كانن كينوفەستيۆالىنە قاراي قانات قاقتى
جىل سايىن مامىر ايىندا فرانتسيادا باستالاتىن ەڭ بايىرعى, ەڭ بەدەلدى بايقاۋلاردىڭ ءبىرى – كانن كينوفەستيۆالى بيىل مامىردىڭ 14-25 ارالىعىندا وتپەك. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ ىلە-شالا ۇيىمداستىرىلعان بايقاۋ 1946 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. 67-ءشى كينوفەستيۆالدىڭ «ShortFilmCornerMetrage» دەيتىن قىسقامەتراجدى كوركەم فيلمدەر باعدارلاماسىنا قازاق رەجيسسەرى مارعۇلان قاپاشەۆتىڭ «ازات قۇستار» اتتى كارتيناسى ىلىكتى. ءبىز ەڭبەگى جانعان رەجيسسەرگە جول بولسىن تىلەمەك بولىپ, تىلدەسكەن ەدىك.
– مارعۇلان, بۇل ءسىزدىڭ تىرناقالدى تۋىندىڭىز ەمەس پە؟ ادەتتە, بايقاۋعا قاتىساتىن كارتينالار پروكاتقا شىقپايتىندىقتان, بىزگە قازىرگە «ازات قۇستاردى» كورۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. فيلم نە تۋرالى؟
– بۇل فيلم – ادامداردىڭ قارىم-قاتىناسىنا قۇرىلعان, قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني جاعدايىن بىلدىرەتىن, ماڭگىلىك تۋرالى جانە ماڭگىلىك ادامگەرشىلىك پەن ءماڭگىلىك ادامزات تۋرالى ءوزىندىك فيلوسوفيالىق ءاپسانا. ادامداردىڭ ءبارى ايتەۋىر ءبىر عاجاپتى كۇتىپ جۇرگەنى. الايدا, تاڭعاجايىپتار ءتۇرلى-ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. ول جاقسى دا, جامان دا بولۋى مۇمكىن عوي. كەيدە سول ءۇشىن باسىمىزدى قاتەرگە تىگۋگە تۋرا كەلەدى.
ءبىزدىڭ باستى كەيىپكەرىمىز دە ءومىر بويى ارمانداعان سول وزگەرىس ونىڭ تاعدىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىپ اكەتەدى. سوندىقتان, ءاربىر كورەرمەن ءفيلمنىڭ وقيعاسىنان وزىنە كەرەك ساباق الار دەپ ءۇمىتتەنەمىز.
– سولاي-اق بولسىن. دەگەنمەن, وسىنداي اسا بەدەلدى كينوفەستيۆالگە قازاقستان اتىنان قاتىسۋ باعى بۇيىرعان كارتينانىڭ تابىستىلىق سىرى نەدە؟
– مۇندا ەشبىر قۇپيا جوق. مەنىڭشە, ءفيلمنىڭ جولىن اشقان ونىڭ ساپالى دراماتۋرگيالىق ماتەريالى. جانرى جاعىنان فيلم – زاماناۋي كينەماتوگرافيانىڭ تىلىنە اينالعان, سيۋررەاليزم مەن ميستيكالىق ەلەمەنتتەرى بار پسيحولوگيالىق دراما. سونداي-اق, بۇل جەردە جارقىراعان اكتەرلاردىڭ, ءتۇسىرۋ توبىنداعى كاسىپقوي مامانداردىڭ جۇمىسىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. كارتينانى ءتۇسىرۋگە ءوز ءىسىنىڭ مايتالماندارى اتانعان, حالىقارالىق جانە مەملەكەتتىك كينوفەستيۆالدەردىڭ ءجۇلدەگەرلەرىن تارتتىق. باستى ءرولدەرگە ديماش احيموۆ, ءادىل ەسەنبولاتوۆ, ارۋجان جازىلبەكوۆا, تولەپبەرگەن بايساقالوۆ سىندى ماشىقتانعان اكتەرلاردى شاقىردىق. قويۋشى رەجيسسەرى – اسقار وتەۋلين. سول سياقتى ستسەناري ۇستىندە ماعان ريفكات يبراگيموۆ وتە كوپ كومەكتەستى.
– كەز كەلگەندى ەسىگىنەن سىعالاتا بەرمەيتىن كانن كينوفەستيۆالىنىڭ ىرىكتەۋ سىنىنا توتەپ بەرۋ وڭايعا تۇسپەگەن بولار؟
– ءيا, وڭاي ەمەس ەكەن. بىراق, بۇل تالاپتار ءبىزدى قايراپ, جىگەرلەندىردى دەسەك تە بولادى. باستاپقىدا ءبىزدىڭ بۇل ءفيلمدى بەرلين كينوفەستيۆالىنە قاتىستىرساق دەگەن جوسپارىمىز بولعان. الايدا, لەنتانى مەرزىمىندە ءتۇسىرىپ ۇلگەرمەدىك. كارتينا اياقتالعاندا ءبىز «ازات قۇستاردى» جيىرما شاقتى كينوفەستيۆالگە ۇسىنىپ كوردىك. باعىمىزعا وراي, كانن كينوفەستيۆالىنىڭ قازىلار القاسىنان جاۋاپ الدىق. بۇل بايقاۋدىڭ تالابى بويىنشا فيلم 15 مينۋتتان اسپاۋى قاجەت ەكەن. سونىمەن, بىزگە كارتينانىڭ تەڭ جارتىسىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلدى. باستاپقىدا ەندى تۇگى قالمايتىن شىعار دەپ قورىققان ەدىم, كەرىسىنشە, فيلم ىرعاققا يە بولىپ, ايتارى جيناقتالىپ, جاقسارىپ شىعا كەلدى.
– ەسەسىنە ەندى ءسىز كانن كينوفەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتايتىن سالتاناتقا ءۇمىتپەن اتتانىپ بارا جاتىرسىز عوي؟
– كينوفەستيۆالگە قالايدا قاتىسامىن دەپ كەسىپ ايتا المايمىن. ويتكەنى, قازىر ارىپتەسىم نۇرلان مۇحاتاەۆ ەكەۋمىز ءوزىمىزدىڭ جەكە قاراجاتىمىزعا كەزەكتى كينوجوبانى ءتۇسىرىپ جاتىرمىز. جيعان-تەرگەنىمىزدى سوعان جۇمساپ جاتقاندىقتان, جول قاراجاتىن قالتامىز كوتەرمەيتىن سياقتى. ارينە, الەمگە ايگىلى كينوفەستيۆالدە قازاقستان اتىنان قاتىسىپ جاتقان جۇمىسىمىزدى ساراپقا سالىپ جاتقان وقيعاعا ورتاقتاسقانعا نە جەتەدى؟ بىراق, قازىر مەملەكەتىمىزدىڭ قولداۋى مەن كومەگىنە عانا ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز.
– مارعۇلان, كينو تاقىرىبىنا قالام تارتىپ جۇرسەك تە, ءسىز كينەماتوگرافياداعى توسىن رەجيسسەرسىز؟ كينوعا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەن بۇل الەمگە بيزنەستەن كەلدىم. قالاي دەسەك تە, ادامنىڭ بويىندا بار دۇنيە دەگەنىن ىستەتەدى ەكەن. مەن شىعارماشىلىق وتباسىندا دۇنيەگە كەلدىم. كىتاپتار مەن گازەتتەردىڭ ورتاسىندا تاربيەلەندىم. اكەم جازۋشى ءارى جۋرناليست لاتيفۋللا قاپاشەۆ مەنى ونەر مەن ادەبيەتكە باۋلىدى. قازاق كينوسىنىڭ مايتالمانى شاكەن ايمانوۆتىڭ فيلمدەرىن كورىپ وستىك.
قانشا ىسكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرسەم دە, ۋاقىت وتە كەلە وسىنىڭ ءبارى مەنى ءبىر ازاتتىققا, جاڭالىققا, باتىلدىققا تارتا بەرگەن ەكەن. سوندىقتان, مەن ونەردەگى اۆانگاردتىق اعىمدارعا بەيىم ەكەنىمدى, سونىڭ ءىشىندە سيۋررەاليزمگە جاقىن ەكەنىمدى بايقادىم. ماعان الەمدىك كينەماتوگرافياداعى سيۋررەاليزمنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى لۋيس بۋنيۋەل, جان كوكتو, يان شۆانكمايەر مەن دەۆيد لينچ ۇنايتىن, كەڭەستىك داۋىردەن اندرەي تاركوۆسكيدى دارالاعان بولار ەدىم.
– بيزنەسكە قايتا ورالمايسىز, شىعارماشىلىق الەمدە قالاسىز با سوندا؟
– قازىر ەكى بىردەي كينوجوبا ۇستىندە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. كانن كينوفەستيۆالىنىڭ بايقاۋ كوميتەتى 128 ەلدەن كەلىپ تۇسكەن 3450 قىسقامەتراجدى كارتينانى ىرىكتەپ, «ازات قۇستاردىڭ» وسى سىننان وتكەنى بىزگە ايتارلىقتاي دەمەۋ بولىپ تۇر.
– ساتتىلىك تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
