دۇبىرگە تولى دۇنيە
ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروندى جۇيكەلەتىپ جۇرگەن ەكى ماسەلە بار: ءبىرىنشىسى – شوتلانديانىڭ ۇلىبريتانيادان ءبولىنۋى تۋرالى رەفەرەندۋم بولسا, ەكىنشىسى – ءوز ەلىنىڭ ەۋرووداقتان ءبولىنۋى جايىندا دا رەفەرەندۋم وتكىزۋ.
ءبىرىنشىسى تىم جاقىن, ەندى بەس ايدان كەيىن, قىركۇيەكتىڭ 18-ءى كۇنى وتەدى, وندا شوتلانديانىڭ ەل قۇرامىندا قالۋ-قالماۋى شەشىلەدى. ەكىنشىسىنە ءالى ءبىراز ۋاقىت بار. وندا دا ءوزىنىڭ كونسەرۆاتورلىق پارتياسى كەلەسى جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەتىن بولسا عانا, ونىڭ وزىندە ول 2017 جىلى عانا ءوتۋى مۇمكىن. بۇل پرەمەردىڭ رەفەرەندۋم وتكىزەمىن دەگەن ۋادەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنى – ەكىنشى ماسەلە.
شوتلاندتار, اسىرەسە, ونىڭ ۇلتشىل توبى, ءبولىنۋ جايىندا كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. ءتىپتى, رەفەرەندۋم دا وتكەن. بىراق شوتلاندتىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇعان دەيىن ءبولىنۋدى قولدامادى. سوعان قاراماي, ايماقتىڭ ۇلتشىل توپتارى بۇل ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ, ەندى ول قوعامنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر.
ۇلتشىل توپ دەگەندە, ءبولىنۋ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن شوتلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى الەكس سەلموند جانە ول باسقاراتىن شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى. ولار, اسىرەسە, سوڭعى كەزدە بەلسەندى قيمىلعا كوشتى. سوعان قاراعاندا, بولىنۋشىلەر كۇش الىپ كەتىپ, جەڭىسكە جەتۋى ابدەن مۇمكىن.
پرەمەر-مينيستر كەمەروننىڭ قاۋىپتەنۋى نەگىزدى. شوتلانديا بولىنە قالعاندا, ول قازىرگى ۇكىمەت تۇسىندا جۇزەگە اسقان بولىپ تاريحقا ەنەدى. بۇل – كەمەرونعا دا, ونىڭ پارتياسىنا دا ۇلكەن تاڭبا. ونان سوڭ, بۇل ايماق – ۇلىبريتانيانىڭ ورتاق برەندى. ودان ايىرىلسا, ەل برەندى باسەڭدەيدى. ءتىپتى, تۋىنا دا وزگەرتۋ ەنگىزىلەدى. سودان دا كەمەرون شوتلانديانىڭ بولىنۋىنە جانىمەن قارسى جانە رەتى كەلگەن كەزدە ولاردى كەتپەۋگە شاقىرادى. جاقىندا ءبىر لەكتسياسىندا ول: «تاريحتاعى ەڭ ۇزدىك ەلدەن كەتپەڭدەر!» دەپ ۇندەۋ دە تاستادى. انگلياداعىلارعا: «شوتلاندياداعى تانىستارىڭا تەلەفون شالىپ, ولاردىڭ ءبولىنبەۋىن سۇراڭدار», دەپ ءوتىنىش تە ءبىلدىردى.
ءبولىنۋدى قالايتىندار مەن وعان قارسىلاردىڭ ءوز نەگىزدەۋلەرى بار. قالايتىندار «اعىلشىن ەزگىسىنەن قۇتىلىپ», «تاۋەلسىز شوتلانديانىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەمىز, ويتكەنى, سولتۇستىك تەڭىزدەگى مۇنايدى ءوزىمىز پايدالانامىز», دەيدى. قارسىلاستاردىڭ ءپىكىرىنشە, شوتلاندتىقتار كەدەيلەنە تۇسەدى, جاعدايلارى ناشارلايدى, ەلدە ازىق-ت ۇلىكتەن باستاپ, قىزمەت كورسەتۋگە دەيىن ءبارى قىمباتتايدى.
