جانكەنت تاريحى تەرەڭدەدى

توبەشىككە اينالعان بۇل شا­ھارلاردى ارحەولوگيالىق زەرت­تەۋ كەشەگى توقسانىنشى جىل­دارى توقتاپ, تەك سوڭعى ونجىل­دىقتا قايتا جاڭعىرا باستادى. مىسالى, وبلىس اكىمدىگىنىڭ قول­داۋىمەن 2014 جىلدان باستاپ قازالى اۋدانىنداعى جانكەنت قالاشىعىنا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جا­نىنداعى «ارحەولوگيا جانە ەتنو­گرافيا» عىلىمي ورتالىعى ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى بۇل جۇمىستى گەرمانياداعى نە­مىس گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر قو­رى قارجىلاندىرىپ, قور­قىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋني­ۆەرسيتەتى, رەسەيدەگى ن.ن.ميك­لۋ­حو-ماكلاي اتىنداعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتى مەن تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتى ارىپ­تەستىگىمەن بىرلەسكەن ۇش­جىل­دىق جوبا اياسىندا ءبىراز جۇ­مىس اتقارىلدى.

جاقىندا وڭىرلىك كوممۋني­كاتسيالار قىزمەتى ۇيىمداستىرعان بريفينگتە باق وكىلدەرىنە وب­لىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى كمم باسشىسى ەرعازى الدانا­زاروۆ, قورقىت اتا اتىنداعى قى­زىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەك­شىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كان­­ديداتى ءازىلحان تاجەكەەۆ, ن.ن.ميك­لۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەت­نو­لوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىز­مەتكەرى يرينا ارجانتسەۆا, تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, ارحەولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى گەنريح حاركە جانكەنت قالاسىنىڭ ورنىندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ تاريحي ءارى عىلىمي ماڭىزى تۋرالى تاراتا ايتتى.

قازىر ءبىراز ەلدە ارحەولوگيا سالاسى بىزدەن كوپ العا كەتكەن. ولاردا ارحەولوگيادان بولەك جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ ادىستەرى بويىنشا گەوفيزيكالىق, گەومورفولوگيالىق زەرتتەۋ قاتار جۇرەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا تا­بىلعان جانۋارلار سۇيەگىن زەرتتەي وتىرىپ, جانكەنتتە كوپ عاسىر بۇ­رىن العاش رەت مىسىقتىڭ قولعا ۇيرەتىلگەنى انىقتالدى. ءتۇرلى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ار­قاسىندا قالانىڭ نەمەسە ەس­كەرتكىشتىڭ سالىنعان مەرزىمىن, توپىراق قاباتىنان تابىلعان زاتتار ارقىلى سول كەزدەگى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ءتىپتى سول كە­زەڭدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدى اڭعارۋعا بولادى. ۇشجىلدىق جوبا ءبىز ءۇشىن وسىنىسىمەن ءتيىمدى. وسىنىڭ ارقاسىندا قور­قىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى «ارحەولوگيا جانە ەتنو­گرافيا» عزو جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتى ءازىلحان تاجەكەەۆتىڭ جەتەك­شىلىگىندەگى ارحەولوگتەر وسىعان دەيىن تاريحي قالاشىقتا سترا­تيگرافيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, وعىز ءداۋىرىنىڭ تۇرمىس-سالت داستۇرىنەن حابار بەرەتىن, تاريحي مۇسىندەر قويىلىپ, تۋريستەر ءۇشىن قالاشىق ىشىندەگى تۇرعىن ءۇيدىڭ ەجەلگى قالپىن كورۋگە مۇمكىندىك جاسالدى. جەرگىلىكتى اكىمدىك قالاشىققا باراتىن جول سالدى. جانكەنتتىڭ اينالاسى جون­گە كەلتىرىلىپ, مال اياعى باسپايتىنداي جاعداي جاسالدى.

