سۋ – ىرىستىڭ, ۇنەم – كىرىستىڭ كوزى

ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ الداعى ۋاقىتتا قارىشتاپ دامۋىن جانە جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىنداپ بەرە وتىرىپ ۇلكەن مىندەتتەر قويدى. ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق ون سىن-قاتەرى انىقتالىپ, سول سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ۋاقىت كۇتپەيتىن ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا دا پرەزيدەنت دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باعىتىندا «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى جول سىلتەيتىن شام­شى­راق رەتىندە ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ماق­سات­تارىن جوعالتپاي, ادام­دار­دىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ پروبلە­مالا­رىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىنىن باسا ايتتى. جولداۋدا ەلباسى «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجى­رىمداماسىنا سايكەس سۋارمالى جەر­لەردىڭ 15 پايىزىن سۋ ۇنەمدەۋ تەح­نولوگيالارىنا كوشىرۋدى, سۋ تاپ­شىلىعى ماسەلەسىن شەشۋدى باستى نازارعا الۋدى تاپسىردى. ويتكەنى سۋعا دەگەن تاپشىلىقتىڭ ءوسۋى, جەر ءۇستى جانە جەر استى سۋلارىنىڭ لاستانۋى وراسان زور, نورماتيۆتەن تىس سۋ شىعىندارى, حالىقتى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى بار پروبلەمالار, مەملەكەتارالىق سۋ ءبولۋ پروب­لەمالارى, كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىنىڭ سارقىلۋ قاۋپىن تۋدىرۋدا. بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ جانە باسقارۋ ستراتەگياسىنىڭ دۇرىس تاڭدالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى, قازىرگى كۇنى ورتالىق ازيادا, قازاقستاندا سۋدى پايدالانۋ ماسەلەسى اسا كۇردەلى سيپاتتا تۇر. عالىمداردىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا, قازىر ەلىمىزدىڭ سۋ قورى ازايىپ كەلەدى. گەوگرافيا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ جەر استى جانە جەر ءۇستى سۋ رەسۋرستارىنا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى سۋدى ۇنەمدەيتىن جۇيەگە كوشپەسەك, ەلىمىزدە 2030 جىلدان سوڭ سۋ تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ ۇكىمەت ساعاتىندا جەردىڭ قۇنارلىلىعى, سۋ جانە بيولوگيالىق رەسۋرستار قىسقارىپ كەلە جاتقانى, ورمان جانە باسقا ەكوجۇيەلەردىڭ توزۋى, تۇششى سۋ تاپشىلىعى بۇكىل الەمدە قارقىنداپ وسكەنى, قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعى 20 پايىز ەكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرگەن بولاتىن. مىنە, بۇل مالىمەتتەردىڭ بارلىعى ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىنىڭ وتكىر كۇيىندە تۇرعانىن بىلدىرەدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا سۋ رە­سۋرستارىن باسقارۋ جونىندە 2014-2040 جىلدارعا ارنالعان مەم­لەكەت­تىك باعدارلاما قابىلداندى. باعدارلامانىڭ ماقساتى سۋ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى رەتتەي وتىرىپ, گيدرولوگيالىق ءتارتىبىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلىمىزدە 2010 جىلى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا سۋارمالى جەرلەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا دەيىن ازايىپ كەتكەن, 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالعان. پايدالانىلىمداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ءوزى كوپ كۇتىمگە ءزارۋ. ال وسى جىلدار ارالىعىندا قوسالقى جەرلەردىڭ كولەمى 8 ەسەگە ۇلعايىپ, 423 مىڭ گەكتاردى قۇراپتى. بۇدان بولەك بۇرىن قولدانىستا بولعان 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر جەكەمەنشىك ءۇي, جول, ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا جانە باسقا دا ماقساتتارعا بەرىلگەن. ال قازىرگە دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن سۋارمالى جەرلەر تۇزدانىپ, ولاردىڭ قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەۋدە. توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەر كولەمى ەگىستىكتىڭ 6 پايى­زىن قۇراپ, ەگىنشىلىك ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزى وندىرىلگەن بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق تومەندەدى. سۋارمالى ەگىنشىلىك ەلىمىزدىڭ ءشول, شولەيت ايماقتارىندا ءجيى-ءجيى قۋاڭ­شىلىق بولىپ تۇراتىن اۋداندارىندا قارقىندى دامىعان. سۋارمالى ەگىنشىلىك كولەمىنىڭ 80%-دان استامى وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا ورنالاسقان. حالقى تىعىز, نەگىزىنەن سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اتالعان وبلىستاردا سۋارمالى جەرلەردىڭ 15-33 پايىزى پايدالانىلمايدى. ال قولدانىستاعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى دە 25-50 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. وسى تىعىرىقتان قالاي شىعۋىمىز قاجەت؟ بىرىنشىدەن, جولداۋدا كورسە­تىلگەندەي, ەگىن شارۋاشىلىعىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن, تيىمدىلىگى تومەن داقىلداردىڭ كولەمىن ازايتىپ, ءتيىمدى ازىقتىق ونىمدەرمەن الماستىرۋ قاجەت. توپىراقتى وڭدەۋدە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى قولدانۋ كەرەك. سونىڭ ءبىرى – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ونەركاسىپتىك قۋاتتاردى يمپورتتاۋعا جانە تەحنولوگيالار الماسۋعا باعىت­تاۋ. بۇل جەردە رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار مەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋدىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرىلعىلارىن قولدانۋ ارقىلى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى جان-جاقتى ينتەنسيۆتەندىرۋ, توزىعى جەتكەن سۋارمالى القاپتاردى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى ورىن الادى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ەڭ كونە اۋدانىنىڭ ءبىرى بولىپ جامبىل وبلىسى تابىلادى. بۇل ءوڭىردىڭ اۋماعىندا ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ 10 پايىزى شوعىرلانعان. ال بۇل وبلىس ءۇشىن سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي ەنگىزۋ جانە وسى جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋدا ديقاندارعا قولداۋ كورسەتۋ. ويتكەنى, بۇل تەحنولوگيا اعىن سۋ تاپشىلىعىن تومەندەتەدى, سۋدى 3-4 ەسە ۇنەمدەۋمەن قاتار, ىلعال مەن قورەكتىك زاتتاردى وسىمدىكتىڭ تامىرىنا ءدال جەتكىزەدى. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ وتا­نى بولىپ سانالاتىن يزرايلدە سۋارمالى جەردىڭ 98%-عا دەيىن بولىگى تامشىلاتىپ سۋارىلۋدا. تەك جاپىراعىن دىمقىلداندىرۋدى قاجەت ەتەتىن 2% كارتوپ پلانتاتسيالارىندا جاڭ­بىرلاتىپ سۋارۋ قولدانىلادى. تام­شىلاتىپ سۋارۋ اقش پەن اۆستراليادا – 90%, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, يتاليا, يسپانيا جانە فرانتسيادا سۋارمالى جەردىڭ جارتىسىنان استامىندا قولدانىلۋدا. قىتايدا جۇيەكپەن جانە تاقتالاپ جەر بەتىمەن سۋارۋ تاسىلىنە تىيىم سالىنۋدا. بۇل ەلدە كوكونىس داقىلدارى مەن باقشالاردى ايتپاعاندا, ءبىراز ۋاقىتتان بەرى كۇرىش, جوڭىشقا ءتارىزدى سۋدى كوپ تالاپ ەتەتىن داقىلداردى تامشىلاتىپ سۋارۋعا كوشتى. سونىمەن بىرگە بۇل تەحنولو­گيا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى جان-جاق­­تى ينتەنسيۆتەندىرۋگە جانە ەكو­لوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇعان دالەل رەتىندە م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە شيحەزي ۋنيۆەرسيتەتىمەن (قحر) جاسالعان ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ءجو­نىن­دەگى كەلىسىمشارتتىڭ اياسىن­دا 2010 جىلدان قازىرگى كەزگە دەيىن «قانت قىزىلشاسىن تامشى­لاتىپ سۋارۋ جانە پلاستيكتى مۋلچيرلەۋ ارقىلى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن زەرت­تەۋ» تاقىرىبىندا ورىن­دال­عان حالىقارالىق جوبانىڭ ءنا­تي­جەلەرىن ايتا الامىز. زەرت­تەۋ­لەر­دىڭ ناتيجەسىندە قانت قىزىل­شا­سىن توپىراقتى پلاستيكپەن جاۋىپ تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ ءتيىم­دى تەحنولوگيالىق سحەمالارى مەن سۋا­رۋ مولشەرلەرى انىقتالدى. ءتاجى­ريبەنىڭ ءتيىمدى نۇسقالارىندا قانت قىزىلشاسىنىڭ ونىمدىلىگى 630-670 تس/گا جانە قانتتىلىعى 15,5-15,8 %-دى قۇرادى. الىنعان ەكى جىلدىق ءناتي­جەلەر تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنو­لوگيا­سىنىڭ قانت قىزىلشاسىن ءوسى­رۋدەگى پايداسىنىڭ زور ەكەنىن جانە وسى تەحنولوگياعا قاجەت قون­دىرعى-جابدىقتارىن وندىرىسكە قويىپ, شى­عارۋعا اتسالىساتىن ۋاقىت جەتكە­نىن كورسەتەدى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2012 جىلى جالپى سۋدى پايدالانۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇلەسى 84% بولعان. بۇل سالادا سۋدى ىسىراپ جاساۋدىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى, ياعني 66% cۋ بەي-بەرەكەت اعىپ كەتەدى ەكەن. اگروونەركاسىپ كەشەنىنە سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە سۋارۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ سۋ تاپشىلىعىنىڭ 43%-ىن ازايتۋعا نەمەسە جىل سايىن 5,3 ملرد. تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە اكەلەتىنى بولجانىپ وتىر. ەكىنشىدەن, سۋ شارۋا­شىلىعىنىڭ ماماندارىن دايىنداۋ جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز. كەڭەس زامانىندا رەسپۋبليكا­مىزدا جانە وداق كولەمىندە سۋ شارۋا­شىلىعى مەن قۇرىلىس سالالارىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ­دى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتى مارتەبەسىنىڭ جوعارى بولعانى بارشامىزعا بەلگىلى. بۇگىندە اتالعان ينستيتۋت دايارلاعان سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى رەس­پۋبليكامىزدا جانە شەت مەملەكەتتەردە جەمىستى قىزمەت ەتۋدە. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى بىلىكتى عالىمدارى مەن ماماندارى شو­عىرلانعان جوعارى وقۋ ورنىنا اينالعان, سۋ شارۋاشىلىعى مەن قۇ­رىلىس سالالارىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدىڭ 50 جىلدىق باي تاجىريبەسى بار م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن سۋ شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس نىساندارىن جوبالاۋدا عىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىن پايدالانا الاتىن ماماندار دايىنداۋدا ورنى ەرەكشە. مىسالى, سوڭعى 50 جىلدا 30 مىڭعا جۋىق سۋ ماماندارى دايارلاندى. ۋنيۆەرسيتەت ماماندار دايىنداۋ باعىتى ۋاقىت تالابىنا, قازىرگى زامانعى تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا ساي كەلەتىندەي, كوپجىلدىق تاجىريبە ناتيجەسىندە جيناقتالعان ەڭ الدىڭعى جانە بولاشاعى بار تاجىريبەسىن وقىتۋ مەن ەنگىزۋگە بەيىمدەلگەن. سۋ مەن جەر – قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ەڭ ماڭىزدى تابيعي رەسۋرستار. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت وسى بايلىقتى زەردەلى جانە ءتيىمدى پايدالانا الاتىن, سونداي-اق, كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى گيدروتەحنيكالىق, ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق قۇرى­لىمداردى جوبالايتىن, قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن, پايدالاناتىن جانە باعا­لايتىن, سۋ جانە قۇرىلىس نىسان­دارىنىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزە الاتىن, سۋ پايدالانۋ, سۋ جانە جەر قور­لارىن قورعاۋ جۇيەسىن باسقارا الاتىن مامانداردى دايىنداپ شىعارادى. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز تاسوتكەل, تالاس, قىزىلقۇم, تەنتەك, قازالى, تۇركىستان سياقتى ءىرى سۋلاندىرۋ ماس­سيۆتەرىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلەرىن ازىرلەدى. «ارال تەڭىزى باسسەينىندە سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ستراتەگياسى», «تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەليوراتسيا­لاۋ تۇجىرىمداماسى» ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق سۋ شا­رۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتىندا, «مويناق» گەس مە­كەمەلەرىندە بولىمشەلەرى بار, سو­نىمەن قاتار, كاليفورنيا ۋني­ۆەرسيتەتىمەن (اقش), سانكت-پە­تەربۋرگ مەملەكەتتىك تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ماسكەۋ تابيعاتتى ۇيلەستىرۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن, تاشكەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن يرريگاتسيالاۋ جانە مەحانيكالاندىرۋ ينستيتۋتىمەن, قىرعىز اگرارلىق ۋني­ۆەرسيتەتىمەن, «ساتباەۆ اتىن­دا­عى كانال» كاسىپورنىمەن جانە رەس­پۋب­ليكاداعى باسقا دا سۋ شارۋا­شى­لىعى مەكەمەلەرىمەن تىعىز قا­رىم-قاتىناستا. ۋنيۆەرسيتەت ەكى جىلدا ءبىر رەت «ۇركىمباەۆ وقۋ­لا­رى» حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. مۇندا شەت مەملەكەتتەردىڭ عالىمدارىنىڭ قا­تى­سۋىمەن الەمدىك سۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ كەلەدى. وسىلاردى ەسكەرە كەلە, سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە قاتىستى جاڭا ماماندىقتاردى اشىپ, سۋ شارۋا­شىلىعىنا قاتىستى ماماندىقتارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستار سانىن ۇلعايتىپ, قازاقستان بويىنشا مامانداردى دايىنداۋدى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە شوعىرلاندىرسا, سۋ شارۋاشىلىعىن باسەكەگە قابىلەتتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىر­دەن-ءبىر دۇرىس جولى بولار ەدى. سەيىتحان قويباقوۆ, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. جامبىل وبلىسى.