راسىندا دا, ەكى جاققا دا ايتارلىقتاي قولايسىزدىق تۋادى. ۇلىبريتانيا تەڭىز مۇنايىنان ايىرىلۋى ءوز الدىنا, سۇڭگۋىر قايىقتارىنا جاڭا ورىن ىزدەيدى. ول دەگەنىڭ – ميللياردتار. باسقاسىن ايتپاعاندا, شوتلانديانىڭ ۆاليۋتاسى قانداي بولماق – بۇل دا شەشىلمەگەن ماسەلە. ەۋروعا كىرگىزە سالامىن دەپ وتىرعان ەۋرووداق جوق. ءتىپتى, بۇل وداققا كىرۋدى تۇركيا مەن سەربيا سياقتى جىلدار بويى كۇتەسىڭ دەيدى.
پاراساتتىلىققا جۇگىنگەندە, شوتلانديا بولىنبەۋگە ءتيىس. ۇلىبريتانيانىڭ ول دا, انگليا, ۋەلس سياقتى ءبىر بولىگى. ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بويىندا. ۇكىمەتى دە, پارلامەنتى دە بار. سپورت الەمىندە دەربەس مەملەكەتتەي ارەكەت ەتەدى. بولىنسە شە؟ ءسىرا, ءبىراز ەكونوميكالىق, ساياسي بەدەلىنەن ايىرىلادى-اۋ. ۇلى دەرجاۆانىڭ تەڭ قۇقىقتى ءبىر بولشەگى بولۋ كىشىگىرىم كۇماندىلەۋ الەۋەتى بار ەۋروپالىق مەملەكەتتەن جوعارىلاۋ كورىنەدى.
رەفەرەندۋمعا دا كوپ قالعان جوق. ءسىرا, پاراساتتىلىق جەڭەتىن شىعار.
ءدىن اتىن جامىلعان تاعىلىق ارەكەت
وسىدان ءبىر اي بۇرىن افريكانىڭ ەڭ ۇلكەن ەلىنىڭ ءبىرى – نيگەريادا (حالقى 130 ميلليوننان اسادى) ءبىر مەكتەپ قىزدار ۇرلانىپ, ءالى تولىق تابىلعان جوق. بۇل ەلدەن بۇرىن بۇكىل الەم شۋلاپ جاتىر.
ءبىر-ەكى ادام بولسا, ءبىر ءسارى-اۋ, 276 وقۋشى قىز. وسىنشا ادامدى ۇرلاۋدىڭ ءوزى, ونى ۇرلاپ جاتقاندا كورمەي قالۋدىڭ ءوزى, بۇگىنگە دەيىن تىعىپ ۇستاۋدىڭ ءوزى قيىن-اق. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 53 قىز قاشىپ تا شىعىپتى. سوعان قاراپ تا ءبىراز جايدى اڭعارۋعا, جاسىرىلعان جەردى جوبالاۋعا بولماس پا دەيسىڭ. بىراق ۇكىمەت شىن مانىندە دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر.
ال «بوكو حارام» دەيتىن قارۋلى يسلاميستىك توپتىڭ باسشىلارى مەن جاساقشىلارى سول جاسوسپىرىمدەردى قورلاپ, ويلارىنا كەلگەندى ىستەپ جاتىر. ول جايىندا ءارتۇرلى قاۋەسەتتەر ايتىلادى. قىزدار ۇرلانعان جەر ەلدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنداعى بورنو شتاتىنداعى چيبوك قالاسىندا. ۇرلاۋشىلار قىزداردى كورشى كامەرۋن ەلىنە ارقايسىسىن 12 دوللارعا ساتقان دەيدى. بارلىق قىزدارعا يسلام ءدىنىن دە قابىلداتىپتى.
ەندى «بوكو حارام» نە جىن دەگەنگە كەلەيىك. جالپى, نيگەريانىڭ حالقى 250-دەي ۇلىستان تۇرادى. ارينە, فۋلاني, حاۋسا, يورۋبا, يبو, يدجو سياقتى ىرىلەرى دە بار. الدىمەن سولار ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ جاتسا, ولاردىڭ ءوزى ءار دىنگە ءبولىنىپ تاعى قىرقىسادى. ەلدەگى حالىقتىڭ 40 پايىزى مۇسىلمان, سونشالىقتىسى – حريستيان. سول «بوكو حارام» نيگەريادان ءبولىنىپ, ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىندا مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرماق.
