كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول… بار بولعانى 21 جىل عانا عۇمىر كەشتى. ارتىعالي ىبىراەۆ قازاق پوەزياسىنىڭ كوگىندە جانعان جۇلدىز بولاتىنى ءسوزسىز ەدى. اققان جۇلدىزعا اينالدى. ونىڭ قاسيەتتى قارا ولەڭى جانىمىزعا جالاۋ بولعانى شىندىق قوي. تەڭىزدىڭ سۋى توبىعىنان كەلمەي, كەۋدەسىن كەرىپ جۇرگەن تالاي اقىنىڭىز ارتىعاليدىڭ ولەڭىن وقىسا, تاۋبەسىنە تۇسەتىنى اقيقات.
«ساۋىردە جاڭبىر جاۋادى وڭاي,
داۋىرگە مايسا اۋادى ماڭاي.
ءورىسى كوكتە كوگەنسىز ەدى,
قارا جەر بۇلتتى ساۋادى قالاي؟
كوكجيەك-كويلەك سوگىلىپ وقتىن,
سىبدىرى شىقتى ءشوبى ءىرى وتتىڭ.
ەبىل دە دەبىل ەرىكسىز شاقتا,
مەنىڭ دە كەتتى توگىلىپ وتكىم».
ارتىعاليدىڭ وسى ولەڭىنە قاراپ-اق ونىڭ وزگەشە بولمىسىن, ولەڭدەگى سونى سوقپاعىن تۇيسىنە تۇسەمىز. بوزبالا شاقتان جىگىتتىك كەزەڭگە اۋىسقان اقىن اتاۋلىنىڭ بارلىعى دا وسىلاي ءتورت اياعىن تەڭ باسقان شۋماقتارمەن ماقتانا الماسا كەرەك-ءتى. الايدا سارىسۋ توپىراعىندا تۋعان تالانتتىڭ تاعدىرى قامشىنىڭ سابىنداي تىم قىسقا بولعانى ويلاندىرماي, تولعاندىرماي قويمايدى. بار بولعانى 21 جىل ءومىر ءسۇردى. وكىنىش پە, وكىنىش. امال نەشىك, دەيمىز دە قويامىز عوي.
ء«ومىردىڭ ءوزى جەتپەيدى,
ولجاعا وڭاي قۇنىققان.
قىزۋىمەن كۇننىڭ كوكتەيدى,
دۇنيە ءبىزدىڭ يىقتا.
قامىقپا, دوسىم, قامىقپا,
كوكتەمە كۇنىن سىيلايدى.
ادامدار سىيار تابىتقا,
اقىندار بىراق سىيمايدى».
ارتىعالي دەسە, جۇرتتىڭ ەسىنە بىردەن وسى ولەڭ جولدارى ورالاتىن بولدى. ءدال وسى شۋماقتار شىعارماشىلىعىنىڭ تولقۇجاتىنا اينالىپ كەتەتىنىن اقىننىڭ ءوزى سەزدى مە ەكەن؟ جيىرما ءبىر جاسىندا جۇمباق جاعدايدا باقيعا اتتانعان ارتىعاليدىڭ ءوزى, راسىندا دا, تابىتقا سىيماعان شىعار. ويتكەنى ول اقىن ەدى عوي. اقىن بولعاندا دا كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, بويىندا قۋاتى تاسىعان, سۇيەگىنە ءسوز قونعان اقىن بولاتىن.
جيىرماسىندا جالىن كەشكەن عاجايىپ اقىن تۋرالى اعا بۋىننىڭ ايتقان ەستەلىگى دە, ەستى ءسوزى دە از ەمەس. «كوزدەرى ءبىر نۇكتەدە تۇرمايتىن ەدى. بويىندا بورىگە ءتان قاسيەت باسىم بولاتىن. جويقىن قۋاتتىڭ يەسى ەدى», دەگەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ پىكىرى ارتىعاليدىڭ مىنەزىنەن دە, شىعارماشىلىق قۋاتىنان دا سىر شەرتىپ تۇرعانداي كورىنەدى.
«شۇيكىمدەي دەنە شۇمەكتەي تەرگە
مالشىنا,
شۋلى وزەننىڭ ۇستىنەن ءوتتى تاڭ شىعا.
قارا جەر شەتىن تابا الماي,
تالىپ كەلەدى
قارا جەردىڭ بەتىن كورمەستەي
بولعان قارشىعا.
قاناتىن قۇستار قاقپايدى استە بەكەرگە,
اڭسارى قۇشتار اۋدى عوي باسقا مەكەنگە.
دەگبىرىن الدى كوك اسپان تۇتاس قالپىمەن,
دوڭگەلەك دۇنيە تاۋسىلمايدى-اق ەكەن دە.
