. اناسى نازىم – اقكە­تە رۋىنىڭ ءبيى بالپىشتىڭ قىزى. ەسەتتىڭ اكەسى كوكى ماڭعىستاۋ­داعى ءپىر بەكەت باباعا كارى ناعاشى بو­لىپ كەلەدى. ەسەت ەسىمى تانىلا قويما­عان ابىلقايىردى قولداپ, اڭىرا­قاي شايقاسىندا كىشى ءجۇزدىڭ تۋىن ۇستاپ, سوڭىنان قول ەرتكەن. ۇزىن سانى 27 رەت جاۋمەن جەكپە-جەككە شىققان. باشقۇرت حالقىنىڭ ورىس وتارشىلىعىنا قارسى كوتەرىلىسىندە ويسىراي جەڭىلگەن قاراساقال باتىر ەسەتتى پانالاعاندا, رەسەي تاراپىنان قازاق دالاسىنا قاشقان باشقۇرتتاردى كەرى قايتارۋ تالاپ ەتىلەدى. قانشا قىسىمعا ۇشىراسا دا, ەسەت باتىر قاراساقال جىگىتتە­رىن ەلدەن شىعارمايدى. ەسەت باتىر اتاقتى سىرىم دات ۇلىنا دا اق باتاسىن بەرگەن. وعان 1743 جىلى تارحان اتاعى بەرىلدى. ەسەتتەن بۇرىن تارحان اتاعى جانىبەككە بەرىلدى. ۇزاق جاساعان. ومىردەن وتەر كەزىن­دە «باسىمدى شىعىسقا, اياعىمدى باتىسقا قاراي جەرلەڭدەر. جاۋدى اياعىممەن تىرەپ جاتايىن», دەپ وسيەت قالدىرعان.

ءحVىىى عاسىردىڭ الاساپىراندى كەزەڭدەرىن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت زەرتتەپ جۇرگەن ورالدىق تاريحشى عالىم جانىبەك يسمۋرزين قازاق تاريحىنداعى اشىلماي جاتقان اقتاڭداق بەتتەرگە توقتالدى. سو­نىڭ ىشىندە ەسەت كوكى ۇلى ءومىر سۇر­گەن ءحVىىى عاسىردىڭ اشىلماعان وقيعالارى ءتىپتى كوپ. تاريحشى ي.ەرو­فەەۆا شاقشاق جانىبەك, تابىن بوكەنباي تۋرالى سالماقتى عىلىمي مونوگرافيالار جاريالاپ, ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزسە, ال ولاردىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى, قازاق-جوڭعار شايقاستارىندا, قازاق-ورىس قاتىناستارىندا نايزا­نىڭ كۇشىمەن دە, اقىلدىڭ كۇشىمەن دە جايىق-جەم اراسىندا ەلدى ساقتاپ قالعان ەسەت كوكى ۇلى تۋرالى بىر­دە-ءبىر ەڭبەك جازىلمادى. ماس­كەۋ قالاسىنداعى ءۇش مۇراعاتتا, سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەكى مۇراعات­تا, ورىن­بور, استراحان قالالا­رى­­­نىڭ جانە قالماق رەسپۋبليكا­سى­­­نىڭ استاناسى ەليستاداعى مۇرا­عات­­تا ەسەت كوكى ۇلىنا قاتىستى جاز­­­با دەرەكتەر كوپ ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە باتىردىڭ كونە شاعا­تاي تىلىندە ورىنبور, استراحان اكىم­­­شىلىكتەرىنە جازعان حاتتارى بار. بۇلار عىلىمي اينا­لىمعا تۇس­پە­گەن, ءالى ەش جەردە جا­ريا­لانعان جوق.

