– دۋمان, اۋەلى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىنا ءوزىڭدى جاقىنىراق تانىستىرا كەتسەڭ. ەركىن كۇرەسپەن «تانىستىعىڭ» قاي كەزدەن باستالدى, كىمدەردەن ءتالىم-تاربيە الدىڭ جانە قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىڭ؟
– مەن 1993 جىلى بۇرىنعى تورعاي وبلىسى جارقايىڭ اۋدانىنىڭ تاستىتالدى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. سەگىز جاسىمدا سپورت ۇيىرمەسىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, مارات جۇماباەۆتىڭ قول استىندا جاتتىقتىم. 2009 جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكالىق سپورت كوللەدجىنە وقۋعا ءتۇسىپ, اسلان بايعۇلوۆ پەن رۋسلان ومىراليەۆ سىندى بىلىكتى باپكەرلەردەن ءتالىم-تاربيە الدىم. 2014 جىلى قاراعاندىدا داڭقتى ۇشقىش, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆتىڭ ءداستۇرلى تۋرنيرىندە توپ جارىپ, سپورت شەبەرى ءنورماتيۆىن ورىندادىم. كەلەسى جىلى اقتوبە وبلىسىنا قونىس اۋدارىپ, ول جاقتا ەركىن ءىزباساروۆتىڭ شاپاعاتىن كوردىم. مىنە, مەنىڭ سپورتشى رەتىندە قالىپتاسۋىما ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەن وسى ازاماتتار.
جەتىستىكتەرىم جايىندا ايتار بولسام, 2017 جىلى شىمكەنتتە جاستار اراسىنداعى ەل بىرىنشىلىگىندە (U-23) باس جۇلدە ولجالادىم. 2018 جىلى ەرەسەكتەردىڭ قازاقستان چەمپيوناتىندا كۇمىسپەن كۇپتەلسەم, كەلەسى جىلى قولا مەدالدى قاناعات تۇتتىم. سول ارالىقتا داعىستاندا ۇيىمداستىرىلعان ءشامىل ۋماحانوۆ پەن سوسلان انديەۆتىڭ تۋرنيرلەرى, بوتلەحوۆسكيدىڭ مەموريالى جانە يزبەرباش كۋبوگىندا جۇلدەلى ورىنداردى يەلەندىم. تاراز قالاسىندا وتكەن الاشتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى دىنمۇحامەد قوناەۆتى ەسكە تۇسىرۋگە ارنالعان حالىقارالىق جارىستىڭ جەڭىمپازى اتاندىم. بۇل بىرىككەن كۇرەس الەمىنىڭ (UWW) كۇنتىزبەسىنە ەنگەن جاھانداعى ەڭ بەدەلدى جانە مارتەبەلى تۋرنيرلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلەدى.
– قازاقستان چەمپيوناتىندا ەكى رەت جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلعان ەكەنسىڭ. ال جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلۋىڭە نە جەتپەدى دەپ ويلايسىڭ؟
– 2018 جىلى وتكەن جارىستىڭ جارتىلاي فينالىندا لوندون وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ازيا ويىندارى مەن قۇرلىق چەمپيوناتىندا سان مارتە ولجاعا كەنەلگەن داۋلەت شابانبايدى ۇتقانىممەن, اقتىق ايقاستا ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر مىقتى بالۋانى ولەگ ءبولتيننىڭ وسال تۇسىن تابا المادىم. ەسەسىنە كەلەسى جىلى قوناەۆتىڭ تۋرنيرىندە ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز قايتا ءتۇيىستى. تارازدا مەن بولتيننەن باسىم ءتۇستىم. ال 2019 جىلعى چەمپيوناتتىڭ جارتىلاي فينالىندا ەرمۇحامبەت ىڭكارعا جول بەردىم. بۇل بەلدەسۋلەردە ءوز مۇمكىندىگىمدى تولىق پايدالانا الماي, قاتەلىككە بوي الدىردىم دەپ ويلايمىن.
– نەبارى 27 جاستا بوزكىلەممەن قوش ايتىسۋدى قۇپ كوردىڭ. بۇل اسا اۋىر سالماقتا ايقاساتىن بالۋانداردىڭ ناعىز كەمەل شاعى عوي. وسىنداي قادامعا بارۋعا نە سەبەپ بولدى؟
– 2020 جىلى قازاقستان چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, 97 كيلوعا سالماقتا كۇش سىناسۋعا بەل بۋدىم. بۇل مەنىڭ قاتەلىگىم بولدى. ارتىق سالماقتان ارىلعانىممەن, كۇش-قۋاتىم قالپىنا كەلمەدى. قىرسىققاندا, باستاپقى بەلدەسۋلەردىڭ بىرىندە جاس بالۋاننان جەڭىلىپ قالدىم. ءدال سول جىگىتتى بۇعان دەيىن ەش قينالماي ۇتىپ جۇرگەنمىن. ال سول كەزدە كۇرەسىم مۇلدە جۇرمەدى. ول ازداي, بۇرىندارى العان جاراقاتتارىم ءجيى مازالادى. ءبىراز ۋاقىت بويى سونىڭ الەگىمەن ءجۇردىم. سودان ويلانا-تولعانا كەلە, ۇلكەن سپورتپەن قوش ايتىسۋدى ءجون كوردىم.
