ءبىرى وزگەرتىلىپ, ەكىنشىسى جاڭعىرتىلادى

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن كەلەسى بريفينگ ۇكىمەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ارنالدى. ونىڭ ءبىرى – ەكونوميكاعا قاجەتتى ماماندار دايارلاۋ بولسا, ەكىنشىسى – زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسى. بەس جىلعا لايىقتالىپ جاسالعان ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بيىل مارەگە جەتەدى. الدا وسى باعدارلامانىڭ ەكىنشى كەزەڭى جوس­پارلانىپ وتىرعانى ايان. ەكىنشى كەزەڭدە ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا عىلىمي-تەحنيكالىق جانە جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلىپ وتىرعانى جيىندا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا 1998 جىلى كاسىبي ستاندارتتار بەكىتىلگەنىن, الايدا, قازىرگى تاڭدا تەحنولوگيالاردىڭ جاڭارۋىنا بايلانىستى ستاندارتتاردى قايتا قاراۋ ماسەلەسى تۋىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. ەكىنشىدەن, وسىعان دەيىن وقۋ ورنى مەن ءوندىرىستىڭ اراسىندا, سونداي-اق, قوعامداعى بارلىق دەڭگەيدەگى سۋبەكتىلەردىڭ اراسىندا جۇمىس بەرۋ تۇرعىسىندا بايلانىستىڭ ناشار بولعانىن ايتا كەلىپ, بۇل سانعا دا, ساپاعا دا اسەر ەتكەنىن باياندادى. «بۇدان بىلاي ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, وقۋ ورىندارى تىعىز جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ال ەندى ماماندىق ستاندارتىنا كەلەر بولساق, كاسىپتەردىڭ جىكتەۋىشى تولىعىمەن قايتا قارالادى. ول حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلىپ جۇزەگە اسىرىلادى ءارى جاڭا ءوندىرىستىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەدى. جالپى, ءبىز وسى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 900-گە جۋىق ستاندارتتى قايتا قاراۋدى جوسپارلادىق. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەڭ قاجەتتى ماماندار ساناتى قارالادى. تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل بويىنشا باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – كادرلار سۇرانىسىن جوسپارلاۋ. ەڭ قاجەت ماماندىقتار بويىنشا ماماندار دايارلاۋدى جولعا قويامىز», دەدى گۇلشارا ناۋشاقىزى. ول, سونىمەن قاتار, زەينەتاقى ماسەلەسى بويىنشا دا جاڭا دەرەكتەردەن قۇلاعدار ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇيەدەگى زەينەتاقى تولەۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى. بازالىق دەڭگەيدى ەڭ تومەنگى كۇنكورىسكە جەتكىزۋ قاراستىرىلادى. سونىمەن قاتار, بۇرىنعى ىنتىماقتاستىق زەينەتاقى تولەنە بەرەدى. جۇيەدەگى ەڭ ءبىر تىڭ جاڭالىق – بۇرىن جيناقتاۋشى قورلارعا جۇمىسشى مەن مەملەكەت قانا قاتىسىپ كەلگەن بولسا, بۇدان بىلاي ءوز قىزمەتكەرىنە 5 پايىز جارنا تولەۋ ارقىلى جۇمىس بەرۋشى دە قاتىسپاق. ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان التاەۆ بريفينگ بارىسىندا بيزنەستەگى مامان جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 10 بيزنەس قاۋىمداستىقتا ناقتى 45 مىڭ مامانعا قاجەتتىلىك بار. جانە ولاردىڭ كوبى جۇمىسشى ماماندار. ول, سونداي-اق, دۋال­دى وقىتۋعا بايلانىستى بىلاي دەدى: «وسى جىلى ۇكىمەت ءماجiلiس قاراۋىنا زاڭ جوباسىن ەنگiزەدى. ول زاڭنامالىق تۇرعىدا دۋالدى بiلiم بەرۋ ماسەلەسiن ناقتى ايقىنداماق. سەبەبi, ءتۇرلi وڭiرلەردە ۇيىمداردىڭ ارقايسىسى دۋالدى بiلiم بەرۋدi وزدىگiنشە تۇسiنەدى. زاڭنامالىق تۇرعىدا ناقتى ايقىندالعان دۋال­دى بiلiم بەرۋ تۇسiنiگi ازiرگە جوق. سوندىقتان بيىلعى جىلى «بiلiم بەرۋ تۋرالى» زاڭعا تيiستi وزگەرiستەر ەنگiزiلەدi». بريفينگتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا الدىمەن ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ بويىنشا مينيسترلىك ۇسىنعان مەحانيزمدەردى اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, ءبىر سالا كورسەتىلىپ, سوعان كەرەكتى ماماندىقتار تىزبەسى جاسالادى. قۇرىلىس بولسا, قۇرىلىسقا قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ بارلىعى كورسەتىلەدى, ءاربىر ماماندىقتىڭ انىقتاماسى بەلگىلەنەدى. ەكىنشىدەن, كاسىپتەردىڭ ناقتى تۇرلەرىنىڭ بولىنىسىندە كادرلارعا قاجەتتىلىكتى ايقىنداۋ مەن بولجاۋ جۇيەسى قۇرىلادى. ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى نارىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنەن قالىپتاسادى. ۇشىنشىدەن, كاسىبي ستاندارتتار ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك بازانى ازىرلەۋدىڭ جانە جاڭارتۋدىڭ نەگىزى بولادى. ال زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا قاتىستى مينيستر تومەندەگى جايلاردى مالىمدەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 1 ميلليون 700 مىڭ ادام زەينەتاقى الادى ەكەن. جاڭا تۇجىرىمداما ەلىمىزدەگى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا كەپىلدىك بەرۋ ماقساتىندا جاسالىپ وتىر, ءارى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋداعى قولدانىستاعى كوپدەڭ­گەيلى جۇيەنى ساقتاپ قالۋدى كوزدەيدى. «جاڭعىر­تۋداعى باستى تۇجىرىمدامالىق وزگەرىس – قولدانىستاعى جيناقتاۋشى جۇيەنى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرىنە تولەيتىن 5 پايىز جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاساتىن جاڭا «شارتتى-جيناقتاۋشى» جۇيەگە اۋىستىرۋ», دەدى ت.دۇيسەنوۆا. جاڭا ءتاسىل بويىنشا قولدانىستاعى جيناقتاۋشى جۇيەگە قاتىسۋشى ءاربىر ادامعا دەربەس زەينەتاقى شوتى (قازىرگى جيناقتاۋ شوتىنا قوسىمشا) اشىلاتىن بولادى, وندا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سول ادامنىڭ ەڭبەكاقىسىنا سايكەس 5 پايىز جارنالارى تىركەلىپ وتىرادى. جۇمىس بەرۋشىلەردەن تۇسەتىن جارنالار كاپيتالداندىرىلمايدى جانە جەكەلەگەن ادامداردىڭ مەنشىگى بولمايدى, ول وسى جۇيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ زەينەتاقىلارىن تولەۋگە جۇمسالاتىن بولادى. مينيستر جاڭا جوبا بويىنشا بازالىق زەينەتاقى الۋشىلاردىڭ جاعدايىن دا اتاپ ءوتتى. ەگەر ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى بولماسا, ولارعا ەڭ تومەن كۇنكورىس كولەمىنىڭ 50 پايىزىنا تەڭ كەلەتىن مولشەردە بازالىق زەينەتاقى تاعايىندالادى. جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى 20 جىل بولعان جاعدايدا بازالىق زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70 پايىزىن قۇرايتىن بولادى. ال, جۇيەگە قاتىسۋ ءوتىلى 35 جىل بولعان جاعدايدا بازالىق زەينەتاقى ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيىنە تەڭ بولادى. ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان».