ماماندىققا باۋلۋ – باستى بورىشىمىز

جىگىتتىڭ ولاعى اتىن جاۋىر قىلادى. ولاق قىزدىڭ ساۋساعى ينەگە يلىكپەيدى. اتامىز قازاق قولىندا ونەرى جوق ۇل-قىزدى قاشان جاقسى ايتىپتى؟! ۇرپاققا بەرىلەتىن ۇلاعاتتى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن بابالارىمىز سودان كەيىن دە «ونەردى ۇيرەن دە جيرەن» دەمەي مە؟! ول از بولسا «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەيتىنى تاعى بار. «ونەردى ۇيرەن...» دەگەندەگى ونەردىڭ ماعىناسى بۇل جەردە وتە تەرەڭدە. ونى تار شەڭبەردە, جالعىز «يسكۋسستۆو» ءسوزىنىڭ اياسىندا قاراستىرۋعا بولمايدى. اتالارىمىز بۇل جەردە كاسىپتىڭ, كاسىپ ۇيرەنۋدىڭ جايىن ايتىپ وتىر. دەمەك, ۇرپاققا كاسىپ ۇيرەتۋ ماسەلەسى قاي كەزدە دە ماڭىزدى بولعان. جاس ۇرپاق تاربيەسى, ولار­­دىڭ كاسىپ ۇيرەنۋ جايى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ قازاقستان حال­قىنا جىل سايىن ارنايتىن ءداستۇرلى جولداۋلارىنىڭ ءبا­رىندە دە كورىنىس تاۋىپ كەلە­دى. بۇل ماسەلەگە, اسىرەسە, «قا­زاقستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدا كەڭىنەن ورىن بە­­رىلدى. وسىناۋ تاريحي قۇجات­تا ەلباسى «بىزگە كەرەگى شىن دارىندار, نارىق قول-ايا­عىمىزدى قا­لاي قىسپاسىن, مەملەكەت ءوزىنىڭ تالانتتى ۇلدارى مەن قىزدارىن, تارلانبوز ءجۇي­رىك­تەرىن قولداۋعا, قورعاۋعا مىندەتتى» دەيدى. ال, «كاسىپتىك-تەحنيكالىق جانە جوعارى ءبىلىم ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ماماندارعا دەگەن قازىرگى جانە كەلەشەكتەگى سۇرانىسىن بارىنشا وتەۋگە باعدار ۇستاۋى كەرەك» دەگەن ويىن وسى سالادا تەر توگىپ ءجۇر­گەن بىزدەر تۇ­جىرىمداما رەتىندە قا­بىلدادىق. كاسىپ ۇيرەنىپ, مامان بولۋ, سول ارقىلى ومىردەن ءوز ورنىن تاپقان ادام بولۋ دە­گەنىڭىز ايتارعا عانا وڭاي. وڭاي بولسا بۇل ماسەلەگە مەملەكەتتىك دارەجەدە ماڭىز بەرىلمەس ەدى عوي. ەكى ميلليونداي حالىق تۇرمىس كەشىپ جاتقان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازىرگى تاڭدا جاس ۇرپاققا 97 كوللەدج ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋدە. مۇندا 112 ماماندىق بويىنشا 77094 وقۋشى (مەم­لەكەتتىك 42 كوللەدجدە 40581 شاكىرت, جەكەمەنشىك 55 كوللەدجدە 36517 شاكىرت) كاسىپتىك ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ 25019-ى مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن وقۋدا. «جۇمىسپەن قام­تۋ-2020 جول كارتاسى» باع­دارلاماسى اياسىندا 26 كوللەدجدە 34 مامان­دىق بويىنشا 5462 جۇمىسسىز جۇرگەن جاس كاسىبي ماماندىق يگەرۋ ۇستىندە. زامان تالابىنا ساي ساپالى ءبىلىم الاتىن ماماندار دايىنداۋ ءۇشىن وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا تولىق جابدىقتالۋى قاجەت. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە وبلىس اكىمى ا.مىر­زاحمەتوۆ سالانىڭ ءتيىستى دەڭ­گەيدە قارجىلاندىرىلۋىن نازارىندا ۇستاپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ ءجۇر. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن فاكتىلەرگە جۇگىنسەك 2012 جىلى بۇعان وبلىستىق بيۋدجەتتەن 496 ملن. تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن 225 ملن. تەڭگە ءبولىندى. 