قۇرسا, ونى تاعىلىق جولمەن اتقارا ما ەكەن؟ ساياسي باعدار دا بار شىعار. بىراق مىناۋ قىز ۇرلاۋعا بايلانىستى ارەكەتتەرى تاعىلىقتان باسقا ەش نارسە ەمەس. سول «بوكو حارامنىڭ» قازىرگى كوسەمى ابۋباكىر شەكاۋ قىز ۇرلىعىن مويىندارىنا الا وتىرىپ, مىناداي مالىمدەمە جاسايدى: «قىزدار مەكتەپتە وقىماۋى ءتيىس, بايعا ءتيۋى ءتيىس. مەن ولاردى اللانىڭ ۇيعارىمىمەن ساتامىن, ولار اللانىڭ مەنشىگى, مەن اللانىڭ شارتىن ورىندايمىن».
مۇنداي سوزدەن كەيىن سول دىندە نە قادىر قالادى, ولاردى كىم قولدايدى؟ مۇنى يسلام ءدىنىن قورلاۋ, اللاعا ءتىل تيگىزۋ دەمەسكە شاراڭ جوق. مۇنداي تاعىلىق جولمەن دە, ۇعىممەن دە ولار مەملەكەت قۇرىپ تا وڭدىرا قويماس. ءتىپتى, پاراساتتى جول ۇستاعان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ولاردى قولداي قويۋى دا ەكىتالاي شىعار.
«بوكو حارام» (حاۋساشا بۇل «باتىستىق بىلىمگە تىيىم» دەگەن ءسوز كورىنەدى) جاقىندا سول قىزداردى وزدەرىنىڭ بۇرىننان تۇرمەدە جاتقان جاساقتارىنا الماستىرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپتى. ۇكىمەت وعان كەلىسپەگەن. كەلىسەر بولسا, مۇنى ولار ادەتكە اينالدىراتىنى انىق. بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىن قولداعانمەن, ولاردىڭ ءالى ناقتى دا پارمەندى ارەكەتكە بارا الماي وتىرعانى انىق. ايتپەسە, ەكى جۇزدەن اسا ادامدى تابا المايتىنداي, ول ۇساق كوزگە كورىنبەيتىن زات ەمەس قوي.
ەلدە تەررورشىلاردىڭ قانىپەزەرلىكتەرىنە, سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ دارمەنسىزدىگىنە نارازىلىق شارالارى ءوتىپ جاتىر. ءجون دەرسىڭ. ءسىرا, حالىق سول تاعىلىققا قارسى كوتەرىلسە جاقسى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
ءبىرىنشىسى تىم جاقىن, ەندى بەس ايدان كەيىن, قىركۇيەكتىڭ 18-ءى كۇنى وتەدى, وندا شوتلانديانىڭ ەل قۇرامىندا قالۋ-قالماۋى شەشىلەدى. ەكىنشىسىنە ءالى ءبىراز ۋاقىت بار. وندا دا ءوزىنىڭ كونسەرۆاتورلىق پارتياسى كەلەسى جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەتىن بولسا عانا, ونىڭ وزىندە ول 2017 جىلى عانا ءوتۋى مۇمكىن. بۇل پرەمەردىڭ رەفەرەندۋم وتكىزەمىن دەگەن ۋادەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنى – ەكىنشى ماسەلە.
شوتلاندتار, اسىرەسە, ونىڭ ۇلتشىل توبى, ءبولىنۋ جايىندا كوپتەن بەرى ايتىپ كەلەدى. ءتىپتى, رەفەرەندۋم دا وتكەن. بىراق شوتلاندتىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بۇعان دەيىن ءبولىنۋدى قولدامادى. سوعان قاراماي, ايماقتىڭ ۇلتشىل توپتارى بۇل ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ, ەندى ول قوعامنىڭ باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر.
ۇلتشىل توپ دەگەندە, ءبولىنۋ تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن شوتلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى الەكس سەلموند جانە ول باسقاراتىن شوتلانديا ۇلتتىق پارتياسى. ولار, اسىرەسە, سوڭعى كەزدە بەلسەندى قيمىلعا كوشتى. سوعان قاراعاندا, بولىنۋشىلەر كۇش الىپ كەتىپ, جەڭىسكە جەتۋى ابدەن مۇمكىن.
