ازاتتىق دەكلاراتسياسى

ۇلتتىق ءھام ۇلىق مەرەكە

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى جيىنىندا: «ۇلتتىق مەرەكەلەر مەن اتاۋلى كۇندەر تىزبەسىنە بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزگەن ءجون. مەن رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلت­تىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسى­نامىن. سوندىقتان قازاننىڭ جيىر­ما بەسى كۇنى جىل سايىن ەگەمەندىك كۇنىن ەلىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. رەسپۋبليكا كۇنى ەل­دىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك. اري­نە, تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ باستاپقى ءمانى ساق­تا­لادى. بۇل كۇن مەملەكەتتىك مەرەكە بولىپ قالا بەرەدى. بىراق تاۋەلسىزدىك الۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلتتىق باتىرلارىمىزعا تاع­زىم كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسىلايشا, ەل پرەزيدەنتى بيىل 29 قىركۇيەكتە 25 قازاندى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە بەكىتۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, بۇل مەيرام 1992 جىلدان باستاپ اتاۋلى كۇندەر قاتارىنا ەنگىزىلگەن. ال 2001-2009 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە تويلانىپ كەلدى. 2009 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكا كۇنى اتاۋلى كۇندەر قاتارىنان ءتۇسىپ قالعانى بەلگىلى. ەندى, مىنە, بيىلدان باستاپ رەسپۋبليكا كۇنى قايتادان ايرىقشا تويلاناتىن بولدى!

تاريح دەمەكشى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «شاڭ باسقان» ارحيۆتەرىن اقتارا وتىرىپ, 1990 جىلى جارىققا شىققان نومىرلەرىن قولعا تۇسىردىك. 25 قازان كۇنى قابىلدانعان تاريحي قۇجات تۋرالى, ودان كەيىنگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ورىن العان وقيعالار جايىندا وقىپ, قانىقتىق.

سول ۋاقىتتا «سوتسياليستىك قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورگەن گازەتتىڭ 26 قازانداعى (جۇما) ءنومىرىنىڭ العاشقى بەتىندە: «كەشە, 1990 جىلعى 25 قازاندا, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ ەكىنشى سەس­سياسى قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. ەگەمەندىگىڭ, قۇتتى بولسىن, ەلىم!» دەپ جازىلعان.

بولاشاققا باعدار

ارينە, ماڭىزدى قۇجات ءبىر كۇندە قابىل­دانعان جوق. مۇنى سول كۇنگى نومىردە جاريالانعان «ەگەمەندىك ەل ءۇمىتى ەدى» دەگەن ماقالادان اڭعارۋعا بولادى. گازەت تىلشىلەرى سەسسيا كۇندەلىگىنەن اقپا­رات تاراتىپتى. «سەسسيانىڭ العاشقى كۇن­دەرىندە دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسى تالقىلانىپ, وعان بالاما نەگىزدە «دە­موكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتار توبىنىڭ جوباسى ۇسىنىلعانىن بىلەسىزدەر. سوعان وراي دەپۋتاتتاردان عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتان تۇسكەن پىكىرلەر مەن ەسكەرتۋلەردى دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزۋ جونىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, ول دەپۋتات سالىق زيمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر اپتادان استام جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. مىنە, سول كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسىندا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن دەكلاراتسيا جوباسى تاعى دا قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, دەپۋتاتتار وعان مۇقيات قارادى. پارلامەنت مۇشەلەرى دەكلاراتسيانىڭ ءاربىر سويلەمىنە, سوزىنە جەتە ءمان بەرىپ, توقتالىپ, ايتىلعان ۇسىنىستى سول بويدا داۋىسقا سالىپ وتىردى», دەلىنگەن ماقالادا.