ء«حVىىى عاسىرداعى اقتابان شۇ­بىرىندى, القاكول سۇلاما كەزەڭى – قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ قىرعىن شايقاستارى بولعان كەز. «كەيبىر كاسىبي ەمەس, اۋەسقوي جازۋشى, تاريحشىلار قازاق-جوڭعار سوعى­سىن جوققا شىعارۋمەن الەك بولىپ ءجۇر. ونداي قىرعىن بولماعان, شاكا­رىمنىڭ اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما كەزىندەگى قاندى جورىقتاردا قازاق ساربازدارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى قىرىلدى دەگەنى بوس ءسوز دەپ يمپەريالىق كوزقاراستار­دى ۇستاناتىن تاريحشىلاردىڭ ءسو­زىن قايتالايدى. كەزىندە قازاق-جوڭعار سوعىسىن زەرتتەگەن عالىم مويسەەۆ ءبىر ماقالاسىندا بۇل قازاقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇ­رەسى ەمەس دەپ ايتقان. حالىق اۋىز ادەبيەتىندە اقتابان شۇ­بىرىندى, القاكول سۇلامانىڭ بول­عانى تۋرالى دەرەك كوپ. 1729 جىلى قىتاي گەنەرالى قازاقتار جوڭعارلاردىڭ ماڭگىلىك جاۋى دەپ جازعان. نەمەسە 1740 جىلدارى ورىس اسكەري قىزمەتكەرى­نىڭ جازباسىندا «جايىق بويىن­دا­عى كىشى ءجۇز قازاقتارىنان قۇتى­لۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى اۋىلدى بەسىكتەگى سابيلە­رىنە دەيىن تۇگەل قىرىپ تاس­­تاۋ كەرەك. ويتكەنى وسىدان بىر­­نەشە ­جىل بۇرىن جوڭعارلار قا­زاق­تاردى ­سولاي قىرعان» دەگەن جولدار بار. ­1739 جىلى گەوگراف شيشكوۆ جۋر­نالىندا «قا­زاق­تار قارا قالماقتاردان قات­تى قور­قادى دەپ جازعان», دەي كەلە جانى­بەك يسمۋرزين قازاق­تار­دىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنىپ ورنا­لا­سۋى­نىڭ دا تولىققاندى باعا­سىن الما­عانىن ايتىپ ءوتتى. ويتكەنى قازاقتار ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى قونىستارىندا ەمەس, ەلى­­مىزدىڭ وڭتۇستىگىن مەكەندەگەن. 1751 جىلى قاراساقال تىلەۋبەرگەن شەكتىنىڭ ۇرانىنداعى باقتى­باي باتىردىڭ: ء«بىزدى قازاق-جوڭعار قىر­عىندارىنان ساقتاپ قالعان ابىلقايىر حاننىڭ اقىلى. ءبىزدى باتىسقا قاراي كوشىرىپ الىپ كەت­تى», دەپ ايتقانىن كەلتىرەدى. ءحVىىى عا­سىردا ابىلقايىر حان­نىڭ اكەسى قازى سۇلتان ساۋراندى مەكەندەگەن. سول ۋاقىتتا تاشكەنت – ۇلى ءجۇز­دىڭ, تۇركىستان – ورتا ءجۇزدىڭ, ساۋ­ران – كىشى ءجۇزدىڭ استاناسى بولعان. قازاقتىڭ كەيبىر جىرلارىندا «ساۋران اينالعان» دەگەن جول كوپ كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءمانىسى مىنادا: ەل-جۇرتىمىز بوسىپ كەتكەن اقتابان شۇبىرىندى ۇلى ءجۇز بەن ورتا جۇزگە قاتىس­تى بولسا, «ساۋران اينالعان» دەگەن ءسوز كىشى جۇزگە قاتىستى ايتىلعان. جوڭ­عاردىڭ شاپقىنشىلىعى­نان ساۋراندى اينالىپ بوسقان دەگەن ماعىنادا قابىلدايمىز. 1726 جىلدىڭ سوڭىندا قالماق نا­مەستنيگى چەرەن دورۋكتىڭ جازباسىندا دا «اتا-بابامىزدىڭ جەرى جەمنىڭ ارعى جاعىن قازاقتار­دان قورعاۋ ءۇشىن بارا جاتىرمىز» ­دەگەن جولدار بار.

