سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
رافتينگ دەپ جەلپىنىپ جۇرگەنىمىز – رەزەڭكە قايىق ءمىنىپ, تاۋدىڭ تەنتەك وزەنىنىڭ اعىسىمەن اعۋ. بۇل كەيىنگى جىلدارى سۇرانىسقا يە سپورت تۇرىنە اينالدى. ونى بايقاعان كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى رافتينگتى وزدەرىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە قوسقان.
ءبىزدىڭ التاي تاۋىن ارالاماعان جەرىمىز كەمدە-كەم. اناۋ شىعىستىڭ شىعىسىنداعى شىندىعاتايدان باستاپ, نارىن جوتالارىنا دەيىن تۇستىك. تىكۇشاقپەن دە تۇگەندەگەنبىز. كۇنگەي جاعىنا تابانىمىز نەشە ءتيدى. بيىل تاۋعا شىعۋدى قويا تۇرىپ, بۇقتىرمادا ءبىر ءجۇزىپ كورمەيمىز بە دەگەن وي ساق ەتە قالعان. ساق ەتە قالعان وي ميعا مازا بەرسىن بە, اۋا رايى بولجامىن قاراپ وتىرىپ, شۋاقتى كۇننىڭ بىرىنە ساپارىمىزدى بەلگىلەدىك. شۋاقتى كۇن دەيمىن, بيىل اسپاندى اندا-ساندا بۇلت تورلاعانى بولماسا, جەردىڭ ءشولىن قاندىرىپ تۇرىپ جاۋىن جاۋماعان. كەي جىلدارى سىبىرلەگەن جاڭبىر مەزى ەتۋشى ەدى عوي. بيىل جوق, دالانىڭ شاڭى شىعىپ جاتتى...
التايدا قىركۇيەك تۋماي جاپىراقتار سارعىش تارتىپ, كۇزدىڭ لەبى سەزىلە باستاعان. ورمان بىتكەننىڭ مىڭ ءتۇرلى بوياۋعا مالىنىپ تۇراتىن بۇل ءساتى قىسقا. ءدال وسى ۋاقىتتا سۋرەتشىلەر پلەنەرگە شىعىپ, پاليتراعا سان ءتۇرلى بوياۋلارىن ەزىپ جىبەرىپ, تابيعاتتىڭ عاجابىن كەنەپكە ءتۇسىرىپ ۇلگەرسە, شىركىن.
تۇمسا تابيعات ىشىندە ءوسىپ-ونسەك تە, التايدىڭ سۇلۋلىعىنا ءالى تامسانامىز. جان-جاعىمىزعا الاق-جۇلاق قاراپ وتىرىپ, سوگىر اۋىلىنىڭ اياق جاعىنا جەتىپ توقتادىق. بۇقتىرما جازداعىداي ەمەس, تارتىلىپتى. باياۋ جىلجيتىن سياقتى. ارقالاعان قايىعىمىزدى ءتۇسىرىپ, التى جىگىت كەزەك باسىپ ۇرلەدىك, اۋا قىسىمىن تەكسەردىك.
– ەي, جىگىتتەر, – دەپ ەلەڭ ەتكىزدى ەسكەك ەسۋدىڭ نۇسقاۋشىسى سەرىك قوڭىرباەۆ. ءبىز تەڭكيگەن قايىقتى اساۋ وزەنگە الىپ ۇشىپ بارا جاتقانبىز. كىلت توقتادىق. – بۇل ويىنشىق ەمەس. ءبىر كوماندا بولىپ جۇمىس ىستەمەسەك, تاسقا سوعىلىپ, توڭكەرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سول ءۇشىن مەنىڭ ايتقانىممەن جۇرىڭدەر, – دەپ بۇيىرا سويلەدى.
نۇسقاۋشىنىڭ سوزىنەن سوڭ قاۋىپتى سەزىنگەندەي بولىپ, ءسال دە بولسىن جاۋاپكەرشىلىك تانىتتىق. راس, سۋ دەگەن ءتىلسىز جاۋ. ونىڭ ۇستىنە اعىستى وزەن. قايىقتىڭ تابانىن اعىنعا تيگىزسەڭ بولدى, الا قاشقالى تۇر. تۇمسىعىن سۋعا شىعارعانمەن, قۇيرىق جاعىن جاعاعا ورنىقتىردىق. سودان سوڭ نۇسقاۋشىدان باسقاسى ەكى جاققا تەڭدەي ءبولىنىپ جايعاستىق. ۇستىمىزگە قاۋىپسىزدىك كەۋدەشەسىن ىلدىك. قايىقتىڭ ورتاسىنا اساي-مۇسەيىمىزدى ورنىقتىردىق. جۇزۋگە ساقاداي ساي سياقتىمىز. سويتسەك ەسكەك ەسۋدىڭ دە ءادىسى بار ەكەن. سەرىك جاعادا تۇرىپ بىزگە ەسۋدىڭ ءجون-جوسىعىن ءتۇسىندىردى. اۋادا ءبىر-ەكى رەت ەسىپ كورگەن بولدىق. قيىندىعى جوق سەكىلدى. سويتتىك-داعى بۇقتىرماعا قويىپ كەتتىك. اعىسى ءبىز ويلاعانداي باياۋ ەمەس ەكەن. ءاپ-ساتتە-اق جاعالاۋدان ۇزاپ كەتتىك. كومانديردىڭ بۇيرىعىمەن قايىقتى باعىتتاپ قانا وتىرمىز. وزەننىڭ ورتاسىنا قاراي شىعىپ ەدىك, قوس قاپتالداعى تابيعات جارىقتىق جايقالىپ سالا بەردى. ءار-ءار تۇستان قۇستاردىڭ سايراعان ادەمى ءۇنى ەستىلەدى. ءبىر ۋاقىتتا جانىمىزدان ىس ەتىپ سۋقۇزعىن ۇشتى. اعىنداتىپ بارىپ, جاعالاۋعا قوندى.
– بالىقتىڭ جاۋى وسى ەمەس پە, – دەدى ەسكەكتى ەرىنە ەسىپ وتىرعان الماس سارباسوۆ.
دەسە, دەگەندەي. كۇنىنە ءبىر كيلوعا دەيىن بالىق جۇتادى ەكەن. كوبەيۋى دە تەز. ءتورت-بەس جۇمىرتقاعا دەيىن باسادى. ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا بالاپان شىعارىپ, بالاپاندارى ەكى اي ىشىندە قارا قاناتتانادى. ءۇشىنشى ايدا ءوز بەتتەرىمەن قورەگىن اۋلاي بەرەدى. توپتاسا ءومىر سۇرەتىن بۇل قۇستاردىڭ كوزدەرى وتكىر بولسا كەرەك, سۋ تۇبىندەگى بالىقتى سۇڭگىپ بارىپ قاعىپ الادى ەكەن. كەيىنگى جىلدارى ەرتىس جاعالاۋىندا دا سۋقۇزعىن كوبەيىپ, بالىققا ەداۋىر شىعىن اكەلىپ جاتقانىن ەستىگەنبىز. يحتيولوگ ماماندار ايتىپ ءجۇر.
اعىنداتىپ كەلەمىز. قويتاستاردى اينالىپ ءوتىپ, ۇساقتاۋىنان سەكىرىپ وتتىك. كادىمگى ءوزىمىز كۇندە جۇرەتىن ويدىم-ويدىم تاس جول سياقتى. تەك مۇندا تەجەۋىشتى باسۋ دەگەن جوق. كەلگەن ەكپىنىڭمەن وتە شىعاسىڭ. مىعىم وتىرماساڭ قايىقتان ۇشىپ كەتۋىڭ وپ-وڭاي.
جان-جاعىمىزدان جاقپار تاستى شىڭدار تونەدى. قايىقتىڭ جىلدامدىعى ودان سايىن ارتتى. وزەننىڭ قىسىلىپ اققان تۇسىندا اعىس كۇشەيە ءتۇستى. بايقاپ كەلەمىز.
– جيناقتالىڭدار, جىگىتتەر, – دەپ تاعى بۇيىردى سەرىك. – الدىمىزدا اقسۋ وزەنىنىڭ ساعاسى. سونىمەن ءسال ورلەي ءجۇزىپ, سۋعا شومىلىپ الايىق.