اتالعان ماقالادا قازاق سسر جوعار­عى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى التىنشاش جاعا­نو­ۆانىڭ پىكىرى بەرىلىپتى: «رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ماسەلەگە كەلگەندە پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ وعان ەنجار قاراماي, قىزۋ پىكىرتالاس تۋعىزۋى, تىپتەن بالامالى دەكلاراتسيا جوباسىن ۇسىنۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, قابىلدانعالى وتىرعان قازاق سسر-ءىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا جوباسى ءبىزدىڭ حالىقتىعىمىزدى ايقىنداپ, بولاشاعىمىزدى باعدارلاپ بەرمەك. ياعني بۇل – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگە­مەندىك الۋ جولىنداعى باعدارى. الايدا «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتار توبى دەكلاراتسياسىنىڭ نەگىزگى جوباسىنداعى ويلاردى تەك قانا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ دەپ ءتۇسىنۋى جانىمىزعا باتادى. نەگىزگى جوبانى تالقىلاۋ كەزىندە كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ قىزۋ قاندىلىقپەن ەركىن سويلەپ, تىپتەن قازاق حالقىنىڭ نامىسىنا تيەتىن پىكىرلەر بىلدىرگەنى تىم اسقاقتاۋشىلىق. بۇل تاريحتى بۇرمالاۋ. ارينە, مەن «دەموكراتيالىق قازاقستاندى» قالايتىنداردىڭ بار­لىق پىكىرلەرىن جوققا شىعارىپ تۇر­عان جوقپىن. ولاردا رەسپۋبليكا كەلە­شەگىن ويلاعان كەلەلى پىكىرلەر دە بار. سون­دىقتان دا نەگىزگى جوبانى قايتا قارا­عانىمىز, تولىقتىرۋلار ەنگىزگەنىمىز دۇرىس بولدى عوي دەپ ويلايمىن. ارنايى كوميسسيا قۇرىلىپ, بالامالى جوباداعى ۇسىنىستاردى عانا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىقتان تۇسكەن بارلىق پىكىرلەردى ەسكەرىپ, بۇگىنگى تالقىلاپ وتىرعان دەكلاراتسيانىڭ تولىقتىرىلعان جوباسىن ۇسىنۋى – جوعارعى سوۆەتتىڭ ۇلكەن ءىسى دەپ باعالايمىن. بۇل جوبا بارلىق قازاقستاندا مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ مۇددەسىن تولىقتاي قاناعاتتاندىرۋدى كوزدەگەن. سوندىقتان, رەسپۋبليكامىزدىڭ بۇگىنگى تىنىسىنا, ماقساتىنا ساي كەلەدى دەپ ويلايمىن».

سول كەزدەگى حالىق قالاۋلىسى, اقىن قادىر مىرزاليەۆ تە ءوز ويىن بىلدىرگەن ەكەن: «دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ ءاربىر سويلەمى, تىپتەن سوزىنە ءمان بەرىپ, تالقىعا سالۋىمىزدىڭ ءوزى دەپۋتاتتاردىڭ رەسپۋب­ليكا ەگەمەندىگىنە ەنجار قارامايتىنىن كورسەتىپ وتىر. الايدا, كەيبىر ەلدىگىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە پايداسى تيە قويمايتىن پىكىرلەردىڭ بەلەڭ الۋى كىم-كىمگە دە ءتيىمدى بولا قويماس. ەگەمەندىك ەگەسپەن كەلمەيدى. قايتا ول ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى بار­لىق ۇلتتاردىڭ ىنتىماعى, بىرلىگى ارقاسىندا عانا كەلەدى. سوندا عانا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى, مادەنيەتى گۇلدەنگەن ەلگە اينالماق. ەل بولاشاعىن ويلاماي, تەك ءوزىنىڭ بۇگىنگىسىن ويلاعان دەپۋتاتتارعا توقتاۋ سالايىق.

1990 جىلدىڭ 25 قازان كۇنگى 18 ساعات 55 ءمينوتتى ەسىمىزگە ساقتايىق. قازاقستان پارلامەنتى وسى ساتتە رەسپۋبليكا كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەگەمەندىك تۋرالى تاريحي دەكلاراتسيانى قابىلدادى!».

ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات

باسىلىمنىڭ 28 قازانداعى (جەك­سەنبى) ءنومىرىنىڭ العاشقى بەتىندە قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلا­راتسيانىڭ تولىق ءماتىنى جاريالانعان. كىرىسپەسىندە: «قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوۆەتى قازاقستان حالقىنىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن لايىقتى جانە تەڭ تۇرمىس جاعدايىن جاساۋعا ۇمتىلا وتىرىپ, رەسپۋبليكادا تۇراتىن حالىقتاردى توپتاستىرۋ مەن ولاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋدى ءبىرىنشى دارەجەلى مىندەت دەپ ساناي وتىرىپ, جالپىعا بىردەي ادام پراۆولارى دەكلاراتسياسىن جانە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى ەركىن بيلەۋ پراۆوسىن تاني وتىرىپ, قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ, ىزگىلىكتى دەموكراتيالىق پراۆولىق مەملەكەت قۇرۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالايدى جانە وسى دەكلاراتسيانى قابىلدايدى».

ماڭىزدى قۇجات 17 بولىمنەن تۇرادى. وندا مەملەكەتتى ساقتاۋ, نىعايتۋ, شەكارا ماسەلەسى, كوشى-قون, قۇقىقتىق قۇجاتتار, ۆاليۋتا اينالىمى, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, جەر ماسەلەسى, ەگەمەندىكتىڭ سيمۆولدارى سياقتى ەڭ نەگىزگى جۇمىستار تاپتىشتەپ جازىلعان.

گازەت بەتىندە حالىق دەپۋتاتى, قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى سالىق زيمانوۆتىڭ «ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات» دەگەن ماقالاسى جاريالانعان: ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكا ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن سوڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلدادى. مۇنىڭ ءوز ارتىقشىلىقتارى مەن كەم­شى­لىكتەرى بار ەدى. باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرۋگە جانە ولاردىڭ دەكلاراتسيالارىنداعى ۇتىمدى ءارى باعالى نارسەلەردى الۋعا, ءوزىمىزدىڭ تاريحي شەشىمىمىزگە ويلى كوزبەن, قىزبالانباي قاراۋعا مۇمكىندىك مول بولدى. بۇرىن سوۆەت وداعىندا وسىنداي ساياسي قۇجاتتى قابىلداۋ پراكتيكاسى بولماعانىن ەسكەرگەن ءجون... دەكلاراتسيانىڭ نورمالارىن, اسىرەسە جەكە ادامنىڭ پراۆولارى مەن بوستاندىقتارىن تيىسىنشە قامتاماسىز ەتۋ, جالپى ادامزاتتىق يگىلىكتەردى ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمىنە ۇيالاتۋ, قازاقستاندا تۇراتىن ادامدار مەن ۇلتتاردىڭ ءوزارا قاتىناسىنا ەنگىزۋ جونىندەگى نورمالارىن ىسكە اسىرۋدى كەشەۋىلدەتپەي باستاۋ كەرەك».

ازاتتىق جولىندا ەل باسىنان وتكەن نەبىر دۇربەلەڭ كەزەڭدەردىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قابىلدانعان دەكلاراتسيادان باستاۋ الدى دەسەك ءجون شىعار. ۇلتتىڭ قامىن جەگەن ازاماتتار ماڭىزدى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى ءۇشىن بيىك مىنبەرلەردە ءسوز سويلەپ, تەر توكتى. قارسىلىق تانىتقانداردىڭ قاراسى كوپ بولعانىمەن, «ەلىم دەگەن» ەرجۇرەك ازاماتتار تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ىرگەتاسىن قالاپ بەردى. سوندىقتان دا ماڭىزدى داتانىڭ ەل تاريحىنداعى سالماعى زور. مە­رەكەنى اتاپ ءوتۋ ءبىر بولەك, ونى قاستەرلەپ, ازاتتىعىمىز بەن ەركىندىگىمىزدى باعالاپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋىنا كۇش جۇمساۋ ماڭىزدى.