– حالىقارالىق ەكسپەدي­تسيا­نىڭ وسى جولعى جەتىستىگىنىڭ ورنى بولەك. ەكى جىل پاندەميا كەسىرىنەن ءۇزىلىپ قالعان بىرلەسكەن جوبا بيىل قايتا جالعاسىپ, جاقىندا عانا تاريحي قالانىڭ «جاسىن» انىقتادىق. مادەني قاباتتارىن زەرتتەۋ بارىسىندا تابىلعان دۇ­نيەلەر بۇعان دەيىنگى دەرەكتەردە ءىح-ءحى عاسىرلاردا بوي كوتەردى دەلىنىپ كەلگەن شاھاردىڭ ىرگەسى ودان كوپ ىلگەرى, ءVىى عاسىردا قالانعانىن كورسەتتى, – دەيدى جوبا جەتەكشىسى ءازىلحان تاجەكەەۆ.

ن.ن.ميكلۋحو-ماكلاي اتىن­داعى ەتنولوگيا جانە انتروپولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا ارجانتسەۆا الەمدىك ارحەولوگيا ءۇشىن ماڭىزى زور ەسكەرتكىشتەر شوعىرى كوپ ەلدە كەزدەسە بەرمەيتىنىن ايتادى. سىردىڭ بويىندا يتاليا, تۇركيا, گرەكيا مەملەكەتتەرىندەگىدەي مۇرا كوپ بولعانىمەن, جاسالىپ جاتقان ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارى ماردىمسىز. ءالى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ قاجەت. وسى جولى راديوكومىرتەكتى ساراپتاما ارقىلى جانكەنتتىڭ «جاسى» جاڭاردى. قالا ورنىن قازۋدا دەرەكتەر بويىنشا زەرتتەلىپ وتىرعان كەزەڭدەگى وقيعالار مەن ەسكەرتكىشتەردىڭ ۋاقىتىن, ءوز­ارا حرونولوگيا اراقاتىناسىن بەل­گىلەۋ ارقىلى جاسالعان مۇنداي ارحەو­لوگيالىق مەرزىمدەۋ ءادىسى ەۋروپالىق ستاندارتقا جاقىندادى دەۋگە ابدەن بولادى. جۇمىس بارىسىندا قالانىڭ «جاسىنا» بايلانىستى 250 دەرەك جيناقتالىپ, زەرتتەلدى. يرينا ارجانتسەۆا بۇ­رىن-سوڭدى تاريحي قالالاردى قازۋ بارىسىندا مۇنداي اۋقىمدى ارحەو­لوگيالىق مەرزىمدەۋ كەز­دەسپەگەنىن ايتىپ وتىر.

گەرمانياداعى تيۋبينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەcسورى, ار­حەو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى گەنريح حاركەنىڭ ايتۋىن­شا جانكەنتتىڭ وعىزدار مەكەنى بولعانى تالاسسىز. تاريحي قالا­داعى قازبا جۇمىستارى تەرەڭ­دەگەن سايىن ونىڭ كوشپەن­دى­لەر­دىڭ ادەتتەگى كوپ تۇراعىنا ۇق­سامايتىن, ەرەكشە شاھار بول­عانى انىقتالىپ كەلەدى. قالا­نىڭ ىشكى جوبالاۋى, قىش ىدىستار قۇرامى حورەزم وركەنيەتىن ەسكە تۇسىرەدى.

زەرتتەۋ جۇمىستارىنا عا­لىم­­داردان بولەك تيۋبينگەن ۋني­ۆەرسي­تەتىنىڭ, رەسەيدىڭ جوعارى ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ, ماسكەۋ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ جانە قور­قىت اتا اتىنداعى قى­زىلوردا ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى قا­تى­سىپ جاتىر. كونە قالا ورنىنان تابىلعان جادى­گەرلەر ارحەولو­گيالىق زەرتتەۋ­لەر زەرتحاناسىندا وڭدەلىپ, وب­­لىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋ­زەيىنە تابىستالادى.

سىر بويىنداعى اسارلار قۇ­پياسى دا ءالى تولىق اشىلا­ قويعان جوق. حالىقارالىق ارحەو­لوگيالىق توپ مۇشەلەرى ەگەر مۇمكىن­دىك تۋىپ جاتسا, الدا جەتى­اسار مادەنيەتىن زەرتتەۋگە قىزى­عۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

قىزىلوردا