قۇپ الدىق. وڭ جاققا جايعاسقان ازاماتتار كۇش سالا ەسىپ, قايىقتى بۇرىپ الۋعا بارىن سالىپ كەلەدى. اقسۋ وزەنىنە وسى تۇستان ءبىر ىلىنبەي كەتسەڭ, قايتىپ اينالىپ كەلۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان اعىستان شىعۋعا تىرىسىپ-اق كەلەمىز. سول جاق بورتتاعى ەسكەكشىلەر قيقۋ قوسىپ قانا وتىرمىز. وڭ جاق جۇلقي ەسەدى. ايتەۋىر قىرىنداپ بارىپ اقسۋعا كىردىك. سۋى ءموپ-ءمولدىر. تۇبىندەگى مالتا تاستار جارقىرايدى. وسى وزەندى بويلاي ورلەسەك, تۇمسىعىمىز اقسۋ اۋىلىنا تىرەلەر ەدى. ءبىز 200 مەتردەي عانا ءجۇزىپ بارىپ, قۇمداۋىت جاعالاۋعا قايىقتى قاڭتاردىق. ۇلتتىق پاركتىڭ جىگىتتەرى جەيدەلەرىن لاقتىرا سالا, مۇزداي سۋعا قويىپ كەتتى. ءبىز دە ىلەستىك. تاستاي سۋىق. بىراق باعانادان بەرى وتكەن ىستىقتى ءبىر باسىپ الدىق. جاعادا ادام ىزدەرى بايقالادى. شاشىلعان بوتەلكەلەرگە قاراپ ايتقانىم عوي. ءبىز قۇساپ ايالدايتىندار كوپ سياقتى. ۇلتتىق پاركتىڭ ماماندارى ۋاقتىلى تازالاپ وتىرۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن اركىم ءوزى شاشقان قوقىستى وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋگە مىندەتتى ەمەس پە؟! ءيا, ءبىز دە اس-سۋىمىزدى ىشتىك. ارتىنشا ءتۇيىر قوقىس قالدىرماي جيناپ الدىق.
باياۋ جىلجىپ بارىپ, بۇقتىرماعا ءتۇسىپ ەدىك, اساۋ وزەن قايىعىمىزدى جۇلقي قاشتى. – بۇل جەر تۇك ەمەس, – دەدى كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ارناس اۋعانباەۆ. – بەرەل جاقتان ءبىر رافتينگ جاساپ كورىپ, ناعىز ادرەناليندى سەزىنگەنبىز, – دەپ ەسكەگىن الدىنا وڭگەردى. ءبىز دە جايلانا وتىردىق.
قاراما-قارسىدان پىر ەتىپ قوس ۇيرەك ۇشتى. سوڭعى ون-جيىرما جىلدا ۇلتتىق پارك اۋماعىندا قۇستار دا كوبەيگەن. سوڭعى ساناق بويىنشا, وزەن جاعالاۋىنداعى ۇيرەكتەردىڭ سانى 528-گە جەتكەن.
– اتىپ الار ما ەدى, – دەپ قىزىعا قارادى الماس.
– رۇقسات بيلەتىمىزدى الىپ اڭعا ءبىر شىعۋ كەرەك ەدى, – دەپ قوستاي جونەلدى داۋلەت ءاشىمحان.
وسى تۇستا باعانادان بەرى ءۇنسىز وتىرعان ۇلتتىق پاركتىڭ ساياتكەر-بيولوگ مامانى ءامىر بازيلوۆ: – وندايدى قويىڭىزدار. پارك اۋماعىندا اڭشىلىققا مۇلدەم رۇقسات جوق, – دەدى قاتقىلداۋ ۇنمەن.
