بيزنەستىڭ بۋىنى بەكي ءتۇستى

ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىندا بەرىك ەكونوميكانىڭ نەگىزى ەكەنىن اتاپ وتە كەلە, 2050 جىلعا قاراي بۇل سالا ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كەمىندە 50 پايىزىن ءوندىرۋى كەرەك دەگەن ناقتى تاپسىرما بەرگەن-ءدى. بۇل ءجاي ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس. ەلباسى وسى مەجەگە جەتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىكتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەتىندەي جاعداي تۋعىزۋدا. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بويىنا قان جۇگىرتەتىندەي قاۋقارى بار ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى بىلاي قويعاندا, مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ول مەملەكەتتىك تەكسەرۋ ورگاندارى تاراپىنان كاسىپكەرلەردى زاڭسىز جانە سانكتسيا بەرىلمەگەن تەكسەرۋلەردەن قورعاۋ ءۇشىن ماڭىزدى قادام بولعانى انىق. بۇدان باسقا 2015 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ زاڭ بۇزۋشىلىق ىقتيمالدىلىعى جوعارى كاسىپكەرلەردىڭ عانا تەكسەرىلۋگە جاتاتىنىنىڭ ءوزى يگىلىكتى ءىستىڭ ىلگەرى­لەۋىنە ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. مەملەكەت شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ سەرپىندى دامۋى­نا ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ۇلت­تىق قوردان 2014-2015 جىلدارعا شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن نەسيەلەۋگە 1 تريلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىرعانى دا سونىڭ ايقىن دالەلى بولسا كەرەك. سونىڭ 500 ميلليارد تەڭگەسى بيىل بولىنەدى. ەندىگى ماسەلە وسى قارجىنى قايتارىمى بولاتىنداي جوبالار ارقىلى يگەرۋ بولماق. – قازىردىڭ وزىندە وسى قارجىنىڭ 100 ميلليارد تەڭگەسى «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ارقىلى وڭدەۋ ونەركاسىبى جوبالارى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جىلدىق ءوسىمى 6 پايىزدىق 10 جىلعا نەسيەلەۋگە, بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا 250 ميلليارد تەڭگەسى, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 150 ميلليارد تەڭگەسى ءبولىندى. بۇل قارجى قازان ايىنا دەيىن يگەرىلۋى ءتيىس. مىنە, ءبىز قازىر وسى قارجىنى الۋعا ءۇمىتتى جوبالاردى ىرىكتەۋدەمىز. مۇمكىندىگىنشە, ءوڭىر­دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسان­دارىنىڭ بۇعان كوپتەپ قاتىسۋىنا قول جەتكىزەمىز, جوبالارىمىزدىڭ قايتا­رىم­دىلىعىن دالەلدەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا ءبىز ءۇمىت ارتىپ وتىر­عان جوبالار بارشىلىق, – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات بالمۇحانوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك مول. وبلىستا وتكەن جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بەلسەندى نىساندارى 3,3 پايىزعا وسكەن, ولاردىڭ جالپى سانى 37,0 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. وسى سالادا 120,0 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتىپ, ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. وسى كەزەڭدە شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى 431,4 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ, بيۋدجەتكە 115,0 ميلليارد تەڭگە تولەمدەر تۇسىرگەن. بۇل ونىڭ الدىنداعى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا تيىسىنشە ءونىم ءوندىرۋ 12,6 پايىز وسكەنىن, ال, تۇسىمدەردىڭ 107,4 پايىز قۇراعانىن كورسەتەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. «ەڭبەك ءونىم­دىلىگى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ەڭبەكپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى كاسىپكەرلىكتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە العىشارت جاساۋدا. سونداي-اق, قازاق­ستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جانە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە, ول ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى قۇرالى رەتىندە ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ ىلگەرىلەۋىنە دە ىقپال ەتىپ وتىر. وعان جالپى سوماسى 574,9 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 76 جوبا ەنگىزىلدى. بۇل جوبالار جۇزەگە اسقاندا 10 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ءۇيدب جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى ءتورت جىلىندا وڭىردە جالپى سوماسى 301,8 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 70 نىسان پايدالانۋعا بەرىلىپ, 5 مىڭنان استام ادام ەڭبەكپەن قامتىلدى. وتكەن جىلى 8 نىسان ىسكە قوسىلىپ, 115,1 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا يگەرىلدى, 755 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ءۇيدب اياسىندا جاڭا تەحنولوگيالار پايدالانىلاتىن ءىرى جوبالارعا جاتاتىن جاڭاجول گاز وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەگىن, اقتوبە رەلس ارقالىقتارى زاۋىتىن, ءۇي قۇرىلىسى كومبيناتىن, كالي تۇزدارى كەنىشىنەن مينەرالدى تىڭايتقىش شىعاراتىن ءوندىرىستى پايدالانۋعا بەرۋ باعىتىنداعى اۋقىمدى جۇمىستار جالعاسۋدا. وتكەن جىلى بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە 48,5 ميلليارد تەڭگە قارجىلىق-نەسيەلىك قولداۋ كورسەتىلگەن. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دارلاما­سىنىڭ ارقاسىندا ءوڭىر كاسىپ­­كەرلەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپ­ورىن­داردى جاڭارتۋعا جانە جاڭا ءون­دى­رىستى اشۋعا, سەرۆيستىك قىزمەتتى قۇرۋ­عا, ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرى­لىمداردى دامىتۋعا 3,0 ميلليارد تەڭگە قولداۋ كورگەن ەكەن. وتكەن جىلى 124 جوباعا وسى باعدارلاما اياسىندا قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلگەن, ءوز ءىسىن جاڭادان اشىپ جاتقان 12 كاسىپكەر 32,9 ميلليون تەڭگە گرانتتارعا يە بولعان. باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلا باستاعاننان بەرى ءوز ءىسىن جاڭادان قولعا العان جانە جۇمىس جاساپ جاتقان 4118 كاسىپكەر جەدەلدەتىپ وقۋدان وتكەن, 736 كاسىپكەرگە 4130 سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىلگەن. «ىسكەرلىك بايلانىستار» باعدارلاماسى بويىنشا 81 كاسىپكەر وقىتىلىپ, ولاردىڭ توعىزى گەرمانيادا, التاۋى اقش-تا تاجىريبەدەن وتكەن ەكەن. قازىر 1 مىڭنان استام كاسىپكەر باعدارلاما بويىنشا قولداۋ شارالارىمەن قامتىلعان. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە 8,3 مىڭ جۇمىس ورنى ساقتالىپ قالدى جانە 3,5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ۇستىمىزدەگى جىلى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 5,3 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىن­گەن. سونداي-اق, 2010-2020 جىلدارى مونو­قالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىنە 12 قا­تىسۋشى وقىتىلىپ, حرومتاۋ قالاسىنداعى كاسىبىن جاڭادان باستاعان ەكى كاسىپكەرگە گرانت بەرىلگەن. بۇل ماق­ساتقا ەل بيۋدجەتىنەن 6,0 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. – ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىنا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋ, الەمدىك ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن وسى زامانعى ونەركاسىپتىك-وندىرىستىك كەشەن قۇرۋ ماقساتىندا وبلىستىق اكىمدىك اقتوبە قالاسىنىڭ يندۋستريالىق ايماعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وعان 200 گەكتار جەر ءبولىندى. «اقتوبە قالاسى يندۋستريالىق ايماعىن قۇرۋ» جوباسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالدى. يندۋستريالىق ايماقتا قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىن دامىتۋعا باعىتتالعان 15 ونەركاسىپتىك نىسان ورنالاستىرۋ كوزدەلۋدە. بۇل جوبالاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋعا 500,0 ميلليون اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, 5 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋعا 8,0 ميلليارد تەڭگە جۇمسالماق, – دەيدى مارات نۇرەن ۇلى. بۇل جوبا جۇزەگە اسقاندا وڭىردە وڭدەۋ ونەركاسىبى, قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى, ساۋدا, لوگيستيكا, كولىك, كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جانە باسقا قىزمەت تۇرلەرى سەرپىندى داميدى دەپ كۇتىلۋدە. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ «جەكە كاسىپكەرلىك باس­تامالاردى قولداۋ» باعىتى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 509,5 ميلليون تەڭگە بولىنگەن ەكەن. وبلىستا «نۇر وتان» پارتياسى وبلىستىق فيليالىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءىرى كومپانيالاردىڭ, مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بىرىگۋى ارقىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جانە قولداۋعا باعىتتالعان «ارىپتەستىك» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە, «اقتوبە مەتالل كونسترۋكتسيالارى» جشس جۇزەگە اسىرىپ جاتقان شاحتالىق ارقالىق مەتالل بەكىتپەلەرىن شىعاراتىن جاڭا جوبانى بولە-جارا اتاۋعا بولادى. بۇل ءونىمدى «قازحورم» تۇك» اق ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتى تۇتىناتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا تاپسىرىسشىمەن بەس جىلعا ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالىپ, مەتالل بەكىتپەلەر شىعارىلا باستادى. كاسىپورىن ۇستىمىزدەگى جىلعى العاشقى توقساندا جالپى سوماسى 119,0 ميلليون تەڭگە بولاتىن 2403 توننا مەتالل بەكىتپەلەردى شىعارىپ تا ۇلگەردى. كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قۇرىلىمدارى كەڭەيە تۇسۋدە. وبلىستا قازىر 8 بيزنەس-ينكۋباتور جۇمىس ىستەيدى, 3 كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ورتالىعى, 23 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك فيليالى, 40 شاعىن نەسيەلەۋ ۇيىمى, ءبىر تەحنوپارك اشىلدى جانە الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى قۇرىلدى. «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق اقتوبە فيليالى جانىنان كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ ءموبيلدى ورتالىعى قۇرىلدى. ول اۋداندارعا تۇراقتى تۇردە شىعىپ, سالىق جانە بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزۋ بويىنشا تەگىن كەڭەس بەرەدى جانە قىزمەت كورسەتەدى. – كاسىپكەرلىكتىڭ بۇدان گورى دە قارقىندى دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. شاعىن بيزنەس نىساندارى نەسيەگە قول جەتكىزە المايدى, كاسىپكەرلەردىڭ بارلىعىندا بىردەي ءوتىمدى كەپىل تابىلا بەرمەيدى. ولار نەسيەنى كەپىلدىك قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى بانك­تەردىڭ, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بار­لىق شارتتارىن ورىنداي المايدى. اۋىلدىق جەرلەردەگى كاسىپكەرلەر جەر­دىڭ شالعايلىعىنان جانە تولەم قابىلەتى تومەندىگىنەن كونسالتينگتىك كومپانيالاردىڭ قىمبات قىزمەتىن پايدالانا المايدى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولۋ ءۇشىن تاپسىرىس پەن قاجەتتى قۇجاتتاردى تاپسىرۋ كەزىندە كاسىپكەرلەرگە وبلىس ورتالىعىنا باعدارلاما كۋراتورىنا ۇسىنىلعان ماتەريالدار مەن دەرەكتەردى تۇزەتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا الدەنەشە رەت كەلۋىنە تۋرا كەلەدى. بۇل قولايسىزدىق تۋدىرادى, – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات بالمۇحانوۆ. وسىنداي ازىن-اۋلاق قيىندىقتارعا قاراماستان جەرگىلىكتى بيلىك وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, وڭىردە كاسىپكەرلىكتىڭ قاناتى قاتايىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بۋىنى بەكۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋدا. وبلىستا بيزنەس ۇدەرىستەرىن ىقتيمالداۋعا, ايماقتا ىسكەرلىك احۋالدى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ قايتارىمى قازىردىڭ وزىندە كورىنە باستادى. ونى وبلىستا وندىرىلەتىن وڭىرلىك جالپى ونىمدەگى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ۇلەسىنىڭ جىل ساناپ ارتا تۇسكەنىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان».  اقتوبە وبلىسى.