تۋريزم • 23 قىركۇيەك، 2022

بۇقتىرمانىڭ بويىمەن...

252 رەت كورسەتىلدى

بۇرىلۋعا مۇرشا جوق قاربالاس كەزدە رەزەڭكە قايىعىمىزدى ارقالاپ، بۇق­تىر­ماعا قاراي تۇسكەنبىز. تامىزدىڭ اياق شەنى. ءشوپ ناۋقانىنىڭ ءدال قىزعان تۇسى-تۇعىن. ەڭبەككە جاراعان ەلدىڭ ءبارى قىس قامى ءۇشىن جانتالاسىپ ءجۇر. ال ءبىز كەلىمدى-كەتىمدى تۋريستەرمەن جاعالاسىپ، رافتينگ جاساپ قايتپاقپىز.

سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور

رافتينگ دەپ جەلپىنىپ جۇرگەنىمىز – رەزەڭكە قايىق ءمىنىپ، تاۋدىڭ تەنتەك وزەنىنىڭ اعىسىمەن اعۋ. بۇل كەيىنگى جىلدارى سۇرانىسقا يە سپورت تۇرىنە اينالدى. ونى بايقاعان كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى رافتينگتى وزدەرىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە قوسقان.     

ءبىزدىڭ التاي تاۋىن ارا­لاماعان جەرىمىز كەمدە-كەم. اناۋ شىعىستىڭ شىعى­سىنداعى شىندىعاتايدان باس­تاپ، نارىن جوتالارىنا دەيىن تۇستىك. تىك­ۇشاقپەن دە تۇگەندەگەنبىز. كۇنگەي جاعى­نا تا­بانىمىز نەشە ءتيدى. بيىل تاۋعا شى­عۋدى قويا تۇرىپ، بۇقتىرمادا ءبىر ءجۇزىپ كورمەيمىز بە دەگەن وي ساق ەتە قالعان. ساق ەتە قالعان وي ميعا مازا بەرسىن بە، اۋا رايى بولجامىن قاراپ وتىرىپ، شۋاقتى كۇننىڭ بىرىنە ساپارىمىزدى بەلگىلەدىك. شۋاقتى كۇن دەيمىن، بيىل اسپاندى اندا-ساندا بۇلت تورلاعانى بولماسا، جەردىڭ ءشولىن قاندىرىپ تۇرىپ جاۋىن جاۋماعان. كەي جىلدارى سىبىرلەگەن جاڭبىر مەزى ەتۋ­شى ەدى عوي. بيىل جوق، دالانىڭ شاڭى شىعىپ جاتتى...

التايدا قىركۇيەك تۋماي جاپى­راقتار سارعىش تارتىپ، كۇز­دىڭ لەبى سەزىلە باستاعان. ورمان بىتكەن­نىڭ مىڭ ءتۇرلى بوياۋعا مالىنىپ تۇراتىن بۇل ءساتى قىسقا. ءدال وسى ۋاقىتتا سۋرەتشىلەر پلە­نەرگە شىعىپ، پاليتراعا سان ءتۇرلى بوياۋلارىن ەزىپ جىبەرىپ، تابيعاتتىڭ عاجابىن كەنەپكە ءتۇسىرىپ ۇلگەرسە، شىركىن.

تۇمسا تابيعات ىشىندە ءوسىپ-ونسەك تە، ال­تايدىڭ سۇلۋلىعىنا ءالى تامسانامىز. جان-جاعىمىزعا الاق-جۇلاق قاراپ وتىرىپ، سوگىر اۋىلىنىڭ اياق جاعىنا جەتىپ توق­تادىق. بۇقتىرما جازداعىداي ەمەس، تارتىلىپتى. باياۋ جىلجيتىن سياقتى. ارقالاعان قايىعىمىزدى ءتۇسىرىپ، التى جىگىت كەزەك باسىپ ۇرلەدىك، اۋا قىسىمىن تەكسەردىك. 

– ەي، جىگىتتەر، – دەپ ەلەڭ ەتكىزدى ەسكەك ەسۋدىڭ نۇسقاۋشىسى سەرىك قوڭىرباەۆ. ءبىز تەڭكيگەن قايىقتى اساۋ وزەنگە الىپ ۇشىپ بارا جات­قانبىز. كىلت توقتادىق. – بۇل ويىنشىق ەمەس. ءبىر كوماندا بولىپ جۇمىس ىستەمەسەك، تاسقا سوعىلىپ، توڭ­كەرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سول ءۇشىن مەنىڭ ايتقانىممەن جۇ­رىڭدەر، – دەپ بۇيىرا سويلەدى.

نۇسقاۋشىنىڭ سوزىنەن سوڭ قاۋىپتى سەزىنگەندەي بولىپ، ءسال دە بولسىن جا­ۋاپ­كەرشىلىك تانىتتىق. راس، سۋ دەگەن ءتىل­سىز جاۋ. ونىڭ ۇستىنە اعىستى وزەن. قا­يىق­تىڭ تابانىن اعىنعا تيگىزسەڭ بولدى، الا قاشقالى تۇر. تۇمسىعىن سۋعا شى­عارعانمەن، قۇيرىق جاعىن جا­عاعا ورنىقتىردىق. سودان سوڭ نۇس­­قاۋ­­شىدان باسقاسى ەكى جاق­قا تەڭ­دەي ءبولىنىپ جايعاستىق. ۇس­تىمىزگە قاۋىپسىزدىك كەۋ­دە­شەسىن ىلدىك. قايىقتىڭ ورتاسىنا اساي-مۇسەيىمىزدى ورنىقتىردىق. جۇزۋگە سا­قاداي ساي سياقتىمىز. سويتسەك ەسكەك ەسۋدىڭ دە ءادىسى بار ەكەن. سەرىك جاعادا تۇرىپ بىزگە ەسۋدىڭ ءجون-جوسىعىن ءتۇسىندىردى. اۋادا ءبىر-ەكى رەت ەسىپ كورگەن بول­دىق. قيىندىعى جوق سەكىلدى. سويتتىك-داعى بۇقتىرماعا قويىپ كەتتىك. اعىسى ءبىز ويلاعانداي باياۋ ەمەس ەكەن. ءاپ-ساتتە-اق جاعالاۋدان ۇزاپ كەتتىك. كومانديردىڭ بۇي­رىعىمەن قايىقتى باعىتتاپ قانا وتىرمىز. وزەننىڭ ورتاسىنا قاراي شىعىپ ەدىك، قوس قاپتالداعى تابيعات جا­رىقتىق جايقالىپ سالا بەردى. ءار-ءار تۇستان قۇس­تاردىڭ سايراعان ادەمى ءۇنى ەستىلەدى. ءبىر ۋا­قىتتا جانىمىزدان ىس ەتىپ سۋقۇزعىن ۇش­تى. اعىنداتىپ بارىپ، جاعالاۋعا قوندى.

– بالىقتىڭ جاۋى وسى ەمەس پە، – دەدى ەسكەكتى ەرىنە ەسىپ وتىرعان الماس سارباسوۆ.

دەسە، دەگەندەي. كۇنىنە ءبىر كي­لوعا دەيىن بالىق جۇتادى ەكەن. كوبەيۋى دە تەز. ءتورت-بەس جۇ­­مىرت­­قاعا دەيىن باسادى. ايعا ج­ە­تەر-جەتپەس ۋاقىتتا بالاپان شى­­عارىپ، بالاپاندارى ەكى اي ىشىندە قارا قاناتتانادى. ءۇشىنشى ايدا ءوز بەتتەرىمەن قورەگىن اۋلاي بەرەدى. توپتاسا ءومىر سۇرەتىن بۇل قۇستاردىڭ كوزدەرى وتكىر بولسا كەرەك، سۋ تۇبىندەگى بالىقتى سۇڭگىپ با­رىپ قاعىپ الادى ەكەن. كەيىنگى جىل­دارى ەرتىس جاعالاۋىندا دا سۋ­قۇزعىن كوبەيىپ، بالىققا ەداۋىر شى­عىن اكەلىپ جاتقانىن ەستى­گەن­بىز. يحتيولوگ ماماندار ايتىپ ءجۇر. 

اعىنداتىپ كەلەمىز. قويتاستاردى اينالىپ ءوتىپ، ۇساقتاۋىنان سەكىرىپ وتتىك. كادىمگى ءوزىمىز كۇندە جۇرە­تىن ويدىم-ويدىم تاس جول سياقتى. تەك مۇندا تە­جەۋىشتى باسۋ دەگەن جوق. كەل­گەن ەك­پىنىڭ­مەن وتە شىعاسىڭ. مىعىم وتىر­ماساڭ قايىقتان ۇشىپ كەتۋىڭ وپ-وڭاي.

جان-جاعىمىزدان جاقپار تاستى شىڭدار تونەدى. قايىقتىڭ جىلدامدىعى ودان سايىن ارتتى. وزەننىڭ قىسىلىپ اققان تۇسىندا اعىس كۇشەيە ءتۇستى. بايقاپ كەلەمىز.

– جيناقتالىڭدار، جىگىتتەر، – دەپ تاعى بۇيىردى سەرىك. – الدى­مىزدا اقسۋ وزەنىنىڭ ساعاسى. سونىمەن ءسال ورلەي ءجۇزىپ، سۋعا شو­مىلىپ الايىق.

قۇپ الدىق. وڭ جاققا جاي­عاسقان ازاماتتار كۇش سالا ەسىپ، قايىقتى بۇرىپ الۋعا بارىن سالىپ كەلەدى. اقسۋ وزەنىنە وسى تۇستان ءبىر ىلىنبەي كەتسەڭ، قاي­تىپ اينالىپ كەلۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان اعىستان شىعۋعا تى­رىسىپ-اق كەلەمىز. سول جاق بورتتاعى ەسكەكشىلەر قيقۋ قو­سىپ قانا وتىرمىز. وڭ جاق جۇل­قي ەسەدى. ايتەۋىر قىرىنداپ بارىپ اقسۋعا كىردىك. سۋى ءموپ-ءمول­دىر. تۇبىندەگى مالتا تاس­تار جار­قىرايدى. وسى وزەندى بويلاي ور­لەسەك، تۇمسىعىمىز اقسۋ اۋىلىنا تىرەلەر ەدى. ءبىز 200 مەتردەي عانا ءجۇزىپ بارىپ، قۇمداۋىت جاعالاۋعا قايىقتى قاڭ­تاردىق. ۇلتتىق پاركتىڭ جىگىتتەرى جەيدە­لەرىن لاقتىرا سالا، مۇزداي سۋعا قويىپ كەتتى. ءبىز دە ىلەستىك. تاستاي سۋىق. بىراق باعا­نادان بەرى وتكەن ىستىقتى ءبىر باسىپ الدىق. جاعادا ادام ىزدەرى بايقالادى. شا­شىلعان بوتەلكەلەرگە قاراپ ايتقانىم عوي. ءبىز قۇساپ ايالدايتىندار كوپ سياقتى. ۇلتتىق پاركتىڭ ماماندارى ۋاقتىلى تا­زالاپ وتىرۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن اركىم ءوزى شاش­قان قوقىستى وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋگە مىندەتتى ەمەس پە؟! ءيا، ءبىز دە اس-سۋىمىزدى ىشتىك. ارتىنشا ءتۇيىر قوقىس قالدىرماي جيناپ الدىق.

باياۋ جىلجىپ بارىپ، بۇقتىر­ماعا ءتۇسىپ ەدىك، اساۋ وزەن قايى­عىمىزدى جۇل­قي قاشتى. – بۇل جەر تۇك ەمەس، – دەدى كا­تونقاراعاي مەم­لەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ار­ناس اۋعانباەۆ. – بەرەل جاقتان ءبىر رافتينگ جاساپ كورىپ، ناعىز ادرەناليندى سەزىنگەنبىز، – دەپ ەسكەگىن الدىنا وڭگەردى. ءبىز دە جايلانا وتىردىق.

قاراما-قارسىدان پىر ەتىپ قوس ۇي­رەك ۇشتى. سوڭعى ون-جيىرما جىلدا ۇلتتىق پارك اۋماعىندا قۇستار دا كو­بەي­گەن. سوڭعى ساناق بويىنشا، وزەن جا­عالاۋىنداعى ۇيرەكتەردىڭ سانى 528-گە جەتكەن. 

– اتىپ الار ما ەدى، – دەپ قى­زىعا قارادى الماس.

– رۇقسات بيلەتىمىزدى الىپ اڭعا ءبىر شىعۋ كەرەك ەدى، – دەپ قوستاي جونەلدى داۋلەت ءاشىمحان.

وسى تۇستا باعانادان بەرى ءۇنسىز وتىر­عان ۇلتتىق پاركتىڭ ساياتكەر-بيولوگ مامانى ءامىر بازيلوۆ: – وندايدى قويى­ڭىزدار. پارك اۋماعىندا اڭشى­لىققا مۇلدەم رۇقسات جوق، – دەدى قاتقىلداۋ ۇنمەن. 

ءيا، بۇل ماماندار اڭشىلىق دەگەنگە مۇلدەم قارسى. پارك اۋما­عىنداعى اڭ-قۇستى كوكتەم مەن كۇزدە ساناپ، قاعازعا تىركەپ قويادى. بارىس سەكىلدى ءىرى اڭداردى اڭدۋ ءۇشىن جولدارىنا فوتوتۇزاق قويادى. قولدان جەمدەپ ءوسىرىپ وتىرعان جانۋارلارى سياقتى قارايدى. ال پارك اۋماعىنا دەيىنگى تۇستا ليتسەنزيا الىپ، اڭشىلىق قۇرۋعا بولادى.

– ءدال وسى تاۋدىڭ ارعى جا­عىندا، – دەدى قوجىر-قوجىر تاس بىتكەن شىڭعا قولىن سوزعان ءامىر، – قاتار تۇرعان بەس ايۋ­دىڭ اپانى بار. كەزىندە سول قۋىس­قا كىرۋگە بىردە-ءبىر اڭشىنىڭ جۇرەگى داۋا­لاماعان ەكەن، – دەپ الماسقا قارادى.

اككى اڭشى بولساڭ ءتۇسىپ كور دەگەندەي سىناي قارادى. اندا-ساندا قۇسقا شىعىپ جۇرگەنى بولماسا، وعان ايۋمەن بەتپە-بەت كەلۋ قايدان؟! مۇزداي قارۋلانىپ الساڭ دا اقىرعان ايۋدىڭ مىسى بار. كوكتەمگى ساناق بويىنشا بولسا كەرەك، كاتونقاراعاي اۋماعىندا 347 قوڭىر ايۋ بار. قاسقىردا ءتىپتى ەسەپ جوق. كوبەيىپ بارادى. تابيعات ءوزى رەتتەلگەنىمەن، جىرتقىشتاردى ادام كۇشىمەن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى قاس­قىر مەن ايۋدىڭ جاۋى جوق. كو­بەيگەننىڭ ۇستىنە كوبەيىپ، مالعا تۇسەدى. سول سياقتى قابان، شوشقا دا كەيبىر قۇستاردىڭ، ەلىكتەردىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن كو­رى­نەدى. تۇمسىعىمەن جەر سۇزە ءجۇرىپ، قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىنان جۇ­مىرت­قا قويمايدى ەكەن. ەلىكتىڭ لاعىن دا ازىق ەتەتىن كورىنەدى. وسىنداي جاعدايدا، مينيسترلىك كەي­بىر اڭدى رەتتەۋگە رۇقسات بەر­گەنى ءجون شىعار. ايتپەسە، قىس­­تاي اۋىل مالى قاسقىرعا جەم بولادى.

بۇل جولى بۇرىن-سوڭدى كور­مەگەن تابيعاتتىڭ عاجابىنا تاڭ­داي قاقتىق. ءبىز كورگەن مىناۋ سۇلۋلىقتى شەتەلدى جارنامالاپ جۇرگەن ءار قازاق كورسە، شىركىن دەيمىن. سۋدا ءجۇزۋ ءبىر باسقا دا، رافتينگ سپورتى مۇلدەم بولەك ەكەن. بۇل جولى جاتتىعۋ سياقتى بولعان شىعار، كەلەسىدە اعىسى اساۋ بەرەلدىڭ تۇسىنان ءتۇسىپ ءبىر كورسەك دەيمىز. ەكى-ءۇش ساعاتتا مەجەلى جەرىمىزگە دە تاياپ­پىز. بارلىق اۋىلىنا سەگىز شا­قىرىم جەتپەي جاعاعا شىقتىق. مايسالى جازىقتا ۇلتتىق پارككە تيەسىلى شاعىن ءۇي تۇرعىزىلىپتى. شارشاپ-شال­دىققان تۋريستەر ايالداپ، تىزە بۇگۋگە قو­لايلى ورىن. ءبارى جيناقى، ءوز ورنىندا. قوقىس ءۇشىن ارنايى كونتەينەر تۇر. ونى ينسپەكتورلار ۋاقتىلى تازالاپ، ورتەپ وتىراتىن كورىنەدى.

كەش كىرە كەرى قايتقانبىز. تاۋ­لى جەر بولعانىمەن، تاقتايداي جازىق اسفالت. بەل-بەلەستى اسىپ كەلەمىز. انادايدان بۇركىت شىڭى تاعى دا مويىن سوزىپ تۇردى... 

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

كاتونقاراعاي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

قازالىنى ءان تەربەگەن كۇن

ونەر • بۇگىن، 23:06

الشەكەي – دارا كۇيشى

تاريح • بۇگىن، 23:04

توعىسباەۆتىڭ «ابايى»

اباي • بۇگىن، 23:02

تۇتاستىقتى تۋ ەتكەن سۋرەت

تانىم • بۇگىن، 23:00

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • بۇگىن، 22:57

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • بۇگىن، 22:54

« ۇلىتاۋعا باردىڭ با؟..»

قوعام • بۇگىن، 22:52

كورەي بالالارىنىڭ كيىمى

تانىم • بۇگىن، 22:50

ۇقساس جاڭالىقتار