پرەمەر-مينيستر كەمەروننىڭ قاۋىپتەنۋى نەگىزدى. شوتلانديا بولىنە قالعاندا, ول قازىرگى ۇكىمەت تۇسىندا جۇزەگە اسقان بولىپ تاريحقا ەنەدى. بۇل – كەمەرونعا دا, ونىڭ پارتياسىنا دا ۇلكەن تاڭبا. ونان سوڭ, بۇل ايماق – ۇلىبريتانيانىڭ ورتاق برەندى. ودان ايىرىلسا, ەل برەندى باسەڭدەيدى. ءتىپتى, تۋىنا دا وزگەرتۋ ەنگىزىلەدى. سودان دا كەمەرون شوتلانديانىڭ بولىنۋىنە جانىمەن قارسى جانە رەتى كەلگەن كەزدە ولاردى كەتپەۋگە شاقىرادى. جاقىندا ءبىر لەكتسياسىندا ول: «تاريحتاعى ەڭ ۇزدىك ەلدەن كەتپەڭدەر!» دەپ ۇندەۋ دە تاستادى. انگلياداعىلارعا: «شوتلاندياداعى تانىستارىڭا تەلەفون شالىپ, ولاردىڭ ءبولىنبەۋىن سۇراڭدار», دەپ ءوتىنىش تە ءبىلدىردى.
ءبولىنۋدى قالايتىندار مەن وعان قارسىلاردىڭ ءوز نەگىزدەۋلەرى بار. قالايتىندار «اعىلشىن ەزگىسىنەن قۇتىلىپ», «تاۋەلسىز شوتلانديانىڭ جارقىن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتەمىز, ويتكەنى, سولتۇستىك تەڭىزدەگى مۇنايدى ءوزىمىز پايدالانامىز», دەيدى. قارسىلاستاردىڭ ءپىكىرىنشە, شوتلاندتىقتار كەدەيلەنە تۇسەدى, جاعدايلارى ناشارلايدى, ەلدە ازىق-ت ۇلىكتەن باستاپ, قىزمەت كورسەتۋگە دەيىن ءبارى قىمباتتايدى.
راسىندا دا, ەكى جاققا دا ايتارلىقتاي قولايسىزدىق تۋادى. ۇلىبريتانيا تەڭىز مۇنايىنان ايىرىلۋى ءوز الدىنا, سۇڭگۋىر قايىقتارىنا جاڭا ورىن ىزدەيدى. ول دەگەنىڭ – ميللياردتار. باسقاسىن ايتپاعاندا, شوتلانديانىڭ ۆاليۋتاسى قانداي بولماق – بۇل دا شەشىلمەگەن ماسەلە. ەۋروعا كىرگىزە سالامىن دەپ وتىرعان ەۋرووداق جوق. ءتىپتى, بۇل وداققا كىرۋدى تۇركيا مەن سەربيا سياقتى جىلدار بويى كۇتەسىڭ دەيدى.
پاراساتتىلىققا جۇگىنگەندە, شوتلانديا بولىنبەۋگە ءتيىس. ۇلىبريتانيانىڭ ول دا, انگليا, ۋەلس سياقتى ءبىر بولىگى. ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بويىندا. ۇكىمەتى دە, پارلامەنتى دە بار. سپورت الەمىندە دەربەس مەملەكەتتەي ارەكەت ەتەدى. بولىنسە شە؟ ءسىرا, ءبىراز ەكونوميكالىق, ساياسي بەدەلىنەن ايىرىلادى-اۋ. ۇلى دەرجاۆانىڭ تەڭ قۇقىقتى ءبىر بولشەگى بولۋ كىشىگىرىم كۇماندىلەۋ الەۋەتى بار ەۋروپالىق مەملەكەتتەن جوعارىلاۋ كورىنەدى.
رەفەرەندۋمعا دا كوپ قالعان جوق. ءسىرا, پاراساتتىلىق جەڭەتىن شىعار.
ءدىن اتىن جامىلعان تاعىلىق ارەكەت
وسىدان ءبىر اي بۇرىن افريكانىڭ ەڭ ۇلكەن ەلىنىڭ ءبىرى – نيگەريادا (حالقى 130 ميلليوننان اسادى) ءبىر مەكتەپ قىزدار ۇرلانىپ, ءالى تولىق تابىلعان جوق. بۇل ەلدەن بۇرىن بۇكىل الەم شۋلاپ جاتىر.
ءبىر-ەكى ادام بولسا, ءبىر ءسارى-اۋ, 276 وقۋشى قىز. وسىنشا ادامدى ۇرلاۋدىڭ ءوزى, ونى ۇرلاپ جاتقاندا كورمەي قالۋدىڭ ءوزى, بۇگىنگە دەيىن تىعىپ ۇستاۋدىڭ ءوزى قيىن-اق. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 53 قىز قاشىپ تا شىعىپتى. سوعان قاراپ تا ءبىراز جايدى اڭعارۋعا, جاسىرىلعان جەردى جوبالاۋعا بولماس پا دەيسىڭ. بىراق ۇكىمەت شىن مانىندە دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر.
