وكىنىشكە قاراي, كۇندەلىكتى ءومىر كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇگىنگى نارىقتى جەلىلىك ريتەيل باسقارادى. ال ساۋدا جەلىلەرى ءۇشىن باعا مەن ونىڭ كولەمى باسىم ماڭىزعا يە. ساپا ءاردايىم ەسكەرىلە بەرمەيدى. دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىكتىڭ كوپ بولىگى – ساۋدا جەلىلەرىنىڭ تالاپتارىن وڭاي ورىندايتىن كورشى ەلدەردىڭ ءىرى وندىرۋشىلەرىنەن الىنعان يمپورت ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل رەتتە وتاندىق ساپالى ونىمدەر تۇتىنۋشىلارعا جەتە بەرمەيدى, ويتكەنى ولار جەلىلىك سۋپەرماركەتتەردىڭ سورەلەرىنە تۇسپەيدى.
بۇعان قوسا, سەس وتاندىق تاماق وندىرۋشىلەرىن تۇراقتى تۇردە, ال شەتەلدىكتەردى ءۇش جىلدا ءبىر رەت نەمەسە ءتىپتى ءونىم نارىققا كىرگەن كەزدە عانا تەكسەرەتىنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر.
وسىدان كەلىپ نارىق ساراپشىلارى العا تارتىپ جۇرگەندەي, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولىگى ءونىم ساپاسىن كوتەرە المايدى, توتەسىن ايتقاندا, ءىسى شالا, تاۋارى تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, باعاسى ارزان بولعانىمەن, مۇنداي ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى تۇتىنۋشىعا زيان ەكەندىگىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.
ەگەر بىزگە تومەن باعامەن اكەلىنەتىن ونىمدەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا قازىرگى كۇردەلى لوگيستيكا مەن قازاقستانعا دەيىنگى ۇلكەن قاشىقتىق جاعدايىندا قايدان الىناتىنى تۋرالى اركىمنىڭ ويلانعانى ءجون. بالكىم, تومەن ساپالى ينگرەديەنتتەردى پايدالانۋدان بولار؟ مىسالى, ەتتى قايتا وڭدەۋ نارىعىنىڭ قازاقستاندىق ماماندارى ەگەر شۇجىقتىڭ ءبىر كيلوسى 3 مىڭ تەڭگەدەن تومەن بولسا, وندا ونىڭ قۇرامىندا ەت جوق ەكەنىن ايتادى. ال ءبىزدىڭ دۇكەن سورەلەرىنەن وسىنداي شۇجىقتىڭ سان ءتۇرى سامساپ تۇرعان جوق پا؟!
ءيا, قازاقستاندا, ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا يمپورتقا تاۋەلدىلىك ماسەلەسى بار. بىراق جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر تابىسقا جەتكەن سەگمەنتتەردە دە يمپورتتىڭ ۇستەمدىگى بايقالادى. جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرى تۋرالى ويلامايتىن جەلىلىك دۇكەندەردىڭ سورەلەرىندە وسىنداي جاعداي قالىپتاسقان. ناتيجەسىندە, جەلىلەردەگى يمپورت ۇلەسى ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا جانە تاۋارلاردىڭ ءارتۇرلى ساناتتارىندا 40-تان 70%-عا دەيىن اۋىتقيدى.
بۇل رەتتە, قازاقستاندا ساپالى ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ كوپ ەكەندىگىن ناقتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. وتاندىق كومپانيالار دا جاڭا جابدىقتارمەن جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, ال رەتسەپتۋرالارى تەك ۇزدىك ينگرەديەنتتەردى پايدالانۋدى كوزدەيدى. دەگەنمەن وتاندىق وندىرۋشىلەرگە بەت بۇرا الماي جۇرگەن ساۋدا جەلىلەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تۇتىنۋشىلار دا وزدەرى ساتىپ الاتىن تاۋارعا نازار اۋدارمايتىندىقتان, وسىنىڭ سالدارى ودان ءارى دامۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ەگەر ولار قاپتاماداعى اقپاراتتى مۇقيات وقىپ, ءونىمنىڭ ساپاسى مەن تابيعيلىعى تۋرالى كوپ نارسەنى كورسەتەتىن جارامدىلىق مەرزىمىنە نازار اۋداراتىن بولسا, وندا ولار وتاندىق ونىمدەردىڭ بارلىق جاقسى جاقتارى مەن ارتىقشىلىقتارىن كورەتىن ەدى.