ءيا, بۇل ماماندار اڭشىلىق دەگەنگە مۇلدەم قارسى. پارك اۋماعىنداعى اڭ-قۇستى كوكتەم مەن كۇزدە ساناپ, قاعازعا تىركەپ قويادى. بارىس سەكىلدى ءىرى اڭداردى اڭدۋ ءۇشىن جولدارىنا فوتوتۇزاق قويادى. قولدان جەمدەپ ءوسىرىپ وتىرعان جانۋارلارى سياقتى قارايدى. ال پارك اۋماعىنا دەيىنگى تۇستا ليتسەنزيا الىپ, اڭشىلىق قۇرۋعا بولادى.
– ءدال وسى تاۋدىڭ ارعى جاعىندا, – دەدى قوجىر-قوجىر تاس بىتكەن شىڭعا قولىن سوزعان ءامىر, – قاتار تۇرعان بەس ايۋدىڭ اپانى بار. كەزىندە سول قۋىسقا كىرۋگە بىردە-ءبىر اڭشىنىڭ جۇرەگى داۋالاماعان ەكەن, – دەپ الماسقا قارادى.
اككى اڭشى بولساڭ ءتۇسىپ كور دەگەندەي سىناي قارادى. اندا-ساندا قۇسقا شىعىپ جۇرگەنى بولماسا, وعان ايۋمەن بەتپە-بەت كەلۋ قايدان؟! مۇزداي قارۋلانىپ الساڭ دا اقىرعان ايۋدىڭ مىسى بار. كوكتەمگى ساناق بويىنشا بولسا كەرەك, كاتونقاراعاي اۋماعىندا 347 قوڭىر ايۋ بار. قاسقىردا ءتىپتى ەسەپ جوق. كوبەيىپ بارادى. تابيعات ءوزى رەتتەلگەنىمەن, جىرتقىشتاردى ادام كۇشىمەن رەتتەپ وتىرۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى قاسقىر مەن ايۋدىڭ جاۋى جوق. كوبەيگەننىڭ ۇستىنە كوبەيىپ, مالعا تۇسەدى. سول سياقتى قابان, شوشقا دا كەيبىر قۇستاردىڭ, ەلىكتەردىڭ كوبەيۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن كورىنەدى. تۇمسىعىمەن جەر سۇزە ءجۇرىپ, قۇستاردىڭ جۇمىرتقاسىنان جۇمىرتقا قويمايدى ەكەن. ەلىكتىڭ لاعىن دا ازىق ەتەتىن كورىنەدى. وسىنداي جاعدايدا, مينيسترلىك كەيبىر اڭدى رەتتەۋگە رۇقسات بەرگەنى ءجون شىعار. ايتپەسە, قىستاي اۋىل مالى قاسقىرعا جەم بولادى.
بۇل جولى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن تابيعاتتىڭ عاجابىنا تاڭداي قاقتىق. ءبىز كورگەن مىناۋ سۇلۋلىقتى شەتەلدى جارنامالاپ جۇرگەن ءار قازاق كورسە, شىركىن دەيمىن. سۋدا ءجۇزۋ ءبىر باسقا دا, رافتينگ سپورتى مۇلدەم بولەك ەكەن. بۇل جولى جاتتىعۋ سياقتى بولعان شىعار, كەلەسىدە اعىسى اساۋ بەرەلدىڭ تۇسىنان ءتۇسىپ ءبىر كورسەك دەيمىز. ەكى-ءۇش ساعاتتا مەجەلى جەرىمىزگە دە تاياپپىز. بارلىق اۋىلىنا سەگىز شاقىرىم جەتپەي جاعاعا شىقتىق. مايسالى جازىقتا ۇلتتىق پارككە تيەسىلى شاعىن ءۇي تۇرعىزىلىپتى. شارشاپ-شالدىققان تۋريستەر ايالداپ, تىزە بۇگۋگە قولايلى ورىن. ءبارى جيناقى, ءوز ورنىندا. قوقىس ءۇشىن ارنايى كونتەينەر تۇر. ونى ينسپەكتورلار ۋاقتىلى تازالاپ, ورتەپ وتىراتىن كورىنەدى.
كەش كىرە كەرى قايتقانبىز. تاۋلى جەر بولعانىمەن, تاقتايداي جازىق اسفالت. بەل-بەلەستى اسىپ كەلەمىز. انادايدان بۇركىت شىڭى تاعى دا مويىن سوزىپ تۇردى...
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى
