بيىل ناۋرىز ايىندا الماتى قالاسىنداعى باس بوتانيكالىق باعىنىڭ بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي, مەكتەپ وقۋشىلارىن عىلىمعا تارتۋ ءۇشىن «جاس عالىمدار مەكتەبى» (Young Citizen Scientist) جوباسى قولعا الىنعان بولاتىن. وسى جوبادا ءوزىن تانىتقىسى كەلگەن بالالار ءۇشىن بايقاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, 14-17 جاس ارالىعىنداعى 40 وقۋشى ىرىكتەلىنىپ الىنعان ەدى. بۇل بالالار جازعى دەمالىستا ءوز باعىتتارىن تاڭداپ, بوتانيكالىق باق زەرتحانالارىندا تاجىريبەدەن ءوتىپ, كادىمگى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ رولىندە وزدەرىن سىناپ كورۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
وسى باستاماعا ۇيىتقى بولعان الماتىداعى اقش باس كونسۋلدىعىنىڭ باق, مادەنيەت جانە ءبىلىم ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭىسشىسى اناند كريشنا بۇل تاجىريبە بالالاردىڭ قالاداعى ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرى تۋرالى حاباردارلىعىن ارتتىرۋعا جول اشىپ, عىلىممەن اينالىسۋ مۇمكىندىگىن دە قامتاماسىز ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ء«بىزدىڭ جوبامىز ەكولوگيالىق دۇنيەتانىمنىڭ, ەكولوگيالىق مادەنيەت پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. وعان قوسا جوباعا قاتىسۋشىلار ارنايى بىلىمدەرى مەن داعدىلارىن ءىس جۇزىندە قولدانا الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى جوباعا تارتىلعان «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ديرەكتورى جانار قوشپانوۆا.
ال تاماشا باستاما جايلى بالالاردىڭ ءوزى نە دەيدى؟
جاز بويى بالالار ينستيتۋتتىڭ ءارتۇرلى زەرتحانالارىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى دايىنداعان باعدارلامالارمەن جۇمىس ىستەپ, تۇقىم شارۋاشىلىعى, ميكولوگيا جانە الگولوگيا, تروپيكالىق جانە سۋبتروپيكالىق وسىمدىكتەر تاقىرىپتارىمەن اينالىستى. فيتوپاتولوگ ءمادينا يزمايلوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن فيتوپاتولوگيا مەن ەنتومولوگيا نەگىزدەرىن, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى ەرەجەلەرىن زەرتتەدى. تابيعاتتاعى ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن وسىمدىكتەردى زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان قورعاۋ داعدىلارىن پىسىقتادى. بوتانيكالىق باقتاعى تاجىريبەلىك ساباقتار بارىسىندا بالالار اۋرۋ وسىمدىكتەر مەن زيانكەستەردى انىقتاپ, ماتەريالدار جيناپ, گەرباري ماتەريالىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەندى. جاندىكتەردىڭ جەكە كوللەكتسيالارىن جاسادى.
اتالعان جوبا اياسىندا HelloEco كومپانياسى قوقىستى ءبولىپ جيناۋ مەن سانالى تۇتىنۋ تۋرالى دارىستەر سەرياسىن وتكىزىپ, Zero Waste قوعامدىق قوزعالىسى «نولدىك قالدىقتار» تۇجىرىمداماسىمەن تانىستىردى.
ايتقانداي, جوباعا ارنايى قوناق رەتىندە اقش-تان بالالار جازۋشىسى جانە ەكولوگ-پەداگوگ ەرين روبەرتسون كەلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول ءۇش كۇنىن بوتانيكالىق باقتا جاس عالىمدارمەن بىرگە وتكىزىپ, قورشاعان الەمدى باقىلاۋ مەن ادەبي داعدىلاردى بىرىكتىرەتىن ءوزى قالىپتاستىرعان ەرەكشە جازۋ ادىسىمەن تانىستىردى. ەرين روبەرتسون «جاقسى عالىم دايىنداۋ ءۇشىن ءبىز جاقسى جازۋشىلار مەن ىنتالى ادامداردى دايىنداۋىمىز كەرەك» دەگەن تۇجىرىمعا سەنەدى.
ال بالالاردىڭ «جاس عالىمدار مەكتەبى» جوباسى تۋرالى اسەرلەرىنىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي.
ەرسۇلتان توقتامىسوۆ,
11-سىنىپ وقۋشىسى, استانا قالاسى:
– باعدارلاماعا قاتىسۋ ءۇشىن ۇسىنىلعان تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە ەسسە جازۋ كەرەك بولدى. مەن «وسىمدىكتەردى اۋرۋلار مەن زيانكەستەردەن قورعاۋ» تاقىرىبىن تاڭدادىم. سەبەبى بۇل – قازىرگى الەمدەگى جاھاندىق ماسەلە.
مارك شكلوۆسكي,
11-سىنىپ وقۋشىسى, الماتى قالاسى:
– كىشكەنتاي كەزىمنەن باسقا بالالاردىڭ قورقىنىشىن تۋدىراتىن ەنتومولوگياعا, جاندىكتەر تۋرالى عىلىمعا اۋەس ەدىم. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن جاندىكتەر باسقالار ءۇشىن قىزىقتى ەمەس شىعار دەپ ويلاپ ءجۇردىم. وسى Young Citizen Scientists تۋرالى ەستىپ, بالالىق شاقتاعى ارمانىمدى ىسكە اسىرا الاتىنىمدى ءتۇسىندىم! بۇعان دەيىن نازار اۋدارماعان وسىمدىكتەردىڭ اۋرۋلارى تۋرالى كوپ نارسە ءبىلدىم, ەندى ەمەن تۋرالى تولىق ماعلۇماتتار جازىپ, سيمپتوماتولوگيا ارقىلى وعان قانداي اۋرۋ اسەر ەتكەنىن انىقتاي الامىن.
ميلانا كاليشۋك, وقۋشى:
– مەن ءتىل ۇيرەنۋدەن باسقا, بيولوگيانى جاقسى كورەتىنمىن. بوتانيكا پانىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمدى ۇستازىم وياتتى. بوس ۋاقىتىمدا وسىمدىكتەر وسىرۋمەن اينالىسامىن, كىشىگىرىم عىلىمي سىناقتار جۇرگىزەمىن. قازىر كەز كەلگەن وسىمدىكتىڭ قاي جەردە جانە قانداي جاعدايدا جاقسى وسەتىنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن شاعىن ەكوجۇيەلەر جاساپ ءجۇرمىن.
الماتى