ال «بوكو حارام» دەيتىن قارۋلى يسلاميستىك توپتىڭ باسشىلارى مەن جاساقشىلارى سول جاسوسپىرىمدەردى قورلاپ, ويلارىنا كەلگەندى ىستەپ جاتىر. ول جايىندا ءارتۇرلى قاۋەسەتتەر ايتىلادى. قىزدار ۇرلانعان جەر ەلدىڭ سولتۇستىك-شىعىس ايماعىنداعى بورنو شتاتىنداعى چيبوك قالاسىندا. ۇرلاۋشىلار قىزداردى كورشى كامەرۋن ەلىنە ارقايسىسىن 12 دوللارعا ساتقان دەيدى. بارلىق قىزدارعا يسلام ءدىنىن دە قابىلداتىپتى.
ەندى «بوكو حارام» نە جىن دەگەنگە كەلەيىك. جالپى, نيگەريانىڭ حالقى 250-دەي ۇلىستان تۇرادى. ارينە, فۋلاني, حاۋسا, يورۋبا, يبو, يدجو سياقتى ىرىلەرى دە بار. الدىمەن سولار ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ جاتسا, ولاردىڭ ءوزى ءار دىنگە ءبولىنىپ تاعى قىرقىسادى. ەلدەگى حالىقتىڭ 40 پايىزى مۇسىلمان, سونشالىقتىسى – حريستيان. سول «بوكو حارام» نيگەريادان ءبولىنىپ, ەلدىڭ سولتۇستىك ايماعىندا مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرماق.
قۇرسا, ونى تاعىلىق جولمەن اتقارا ما ەكەن؟ ساياسي باعدار دا بار شىعار. بىراق مىناۋ قىز ۇرلاۋعا بايلانىستى ارەكەتتەرى تاعىلىقتان باسقا ەش نارسە ەمەس. سول «بوكو حارامنىڭ» قازىرگى كوسەمى ابۋباكىر شەكاۋ قىز ۇرلىعىن مويىندارىنا الا وتىرىپ, مىناداي مالىمدەمە جاسايدى: «قىزدار مەكتەپتە وقىماۋى ءتيىس, بايعا ءتيۋى ءتيىس. مەن ولاردى اللانىڭ ۇيعارىمىمەن ساتامىن, ولار اللانىڭ مەنشىگى, مەن اللانىڭ شارتىن ورىندايمىن».
مۇنداي سوزدەن كەيىن سول دىندە نە قادىر قالادى, ولاردى كىم قولدايدى؟ مۇنى يسلام ءدىنىن قورلاۋ, اللاعا ءتىل تيگىزۋ دەمەسكە شاراڭ جوق. مۇنداي تاعىلىق جولمەن دە, ۇعىممەن دە ولار مەملەكەت قۇرىپ تا وڭدىرا قويماس. ءتىپتى, پاراساتتى جول ۇستاعان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ولاردى قولداي قويۋى دا ەكىتالاي شىعار.
«بوكو حارام» (حاۋساشا بۇل «باتىستىق بىلىمگە تىيىم» دەگەن ءسوز كورىنەدى) جاقىندا سول قىزداردى وزدەرىنىڭ بۇرىننان تۇرمەدە جاتقان جاساقتارىنا الماستىرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساپتى. ۇكىمەت وعان كەلىسپەگەن. كەلىسەر بولسا, مۇنى ولار ادەتكە اينالدىراتىنى انىق. بۇل جەردە ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمىن قولداعانمەن, ولاردىڭ ءالى ناقتى دا پارمەندى ارەكەتكە بارا الماي وتىرعانى انىق. ايتپەسە, ەكى جۇزدەن اسا ادامدى تابا المايتىنداي, ول ۇساق كوزگە كورىنبەيتىن زات ەمەس قوي.
ەلدە تەررورشىلاردىڭ قانىپەزەرلىكتەرىنە, سونداي-اق, ۇكىمەتتىڭ دارمەنسىزدىگىنە نارازىلىق شارالارى ءوتىپ جاتىر. ءجون دەرسىڭ. ءسىرا, حالىق سول تاعىلىققا قارسى كوتەرىلسە جاقسى.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