– ال الىستاعى وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنا جولىڭ قالاي ءتۇستى. ءبىر كەرەمەتى, ەكۆادورعا قاتارداعى كوپ جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتتانباي, بىردەن ۇلتتىق قۇراما كوماندانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەكەنسىڭ...
– بارلىعى دا اللانىڭ قالاۋىمەن جۇزەگە اسادى عوي. ول جاقتا مەنىڭ الەحاندرو ۆياگومەس دەگەن دوسىم بار. ونىڭ تەگى ەكۆادورلىق بولعانىمەن, ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا يسلام ءدىنىن قابىلداپ, ەسىمىن حامزا دەپ وزگەرتتى. ول – سول ەلدىڭ ەڭ بەلدى بالۋانى. ەكەۋمىز ءبىر جولىققاندا ۆياگومەس ماعان ەكۆادوردا ەركىن كۇرەس تۇرالاپ قالعانى جانە ونى دامىتۋعا مۇددەلى ادامداردىڭ بارىن ايتتى. «ەگەر قالاساڭ, باس باپكەرلىككە سەنىڭ كانديداتۋراڭدى ۇسىنايىن», دەدى. مەن كەلىستىم. اتالعان مەملەكەتتىڭ فەدەراتسيا باسشىلارى قولداۋ بىلدىرگەن ەكەن. ءسويتىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا مەن وڭتۇستىك امەريكادان ءبىر-اق شىقتىم. كەلگەن بەتتە ەكى جىلدىق كەلىسىمشارتقا وتىردىق. ەگەر جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزسەك, ونى ۇزارتۋ جانە ايلىقتى كوبەيتۋ جونىندە دە ۋاعدالاستىق.
– قۇپيا بولماسا, ول جاقتاعى ەڭبەكاقىڭ قانشا؟
– ونىڭ ەش قۇپياسى جوق. ايلىعىم 3000 اقش دوللارى شاماسىندا. ەڭبەكاقىدان بولەك, پاتەر مەن ازىق-ت ۇلىككە قوسىمشا 400 دوللار تولەيدى. بۇل قاراجات كۇنكورىسىمە جەتەدى.
– وسى اڭگىمەمىزدىڭ الدىندا ەركىن, گرەك-ريم جانە ايەلدەر كۇرەسىنىڭ تاريحىن قوپاردىق. الايدا وليمپيا ويىندارى نەمەسە الەم چەمپيوناتىندا اتوي سالعانداردىڭ تىزىمىنەن بىردە-ءبىر ەكۆادورلىق سپورتشىنى كەزىكتىرمەدىك...
– ءيا, ونىڭىز راس. ەكۆادوردا ونداي مىقتىلار جوقتىڭ قاسى. ايەلدەر كۇرەسىنەن 23 جاستاعىلار اراسىنداعى الەم بىرىنشىلىگىندە ءبىر سپورتشىسى التىننان القا تاققان ەكەن. پانامەريكا چەمپيوناتىندا ارا-تۇرا جۇلدە الىپ جۇرگەن بالۋاندار بار. ولاردىڭ ودان باسقا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي تابىستارى جوق.
– ونىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز: اتالعان مەملەكەتتە بالۋاندىق ونەرگە دۇرىس كوڭىل بولىنبەي مە, الدە جەرگىلىكتى جاستاردىڭ كۇرەسكە ىنتاسى جوق پا؟
– مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, بۇل جاقتىڭ جاستارى فۋنكتسيونالدىق تۇرعىدان وتە كۇشتى. ولار قارا كۇشكە باي جانە كارديولارى مىقتى. گەنەتيكالىق جاعىنان يكەمدى جانە يىلگىش كەلەدى. ونىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بار. ماسەلەن, ەل استاناسى – كيتو تەڭىز دەڭگەيىنەن 2,5 مىڭ مەتردەن اسا بيىكتىكتە ورنالاسقان. باسقا دا ايماقتارى سول سەكىلدى. ال ونداي جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدارعا جوعارىداعىداي ەرەكشەلىكتەر ءتان. ولار شىدامدى ءالى ءتوزىمدى كەلەدى. بىراق مىقتى باپكەرلىك مەكتەپ جانە قالىپتاسقان جۇيە جوق. بىلىكتى ماماندار كەمشىن. كوپتەگەن جاتتىقتىرۋشى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەرگە ءاتۇستى قارايدى. جاستاردىڭ دا پسيحولوگياسى قىزىق. ولاردا پاتريوتيزم جاعى اقساپ تۇر. «مەن – ەكۆادورلىقپىن» دەپ كەۋدەسىن قاققان ەشكىمدى كورمەيسىز. بالۋانداردىڭ جاتتىعۋعا كەشىگىپ كەلۋى نەمەسە اپتالاپ كەلمەۋى داعدىعا اينالعان. جارىس جولىندا جاندارىن سالىپ ايقاسپايدى. سونىڭ كەسىرىنەن ەكۆادوردا كۇرەس ونەرى دۇرىس دامىماي جاتىر. مەنىڭ باستى مىندەتىم – وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, جاتتىعۋ جۇيەسىن دۇرىس جولعا قويۋ. قازاقستاندا جيناعان مول تاجىريبەمدى, كورگەنىمدى, بىلگەنىمدى, كوڭىلگە تۇيگەنىمدى وسى جاقتا وڭتايلى پايدالانىپ, ناتيجە شىعارۋ ءۇشىن بارىنشا كۇش سالىپ جاتىرمىن. وسى باعىتتا قازىر قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ەگەر قازاقتىڭ ءبىر ۇلى ەكۆادور كۇرەسىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, ونى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ جاستا, ول ءبىز ءۇشىن دە ۇلكەن ابىروي ەمەس پە؟
– ءيا, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. دەسەك تە «قالاۋىن تاپسا, قار جانادى» دەپ بابالارىمىز تەگىن ايتپاعان عوي.
– قانداي دا ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ءتارتىپ كەرەك. ءتارتىپتى تۇزەمەي, باسقا شارۋاعا كىرىسكەننەن ەشتەڭە ونبەيدى. ەكىنشىدەن, جاتتىعۋ زالىندا ايانباي تەر توگىپ, ەڭبەكتەنۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, جارىس جولىندا جانقيارلىق تانىتقان جاعدايدا عانا جەڭىستىڭ اۋىلى جاقىنداي تۇسەدى. وسى قاراپايىم قاعيداتتاردى كوماندا ساپىنداعى بارلىق بالۋانعا تاپىشتەپ تۇرىپ ۇعىندىردىم. قازىرگى كەزدە فەدەراتسيا باسشىلارى مەن كۇرەس ونەرىن دامىتامىز دەپ قۇلشىنىپ وتىرعان ازاماتتار بۇل باستامامدى قولداپ, ماعان بارىنشا قولداۋ كورسەتۋدە.
– سەنىڭ ەكۆادوردا جۇرگەنىڭە سەگىز ايدان اسقان ەكەن. از دا بولسا ىلگەرىلەۋ بار ما؟
– بار. ماسەلەن, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن الەحاندرو ۆياگومەس يراندا وتكەن اسا ءىرى حالىقارالىق تۋرنيردە باس جۇلدەنى ولجالادى. ال پارسى ەلىندە ەركىن كۇرەستىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەنىن وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. ونداي تۋرنيرلەردە توپ جارۋ ىلۋدە بىرەۋدىڭ عانا قولىنان كەلەدى. سول كەزدە ۆياگومەسكە گەرمانيانىڭ ماماندارىنىڭ كوزدەرى ءتۇسىپ, ونى ءوز ەلدەرىنە شاقىردى. قازىر ول بۋندەسليگادا كۇش سىناسۋدا. الەحاندرونىڭ ءبىر كەرەمەتى – 92 كيلو, 97 كيلو, تىپتەن 120 كيلو سالماق دارەجەسىندە دە كۇرەسە بەرەدى. قىسقا عانا مەرزىمدە سالماق قوسۋ نەمەسە ارتىق سالماقتان ارىلۋ وعان ەش قيىندىق تۋعىزبايدى. بۇل – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەتىن وڭاي شارۋا ەمەس. بۇيىرسا, ءدال وسى بالۋاندى ءبىز كەلەسى جىلعى الەم چەمپيوناتى مەن ليتسەنزيالىق تۋرنيرلەرگە اپارامىز. ال ەڭ باستى مەجە – 2024 جىلى پاريجدە الاۋى تۇتاناتىن وليمپيا ويىندارى.
– ال سپورتشىلار, باسشىلار مەن باپكەرلەر جانە اينالاڭداعى ادامدارمەن اۋدارماشى ارقىلى سويلەسەسىڭ بە؟
– سپورتپەن اينالىسىپ جۇرگەن كەزىمدە اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ەدىم. ويتكەنى كۇرەسپەن قوش ايتىسقان سوڭ جاڭا ومىردە ونىڭ قاجەت بولاتىنىن ءبىلدىم. بىراق بۇل جاقتا اعىلشىنشا سويلەيتىندەردى تىم سيرەك كەزىكتەرىمىز. جەرگىلىكتى حالىق يسپانشا تىلدەسەدى. قازىر سول ءتىلدى مەڭگەرىپ جاتىرمىن. ازىرگە ناتيجەسى جامان ەمەس. اينالامداعى ادامدارمەن ءتىلماشتىڭ كومەگىنسىز ۇعىنىسا الامىن.
– جالپى ەكۆادورلىقتار قاي سپورت تۇرىنە كوبىرەك قىزىعادى؟
– ارالاس جەكپە-جەك, اۋىر اتلەتيكا, جەڭىل اتلەتيكا, دزيۋدو, ساداق اتۋعا دەگەن قۇلشىنىستارى ەرەكشە. ءدال وسى سپورت تۇرلەرىنەن ولار ءدۇبىرلى دودالاردا جۇلدە الىپ ءجۇر.
– بوس ۋاقىتتا نەمەن اينالىساسىڭ؟
– ەكۆادوردىڭ تابيعاتى وتە كەرەمەت. جان-جاعىڭدا تاۋ-تاستار مەن دجۋنگليلەر, مۇحيت تا جانىمىزدا. بۇرىن-سوڭدى تەلەديدار ارقىلى عانا تاماشالاعان ەكزوتيكانى ءوز كوزىڭمەن كورەسىڭ. بۇل جاقتا قولتىراۋىن مەن جىلان, قابىلان جانە باسقا دا اڭدار مەن جانۋارلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ءوزىم دە بۇرىننان تابيعات اياسىندا قىدىرعاندى ۇناتاتىنمىن. ەكۆادوردان جاڭا دوستار تاپتىم. داستان ەسىمدى قازاق جىگىتى وسىدان 13 جىل بۇرىن الماتىدان كوشىپ كەلىپ, كيتودا ءوز كاسىبىن اشقان ەكەن. سونىمەن جاقىن ارالاسامىن. اۋىر اتلەتتەردى جاتتىقتىراتىن الەكساندر ەسىمدى مولدوۆالىق باپكەر بار. سولارمەن بىرگە ەۆكادوردىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالايمىز. مەن ولارعا جانە قاسىمداعى ارىپتەستەرىم مەن شاكىرتتەرىمە كوكپار تارتۋدى ۇيرەتتىم. ۇلتىمىزدىڭ ءتول ونەرىمەن كەزىندە ءوزىم دە اينالىسقانمىن. ءبىراز ۋاقىت بويى الماتى وبلىسىنداعى قاراساي اۋدانىنىڭ قۇراما كومانداسى ساپىندا دا ونەر كورسەتتىم. مەنى تاڭعالدىرعانى, ەكۆادورلىقتاردىڭ ءبىرازى كوكپار دەگەن ويىننىڭ بارىن بىلەدى ەكەن. ويتكەنى ولار تۇرىكتەردىڭ «ەرتۇعىرىل» تەلەحيكاياسىن قىزىعا تاماشالايدى. سول فيلمدە كوكپار جايىندا ءبىراز كورىنىستەر بار.
– جەرگىلىكتى حالىق قازاقستان جايىندا نە بىلەدى ەكەن؟
– شىنىمدى ايتسام, كوپ نارسە بىلمەيدى. ءتىپتى كارتانى كورسەتسەڭ دە, ونىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. تەك كەيبىر كوزى اشىق ازاماتتار قازاقستان ديماش قۇدايبەرگەن مەن گەننادي گولوۆكيننىڭ وتانى ەكەنىنەن قۇلاعدار. ءبىزدىڭ ەلىمىزدى كۇللى الەمگە تانىتىپ جۇرگەن وسىنداي ازاماتتاردىڭ بارىنا ريزا بولدىق.
– قازىر قازاقستاندا ءجۇر ەكەنسىڭ. سوناۋ يت ارقاسى قيانداعى ەكۆادوردان ەلگە كەلۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس شىعار. شۇعىل شارۋالارىڭ بولدى ما؟
– جاقىندا الينا ەسىمدى ارقانىڭ سۇلۋىمەن نەكە قيىپ, قوستاناي قالاسىندا توي جاسادىق. سول ءۇشىن ەلگە كەلدىم. ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الىپ, تۋعان-تۋىس, دوس-جاراندارىمنىڭ قاسىندا بولدىم. بۇيىرتسا, شامالى ۋاقىتتان كەيىن وڭتۇستىك امەريكاعا قايتا ورالىپ, جۇمىسىمدى ءارى قاراي جالعاستىرامىن.
– اڭگىمەڭە راحمەت, دۋمان. ىسىڭە ساتتىلىك تىلەيمىن!
– راحمەت, اعا!
اڭگىمەلەسكەن
عالىم سۇلەيمەن,
«Egemen Qazaqstan»