2013 جىلى دا وب­لىستاعى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسى قامقورلىقسىز قالعان جوق, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 123 ملن. تەڭگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 275 ملن. تەڭگە قاراس­­­تىرىلدى. بولىنگەن قارا­جات كوللەدجدەردى زاماناۋي جابدىقتارمەن جاراقتاۋعا جۇمسالدى. سونداي-اق, 2013 جىلى كوللەدج عيماراتتارىن كۇردەلى جوندەۋگە 820 ملن. تەڭگە, اعىمداعى جوندەۋگە رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن. تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتتەن 13 ملن. تەڭگە قار­جى ءبولىندى. وسىنداي قو­ماقتى قارجى ارقاسىندا 10 كوللەدجدە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ, 6 كوللەدجدە اعىم­داعى ءجون­دەۋ جۇرگىزىلدى. ءما­سەلەن, رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبو­لىنگەن قاراجاتقا ءباي­دىبەك اۋدانىنىڭ ورتالىعى شايان ەلدى مەكەنىندە 360 ورىن­دىق جاڭا وقۋ عيماراتى, 180 ورىندىق جاتاقحانا سالىندى. شىمكەنت قالاسىنداعى اپاتتىق جاعدايداعى №6 كول­لەدجدىڭ 300 ورىندىق وقۋ كورپۋسى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ كومەگىمەن قايتا تۇرعىزىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيس­ترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الىس جانە جاقىن شەت­ەلدەردەگى كاسىبي ماماندار دايىنداي­تىن وقۋ ورىندارىمەن شىعار­ماشىلىق بايلانىس ورناتىلىپ, وقىتۋداعى وزىق تەحنولوگيالار زەردەلەنىپ, ونى ومىرگە ەنگىزۋ جۇمىستارى قول­عا الىندى. وسى ماقساتتا سوڭعى ءۇش جىلدا 60 وقىتۋشى تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, سينگاپۋر, بەلارۋس ەلدەرىندە بولىپ, تاجىريبە الماسىپ, بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرىپ قايتتى. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى. قۇرىلىس جانە كولىك سالاسى بو­يىنشا كاسىبي مامان­دار دايىندايتىن ءبىلىم مەكە­مەلەرىندە يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەردى ەنگىزۋ ماقسا­تىندا گەرمانيانىڭ ترير قالا­سىنداعى ۇستاحانالىق پالاتاسىمەن وبلىسىمىزداعى №2, №3 كوللەدج­دەر, شىم­كەنت كولىك, كوممۋنيكاتسيا جانە جاڭا تەحنولوگيالار كوللەدجى كەلىسىمشارتقا تۇر­دى. بۇگىندە بۇل مەكەمەلەردە وقىتۋدىڭ دۋالدى جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتى – مودۋلدىك وقى­تۋ ءتاسىلى قولعا الىنىپ, بيىل­عى وقۋ جىلىنان باستاپ قول­دانىسقا ەندى. سونداي-اق, كاسىپورىندار بازاسىندا اشىلعان كەنتاۋ ترانسفورماتار زاۋىتىنداعى كەنتاۋ پوليتەحنيكالىق كول­لەدجى, وڭتۇستىك قازاق­ستان ماشينا جاساۋشىلار زاۋىتىنداعى وڭتۇستىك قا­زاقستان يندۋستريالىق-ين­نوۆاتسيالىق كوللەدجى, «شىم­كەنت ستاندارت» جشس تسەمەنت زاۋىتىنداعى يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار كول­لەدجىندە دۋالدى وقىتۋ ءجۇ­يەسىمەن كاسىبي ماماندار دايىنداۋ قولعا الىندى. بولاشاق كاسىبي ماماندىق يەلەرىنىڭ العان تەوريالىق بىلىمدەرىن ءوندىرىس ورىندارىندا شىڭداۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك سەرىكتەستەرمەن بايلانىس جاقسى جولعا قو­يىلعان. «الەۋمەتتىك ءارىپ­تەستىك – ساپالى مامان دايار­لاۋدىڭ كەپىلى» اياسىندا وتكى­زىلگەن ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2012 جىلى 541, 2013 جىلى 615 الەۋمەتتىك ارىپتەسپەن ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىل­دى. وقۋشىلاردىڭ وندىرىستىك پراكتيكادان وتۋىنە جاعداي جاسالىپ, 610 وقۋشىعا الەۋ­مەتتىك جاردەم كورسەتىلدى. 498 وقۋشىعا ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالىپ, 68 الەۋمەتتىك ارىپتەس ءبىلىم ۇيالارىنىڭ ما­­تەريالدىق-تەحنيكالىق با­­­زاسىن جاڭارتۋعا كومەك كورسەتتى. بيىل بۇل ءىس-شارا وبلىستىڭ بەس ايماعىندا «ارىپتەستەر سۇحباتى: ديالوگ جانە بيزنەس» اتتى فورۋمىمەن جالعاسىن تاۋىپ وتىر. الەۋمەتتىك ارىپتەستەرمەن ىنتى­ماقتاسىپ جۇمىس ىستەۋدىڭ ءناتي­جەسىندە ەلىمىزدە يندۋستريا سالاسىن­دا كوشباسشى سانالاتىن ءىرى كاسىپ­ورىندارمەن تىعىز بايلانىس ورنادى. وڭتۇستىك قازاقستان پوليتەحنيكالىق كوللەدجى «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق-پەن, سوزاق اۋدانىنداعى №24 كوللەدج «قازاتومونەركاسىپ» اق-پەن الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى شارتقا قول قويدى. بۇگىنگى كۇنى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوموبيل جولىن سالىپ جاتقان كومپانيالارعا شىمكەنت كولىك, كوممۋنيكاتسيا ءجا­نە جاڭا تەحنولوگيالار كوللەدجى, كەنتاۋ كوپسالالى كوللەدجى, تۇركىستان قالاسىنداعى №21 كوللەدجى ماماندار دايىنداۋدا. قازاقستان – قىتاي حالىقارالىق گاز قۇبىرىن جۇرگىزىپ جاتقان كومپانيالارعا شىمكەنت قالاسىنداعى №2, №3 كوللەدجدەرى سۇرانىسقا ساي مامانداردى دايىنداۋ­مەن اينالىسۋدا. «قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسىنا سوزاق اۋدانىنداعى №24 كوللەدج بەن شىمكەنت قالاسىنداعى تەحنيكالىق كوللەدجى سالا ماماندارىن وقىتۋدا. تۇلكىباس اۋدانىنداعى الما باۋىن وسىرۋمەن اينالىساتىن «كەن-تاۋ» جشس مەن «تۇلكىباس اگروبيزنەس جانە ساياحات» كوللەدجى ارا­­سىندا جاسالعان كەلىسىمشارت نەگى­زىندە وقۋشىلاردىڭ پراكتيكالىق تاجىريبەدەن وتۋىنە جاعداي جاسالدى. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنا قاجەتتى اسپازدار مەن كونديتەر ماماندىقتارىنا وقىتاتىن شىمكەنت قالاسىنداعى №6 كوللەدج بىتىرۋشىلەرىنە, تىگىنشىلەردى دايىندايتىن №5 كوللەدج تۇلەكتەرىنە, تەحنيكالىق جانە قۇرىلىس ماماندارىن دايىندايتىن №2, №3 كوللەدجدىڭ ماماندارىنا سۇرانىس جوعارى. وبلىستا كەزىندە كەيبىر مامان­دىقتارعا تاپشىلىق سەزىلسە, ال كەرى­سىنشە مۇلدەم قاجەت ەمەس, ونسىز دا جەتكىلىكتى ماماندىقتار دايىنداۋ ءۇردىسى بەلەڭ العان ەدى. بۇل كەمشىلىكتى جويۋ ءۇشىن بىرقاتار ءىس-شارا قولعا الىندى. ناقتى ايتقاندا, ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى زەردەلەۋ بارىسىندا سۇرانىسى تومەن 54 ماماندىققا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرۋ توقتاتىلدى. وسىعان وراي, وبلىس اكىمدىگىنىڭ 2011 جىلعى 24 قاڭتارداعى «مەملەكەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋ جانە بىتىرۋشىلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇيەسى تۋرالى» №3 قاۋلىسى قابىلداندى. اتالعان قاۋلى قابىلدانعاننان بەرى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن بىتىرگەن تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك جاسالدى. الايدا, مەملەكەتىمىزدىڭ ۇدەمەلى-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا سايكەس قاجەتتى تەحنيكالىق ماماندىق­تارعا سۇرانىس ايقىندالدى. سوڭعى ەكى جىلدا 20 جاڭا ماماندىق اشىلىپ, ماماندار دايىنداۋ قولعا الىندى. قازىر ەڭ وزەكتى بولىپ وتىرعان ماسە­لەنىڭ ءبىرى – ايماقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا بايلانىستى 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق جوسپارىنا ساي جانە «ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» باعدارلاماسى باعىتىندا اشىلاتىن كاسىپورىندارعا قاجەتتى ماماندىقتارعا بولجامدار جاساۋ. مۇنداي مەملەكەتتىك ماڭىزى بار تىرلىكتى اۋىل, اۋدان, قالا اكىمدىكتەرىنىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن وڭتايلى شەشۋگە بولادى. 2013-2014 وقۋ جىلى 15 اۋدان, قالا اكىمدىكتەرى مەن سالالىق باسقارمالاردان 87 ماماندىق بويىنشا 11061 ورىنعا سۇرانىس كەلىپ ءتۇستى. وسى سۇرانىستى ساراپتاي كەلە وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 38 كوللەدجگە 7543 ورىنعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن رەسپۋب­ليكادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قۇلاعى ناشار ەستيتىن جانە ساڭىراۋ بالالارعا توعىزىنشى سىنىپ بازاسىندا «تىگىن ءوندىرىسى جانە كيىمدەردى مودەلدەۋ» ماماندىعى بويىنشا 30 ورىن, ەلباسى تاپسىرماسىنا وراي وندىرىستەن قول ۇزبەي, سىرتتاي وقيتىن جاستارعا 200 ورىن مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلدى. قازىرگى تاڭدا قوعام تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايقىن سەزىنۋدە.