تاۋلاردان ءوتتى شىڭدارىن بيىك تابالاپ,
باۋلاردان كەتتى قاراعاي بويىن جاعالاپ.
قارا جەر قالپى...
قۇلاي ما سوعان قاناتىن بوسقا سابالاپ؟
اسپاندا, بالكىم, ءبىر بەينە بولىپ قالادى,
جۇرەگىن, مۇمكىن, جۇلدىزعا
سوعىپ جارادى؟
ارمانى ءۇشىن ازاپقا تۇسكەن وسى قۇس
ساعان دا ۇقساپ, ماعان دا ۇقساپ بارادى».
بۇل – ارتىعاليدىڭ «قارشىعا» اتتى ولەڭى. اقىن دا ارمانى ءۇشىن ازاپقا تۇسكەن قۇستىڭ كەيپىن كەشتى. پوەزيا كوگىندە قالىقتاعان قىرانعا اينالماي تۇرىپ ءپاني جالعانعا قوش ايتىپ كەتە باردى. مۇمكىن ونىڭ جۇرەگى جۇلدىز جاقتا سوعىپ تۇرعان بولار. ويتكەنى ول دا قارشىعا قالپىندا ارامىزدان كەتتى ەمەس پە؟ جارق ەتىپ سونگەن جاسىن ەدى عوي.
ولەڭ وقۋعا كەتكەن اقىننىڭ سۇيەگىن الىپ كەتەمىز دەپ جاقىندارى ەش ويلاماعان دا شىعار. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, سول كۇنى ارتىعالي بۇرىنعى جامبىل قالاسىنا بارعىسى كەلمەگەن ەكەن. الايدا اقىن جۇرەگى سەكەم العانىنا قاراماستان, كونە شاھارعا بارۋىنا تۋرا كەلگەن. بىراق ءومىرىن ولەڭمەن ورنەكتەگەن اقىندى بۇل كۇنى ولەڭنىڭ قۋانىشى ەمەس, ءومىردىڭ وكىنىشى كۇتىپ تۇرىپتى. ارتىعاليدىڭ كىسى قولىنان قازا تاپقانى انىق. الايدا بۇل ءولىم جۇمباق كۇيىندە اشىلماي قالدى. قانداي كەدەرگى بولدى؟ ول كىمنىڭ جولىن كەستى؟ سۇراق كوپ. جاۋاپ جوق. ال وزەكتى وكىنىشتىڭ وتى ءالى بولسىن تىلگىلەيدى. جانىڭدى سول ءبىر الاۋ قاري تۇسەدى. بۇل – اقىنعا ەمەس, قازاق ادەبيەتىنە قاساقانا جاسالعان قاستاندىق بولاتىن.
«ارتىعالي – جۇمباق عۇمىر كەشكەن تاعدىر يەسى. ول نەبارى جيىرما ءبىر جىل ءومىر ءسۇردى. بۇل ۋاقىت ارتىعالي ءۇشىن جەتكىلىكتى ەدى.
ارتىعالي ون بەسىندە-اق سول كەزدەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى مارعاسقالارىنا اينالعان مۇقاعالي, تولەگەن سياقتى الىپتارىنان دۇنيەنى ءتۇيسىنۋ, وعان كوركەمدىك تۇرعىدان باعا بەرۋ, ءتىپتى اقىندىق بولمىس جاعىنان دا ىلگەرى تۇرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ول ءوز وتىنا ورتەنىپ كەتتى. «جۇرەگىن شىڭ-قۇزعا ەمەس, جۇلدىزعا سوعىپ جارعان قارشىعا» ەدى. ءوزى سولاي جازعان...
راسىندا دا, شىن اقىندار تابىت تۇگىلى, ۋاقىتقا سىيمايتىنىن ول جاقسى تۇسىنگەن. ول وزىمەن بىرگە كوپ نارسەنى و دۇنيەگە الا كەتكەن سياقتى. ول كوبىمىزدىڭ ءالى تۇيسىنە قويماعان جۇمباقتارىمىزدىڭ شەشىمىنە نۇكتە قويدى», دەيدى جەرلەسى جايلى سىر شەرتكەن اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارالتاي رايىمبەك ۇلى.
ءيا, ارتىعالي وقىرماندارىنىڭ ورتاسىندا ءجۇر. قازاقستاننىڭ قاي قيىرىنا بارساق تا ولەڭ ءۇشىن ولەرمەن جاستار ارتىعالي تۋرالى ايتىپ جاتادى. ءبىز ونى كورمەسەك تە, ولەڭىمەن تانىسپىز. بىزگە قالعانى – اقىننىڭ شىعارماشىلىعىمەن سىرلاسۋ عانا.
جامبىل وبلىسى,
سارىسۋ اۋدانى