1723 جىلى قاراقۇم قۇرىل­تا­­يىندا ابىلقايىر حان باس قول­باس­­شى بولىپ, بوكەنباي ساردار­لىق­قا سايلاندى. مۇنى تاريحشى گور­ديەۆسكي, كەيىن لەۆشين, ولار­دان كوشىرگەن م.تىنىشباەۆ ور­داباسىدا قازاق قۇرىلتايى بول­­دى دەپ جاڭساق جازعان. سودان وردا­با­سىداعى جيىن بولىپ تاريحتا قا­لىپتاسىپ كەتتى. ورداباسى بۇل جىل­دارى قۇبا قالماقتىڭ يەلى­­گىن­دە بولعان. قازاقتىڭ جەر اتاۋ­لا­­رىندا دا ەرەكشە ءمان بار. ءالى كۇن­گە دەيىن قازاقتىڭ قاي جە­رىن­دە بولسىن قالماققىرعان, قالماق­قىرىلعان دەگەن جەر اتاۋلارى كوپ كەزدەسەدى دەپ جازىپ كەتكەن تاريحشى ي.ەروفەەۆا. جەردىڭ اتى – ەلدىڭ حاتى, جەر-سۋ اتاۋلارى – تاريح.

ە.بەكماحانوۆ 1947 جىلى شىق­قان ەڭبەگىندە: «1730 جىلعى كىشى ءجۇزدىڭ جوڭعارلارعا قارسى شاي­قاسىندا ەسەت, بوكەنباي, ابىلقا­يىر قول باستاپ سوعىسىپ, باتىر اتاندى», دەپ تە جازعان. قازاق-قال­ماق سوعىسىنان كەيىنگى رەسەيمەن قا­رىم-قاتىناس, ابىلقايىردىڭ انت بەرۋى سول كەزەڭدەگى گەوساياسي جاع­دايعا بايلانىستى قابىلدان­عان شەشىم. ابىلقايىردان باسقا 1731 جىل­دان باستاپ, 1741-1742 جىلعا دەيىن قازاقتىڭ بارلىق بي-سۇلتا­نى انت بەرگەن. ماسكەۋ مۇراعاتىن­داعى №122-ءشى «كيرگيز-كايساتسكوە دەلو» دەپ اتالاتىن 400 بەتتىك توم­دا بي-سۇلتاندارىمىزدىڭ انت بەرگەن تۇپنۇسقا حاتتارى ساقتال­عان. ويتكەنى رەسەي سىرتقى ىستەر كوللەگياسى نەپليۋەۆكە قازاقتىڭ حان­دارى, بيلەرى, سۇلتاندارى مەن ستار­شىندارىنان قۇرانمەن انت ­الۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق جىبەرەدى. ورىس ەلشىسى تەۆكەلەۆ وسى تاپسىرما­نى بۇلجىتپاي ورىندادى. ەڭ ءبىرىن­شى بولىپ 1731 جىلى ابىلقايىر حات انت جىبەرەدى. وعان كىشى ءجۇزدىڭ 28 رۋباسى انت بەرەدى. تۇپنۇسقا حاتتا رۋباسى دەپ ەمەس, «اق اكە» دەپ جازىلعان. وندا «قۇران ءسۇيدىم, انت ەتتىم», اق اكە دەپ ارابشا جازىپ, رۋ تاڭبالارىن سالعان. سامەكە حاننىڭ انت بەرۋ تۋرالى ەكى حاتى, ورتا ءجۇزدىڭ 25 رۋباسىنىڭ حاتى ساقتالعان.