وسىعان بايلانىستى وقو ءبى­­لىم باسقارماسىنىڭ تەحنيكالىق ءجا­نە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ اتى­­نان مينيسترلىككە تومەندەگىدەي تولىق­تىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋدى ۇسىندىق. 1) «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ماماندار دايارلاۋدى جوسپارلاۋ, ەكونوميكانىڭ ماماندىققا سۇرانىسىن ساراپتاۋ جانە بولجام جاساۋدى مىندەتتەۋدى; 2) «جەكە كاسىپكەرلىك تۋرالى», «مەملەكەتتىك كاسىپورىندار تۋرالى» زاڭدارعا سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەرگە وقۋشىلاردى پراكتيكادان ءوتۋ ورنىمەن قامتاماسىز ەتىپ, بەلگىلەنگەن كۆوتا بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى مىندەتتەۋدى; 3) «حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس وكىلەتتى ورگان­داردىڭ قۇزىرەتى تۋرالى بولىگىنە ەڭبەك نارىعىنداعى بوس قىزمەت ورىندارىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن وقىعان بىتىرۋشىلەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مىندەتتەۋدى; 4) دامىعان ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسى» قورى ەسەبىنەن كاسىپورىندارعا ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى; 5) جۇمىسشى مامانداردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ جانە جاستاردى قازاقستاندىق پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ماقساتىندا جۇمىسشى جاستارعا اۋداندىق, قالالىق, وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتىق ورىنداردىڭ جالپى سانىنان 3% ۇلەسىن ءبولۋدى; 6) مەكتەپ جاسىنان باستاپ ءاربىر وقۋشىنىڭ بويىنداعى ماماندىققا بەيىمدەلگەن قابىلەتىن ايقىنداۋ, ولاردىڭ دۇرىس كاسىپ الۋىنا باعدار بەرۋ ماقساتىندا دامىعان ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي مەكتەپتىڭ 5-سىنىبى­نان باستاپ, «ماماندىققا باۋلۋ جانە كاسىبي باعدار بەرۋ» ءپانىن ەنگىزۋ قا­جەت. بۇل ءاربىر جاستىڭ ماماندىقتى دۇرىس تاڭداپ, ۋاقىتتى تەككە وتكىزبەي كاسىپ الۋىنا, سول ارقىلى بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىنا جانە مەملەكەتتەگى جۇمىسسىزداردىڭ پايىزىن تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. 7) ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا قارجىلىق باقىلاۋ جۇرگىزەتىن تەكسەرۋ ورگاندارى اراسىندا (قارجى باقىلاۋ دەپارتامەنتى, وبلىستىق تەكسەرۋ كوميسسياسى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتى, پروكۋراتۋرا ورگاندارى, «نۇر وتان» پارتياسى) بىرلەسكەن جوسپاردىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى قايتالاما تەكسەرۋلەردىڭ ورىن الۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا  باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى تاراپىنان تىركەۋدەن ءوتۋ مىندەتتەلسىن. ەلباسى جولداۋىنان تۋىنداعان اسقارالى مىندەتتەردى ورىنداۋدا وڭ­­تۇستىك قازاقستان وبلىسى ءبىلىم باس­قارماسىنا قاراستى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىس­تارىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي. بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا دا زامان تالابىنا ساي جالعاسىن تابا بەرمەك. «كاسىپ ۇيرەنىپ, مامان بولام, سول ارقىلى ومىردەن ءوز ورنىن تاپقان ادام بولام» دەگەن جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ بارشامىزدىڭ بورىشىمىز ەمەس پە. راحيا اسانوۆا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءبىلىم باسقارماسى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى. شىمكەنت.