بىزدە بۇكىل قازاقستاندى قامتاماسىز ەتەتىن ءىرى وندىرۋشىلەر دە, ءاربىر جەكە وڭىردەگى جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر دە بار. ولار تۇتىنۋشىنى جۇزدەگەن شاقىرىمنان تاسۋدى قاجەت ەتپەيتىن ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل دا قازاقستاندىقتاردىڭ داستارقاندارىنا دەيىن شەتەلدەن ۇلكەن جول ءجۇرىپ كەلەتىن جانە وسى جولدا, وكىنىشكە قاراي, تاسىمالداۋدىڭ بارلىق قاۋىپتەرىنەن ءاردايىم قۇتىلا بەرمەيتىن, سۋىق تىزبەككە ءتيىستى تالاپتاردى قامتاماسىز ەتە بەرمەيتىن جانە ت.ب. يمپورت ونىمدەرى الدىنداعى ولاردىڭ ارتىقشىلىعى سانالادى.
سوڭعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق ساۋدا جەلىلەرىندەگى يمپورتتىڭ باسىم بولۋ ماسەلەسىن قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ وزدەرى دە, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دا ايتۋىندا كەمىستىك جوق. دەگەنمەن حالىق كوبىنەسە وزدەرى ساتىپ الاتىن ونىمدەردىڭ ساپاسىنا باس قاتىرا بەرمەيدى. سوندىقتان مەملەكەت وتاندىق ونىمدەر تۋرالى اقپارات پەن ونىمدىك ءپاتريوتيزمدى تاربيەلەۋگە نازار اۋدارۋعا ءتيىس. ويتكەنى ساپالى تاماقتانۋ – بۇل دۇرىس تاماقتانۋ, ال تومەن سۇرىپتى ونىمدەردى تۇتىنۋ قازىرگى جانە اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىنىن ءتۇسىندىرىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ارتىق. وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپالى بولۋمەن قاتار, ونى ساتىپ الۋ تۇتىنۋشىلارعا ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ مۇمكىندىك بەرەتىنىن ءاربىر ادام تۇيسىنەتىن ۋاقىت ابدەن جەتتى.
وسى ماسەلەگە وراي قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋليا نام: «ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمىن تاربيەلەۋدە وتاندىق كاسىپورىندار مەن ونىمدەر, قولدانىلاتىن تەحنولوگيالار مەن جەتىستىكتەر تۋرالى كوبىرەك ايتۋ قاجەت. وندىرۋشىلەر وزدەرى ناسيحاتتاۋعا جانە ءوز ونىمدەرىن ۇسىنۋعا دايىن, بىراق ماسەلە اقىلى جارنامادا ەمەس جانە ونىڭ قۇنىندا ەمەس, دەگەنمەن قۇنى وتە جوعارى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ءدال مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن حالىققا وتاندىق ءونىمدى تۇتىنۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى تۋرالى حابارلاۋ قاجەت. ويتكەنى كوپتەگەن ادامدار ءونىمدى ساتىپ الا وتىرىپ, تاسىمالداۋ شارتتارى مەن مەرزىمدەرى, ءونىم زاۋىتتان سورەگە دەيىن قانداي جولمەن وتكەنى, ساپانى باقىلاۋ تۋرالى ويلامايدى. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق وندىرۋشىلەر شىن مانىندە لايىقتى ونىمدەر شىعارادى, بۇل رەتتە وتاندىق ءونىمدى ساتىپ الا وتىرىپ, ءاربىر تۇتىنۋشى ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەسىن قوسادى جانە مۇنى حالىققا جەتكىزۋ قاجەت», دەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا تاماقتان ۇنەمدەپ, ساپاسى بەيمالىم ونىمدەردى تۇتىنا وتىرىپ, جىل وتكەن سوڭ مەديتسيناعا, ءوز دەنساۋلىعىمىزدى تۇزەتۋگە كوبىرەك قاراجات جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى, ال بۇل ءمامس جۇيەسىنىڭ مول ۋادەسىنە قاراماستان, بىزدە قىمبات. سايكەسىنشە, بۇل دەنساۋلىق ساقتاۋ شىعىندارى وسەتىن مەملەكەت ءۇشىن ءتيىمدى ەمەس.
«ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمى – بۇل «تەك قازاقستاندىق ءونىمدى عانا ساتىپ الامىن» دەۋ ەمەس, – دەيدى قازاقستاننىڭ ءسۇت وداعىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ, – بىرىنشىدەن, ەگەر ءبىزدىڭ سەگمەنت تۋرالى ايتاتىن بولساق, وتاندىق ءسۇت ءونىمى ءاردايىم بالعىن ءارى تابيعي, ويتكەنى شيكىزات وڭدەۋگە بارىنشا جاقىن جانە ۇزاق جەتكىزۋ ۋاقىتىنا ەسەپتەلگەن وتكىزۋ مەرزىمدەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كونسەرۆانت قوسۋدىڭ قاجەتى جوق. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ ونىمدەر حالقىمىزدىڭ تالعامىنا بەيىمدەلگەن. ەڭ باستىسى, ءوزىمىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى ساتىپ الا وتىرىپ, ءبىز ءوز ازاماتتارىمىزدى ماتەريالدىق جاعىنان قولدايمىز. ويتكەنى ساتىلعان ءسۇتتىڭ ءبىر ليترىندە مالشىلار مەن ساۋىنشىلاردان باستاپ, ءونىمدى دايىنداۋشىلار, قايتا وڭدەۋشىلەر مەن ءونىمدى وتكىزۋشىلەرگە دەيىنگى وتانداستارىمىزدىڭ جالاقىسىنىڭ 91 تەڭگەسى بار. جالپى العاندا, سالاماتتى پروتەكتسيونيزم – كەز كەلگەن ءوندىرىستى, اتاپ ايتقاندا, بىزگە, قازاقستاندىقتار ءۇشىن, – قازاقستاندىق ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى.
ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمى, ەڭ الدىمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزى ءۇشىن كەرەك. ويتكەنى جەرگىلىكتى ونىمدەردى ساتىپ الا وتىرىپ, ءبىز ءوز ەكونوميكامىزدى اقشامەن مولىقتىرۋ ارقىلى قولدايمىز. دەمەك جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, جولداردى جوندەۋگە, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار سالۋعا جانە ت.ب. كومەكتەسەمىز. پاتريوتيزم سەزىمى, ءوز ەلىڭمەن ماقتانۋ – ء«وز» ءوندىرۋشىڭدى قولداۋدىڭ يگى سەبەبى.
ماسەلەن, ەلىمىزدە ماي-توڭ ماي دەگەن دە وداق بار. وسى وداقتىڭ پرەزيدەنتى كونستانتين نەۆزوروۆ «پاتريوتيزم – بۇل ەڭ الدىمەن ءوز ەلىڭە, ءوز وتانىڭا پايدا اكەلۋ. وسىنداي ماقسات قويا وتىرىپ, ادام وعان جەتۋ ءۇشىن سانالى قادامدار جاسايدى دەپ سانايمىن. قادامدار ءارتۇرلى, اۋقىمدى جانە كىشكەنتاي بولۋى مۇمكىن, مىسالى, دۇكەندەگى سورەلەردە يمپورتتالعاننىڭ ورنىنا وتاندىق ءونىمدى تاڭداۋ. سونىمەن قاتار يمپورتتالعان ارزانىراق بولۋى مۇمكىن, بىراق قۇرامىن زەرتتەۋ ءۇشىن قاپتامانى اۋدارىپ, ءبىزدىڭ ءونىم تابيعي جانە بالعىن ەكەنىن تۇسىنەسىز. وتاندىق ءوندىرىس پەن ءتىپتى قىزمەتتەردىڭ پايداسىنا سانالى تاڭداۋ جاساي وتىرىپ, ءوزىمىز ەل بيۋدجەتىن قالىپتاستىرامىز. ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىزدىڭ ناتيجەلەرى ەكسكۋرسياعا, ونىممەن تانىسۋعا, سونداي-اق پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار قابىلداۋعا ءاردايىم ەسىگى اشىق وتاندىق وندىرىستەر مەن زاۋىتتاردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى», – دەيدى.
ارقايسىسىمىزدى تولعاندىراتىن تاقىرىپقا كەلگەندە, ەۋروپادان جانە باسقا باتىس ەلدەرىنەن ازىق-ت ۇلىك پاتريوتيزمىنە قاتىستى ۇلگى الۋعا بولادى. مىسالى, شۆەيتساريادا بارلىق جەرگىلىكتى ءونىمدى ماقتان تۇتادى. دەگەنمەن وتاندىق ءونىم يمپورتقا قاراعاندا 30%-عا قىمبات. جالپى العاندا, ەۋروپاداعى مۋنيتسيپاليتەتتەر جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ دۇكەن سورەلەرىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ورىن الاتىندىعىنا كوز جەتكىزەدى. بىزدە قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن جاعداي كەرىسىنشە. البەتتە, ونى وزگەرتۋ جانە قازاقستاندىقتار اراسىندا ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمىن تاربيەلەۋ جانە قولداۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت, ناتيجەسىندە ول تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرىنە دە, مەملەكەتكە دە پايدالى بولادى.
الماتى