ەسەت كوكى ۇلى ومىردەرەگى ناقتىلاندى

جانىبەك ءيسمۋرزيننىڭ ايت­ۋىن­شا, ماكەۋ مۇراعاتىندا ەسەت باتىردىڭ اكەسى كوكى مەرگەن دەپ جازىلعان. ەسەت باتىردىڭ تۋعان جىلى دۇرىس ەمەس. بيىل ەسەتتىڭ 355 جىلدىعى ەمەس, 353 جىلدىعى. كەزىندە قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپە­دياسىندا قاتە جا­زىل­عان. بۇل دە­رەك «كا­زاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا» دەگەن جيناققا شىققان نەپليۋەۆ­تىڭ جازباسىنا سۇيەنىپ جازىلعان. مۇندا ورىنبور گۋبەرناتورى «1847 جىلى ەسەت باتىر 80 جاس شاماسىندا» دەپ جازعانىن نەگىزگە العان ءبىزدىڭ تاريحشىلار ەسەتتى 1667 جىلى دۇنيەگە كەلگەن دەپ جازىپ كەتكەن. شىندىعىندا ەسەت 1738 جىلى ورسك قالاسىندا تاتيششەۆپەن كەزدەسكەن كەزىندە وعان 69 جاستامىن دەپ ەسەتتىڭ ءوزى ايتادى. ەسەت باتىر 1669 جىلى تۋعان. بۇل ماسكەۋ مەملەكەتتىك مۇ­راعاتىنداعى 248-ءشى سەنات جۋر­­نالىنداعى تاتيششەۆتىڭ جۋرنالىندا جازىلعان. قايتىس بول­عان جىلى دا قاتە. مەن بەس جىل بۇرىن كەلگەنىمدە كەسەنە با­سىنداعى جازۋدى وزگەرتۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاساعانمىن. 1749 جىلدان كەيىن ەسەت 20 جىلداي ءومىر سۇرگەن. ەسەتتى ولە-ولگەن­شە پاتشا شەنەۋنىك­تەرى اڭدىپ وتىرعان. ونىڭ 1750 جىلعى, 1755-56 جىلعى باشقۇرت كوتەرىلىسىن­دەگى ارەكەتتەرىن قاعازعا تۇسىرگەن. ماسكەۋ مۇراعاتىنداعى سوڭعى جازبا – باتىردىڭ 1758 جىلى ورىنبورعا قالدىباي دەگەن بالا­سىمەن بارۋى جايىندا. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, ەسەت كوكى ۇلىنىڭ 1758 جىلى 89 جاستا بولعانىن دالەلدەيمىز. 1762-63 جىلدارداعى ەرالى, دوسالى سۇلتانداردىڭ حات­تارىندا ەسەتتىڭ ومىردە بار ەكەندىگى ايتىلادى. باتىردىڭ 99 جاسىندا وپات بولدى دەگەنى راس. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, ەسەتتىڭ 1669 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1768 جىلى 99 جاسىندا وپات بولعا­نىن تولىق دالەلمەن ايتا الامىز. مۇنى قايتالاپ وتىرعانىمىز, بۇكىل مەكتەپ وقۋلىقتارىندا, اكادەميالىق ەڭبەكتەردە ەسەتتىڭ تۋعان-ولگەن جىلدارى قاتە جازىلىپ ءجۇر.

ورالدىق جاس عالىم ءوزىنىڭ ءسو­زىن ەڭ الدىمەن رەسەيدىڭ جەتى مۇ­راعاتىندا ساقتالعان قۇجات جي­ناقتارى مەن ەسەت باتىردىڭ حاتتارىن تۇگەل الدىرىپ, كوشىرمەلە­رىن جاساپ, وبلىستىق مۋزەيلەرگە قويۋ كەرەك دەپ قورىتىندىلادى. ەگەر مۇراعاتتىق قۇجاتتار عى­لىمي اينا­لىمعا تۇسسە, تاريحي مو­نوگرافيا­لار جازىلادى, پىكىر­تالاستارعا جول اشىلادى.

سىبان رابتان بيلىگى تۇسىندا جوڭعارلاردىڭ قازاقتىڭ اتا قونى­سىنا كوز تىگىپ, قاندى جورىقتا­رىن جاساعاندا, ەل بىرلىگى ءۇشىن قابانباي, بوگەنباي, جانىبەك, ساۋرىق, رايىمبەك, ناۋرىزباي, بايان باتىرلارمەن تىزە بۇگىپ, تۋ ۇستاعان ەسەت باتىردىڭ جايىق پەن جەمنىڭ اراسىندا قالماقتار­مەن بولعان شايقاستاردا قول باستاپ, بۇلانتى, قاندىاعاش, قونجار, قالماققىرعاندا ويراتتاردى ويسىراتا جەڭگەن ەرلىگى تاريحي باعاسىن الۋعا ءتيىس. سول سۇراپىل مايدانداردا تەڭدەسسىز ەرلىك كور­سەتكەن ابىلقايىر مەن ەسەتتىڭ قايراتكەرلىگىن جان-جاقتاعى مۇراعاتتار دەرەكتەرىن زەرتتەۋ ارقىلى عانا قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى.

اقتوبە وبلىسى