قازاقستان • 18 تامىز، 2022

بۇعىبۇلاۋ

223 رەت كورسەتىلدى

جىل ون ەكى اي باعىپ-قاققان بۇعى ءمۇيىزىن كەسۋ ناۋقانى ەكى-ەكى جارىم ايعا عانا سوزىلادى. ءوز ۋاقىتىندا كەسىپ الماسا، بىلقىلداپ تۇرعان ءمۇيىز وسكەن سايىن قاتايا بەرەدى. قاتايعان ءمۇيىزدىڭ ەمدىك قاسيەتى ازايا بەرمەك. سوندىقتان دا بۇعى باققان شارۋالار ءمۇيىزىن ۋاقتىلى كەسىپ الۋعا تىرىسادى.

جالپى، كاتونقاراعاي وڭىرىندە 11 مارال شارۋاشىلىعى بار. الايدا «ساندا بار، ساپادا جوق» دەگەندەي، ونىڭ ءبارى بىردەي حالىققا قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان جوق. ەرتە كەزدەگىدەي دۇركىرەتىپ، ۇيىرىمەن مارال قۋىپ جۇرگەندەر دە ازايعان. ءبىز بىلەتىن شارۋالار – «جانات»، «بايان»، «اق قايىڭ»... ولاردان الا جازداي قوناق ۇزىلمەيدى. قىستىڭ كۇنى-اق ورىندارىن الىپ، اقشاسىن تولەپ قويادى. سوعان قاراعاندا كاتونقاراعايدا بۇعى بۇلاۋى بار شيپاجايلار ازدىق ەتەتىن سياقتى. از دەگەنىمىزبەن، ونى كوبەيتۋ دە وڭاي ەمەس. جەر تارپىعان بۇعىعا تابىندىق پەن شابىندىق تارلىق ەتەدى. شاڭىراقتاي ءمۇيىزدى جانۋار تاۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى شوبىمەن، قىزىل تامىرمەن قورەكتەنبەسە، مۇيىزىندە اعزاعا كەرەكتى دارۋمەن بولمايدى. كەيبىر اۋداندار كاتونقاراعايدان بۇعى ساتىپ الىپ، قۋ تاقىردا ءوسىرىپ جاتىر. ولاردىڭ مۇيى­زىندە ەشقانداي دارىلىك قاسيەت جوق. مارالشىلار سولاي دەيدى. ال دارىلىك قاسيەتكە باي، ناعىز التاي بۇعىسىنىڭ ءمۇيىزىن قالاي پايدالانادى؟ ەمدەلۋدىڭ جولى قانداي؟ دارىگەردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ كوردىك. 

– پانتىمەن ەمدەلۋ – جۇرەك-قان تامىرعا، تىرەك-قيمىل جۇيەسىنە، جۇيكە جۇيەسىنە جاقسى اسەر ەتەدى. ەمدىك قاسيەتكە باي بولۋ سەبەبى، بۇعى 300-گە جۋىق ءشوپ جەيدى. ءار شوپتەن وزىنە كەرەك پايدالى زاتتاردى الادى. ونىڭ ءبارى مۇيىزىنە جينالادى ەكەن. كوكتەم شىعا، اۋىزدارى كوككە تيگەن سوڭ 70 كۇن ىشىندە مۇيىزدەرى ءپىسىپ، جەتىلەدى. ياعني تاۋلىگىنە 1،5-2 سانتيمەترگە دەيىن وسەدى، – دەپ ءتۇسىندىردى «بايان» پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ ارنايى مامانى ولجاس قىرىقباەۆ.

ماماننىڭ ايتۋىنشا، تابيعاتتا 22-24 امين قىشقىلى بولسا، ونىڭ 18 ءتۇرى مارال مۇيىزىنەن تابىلادى ەكەن. سونداي-اق اعزاعا قاجەتتى 12 ماكروەلەمەنت، 20-دان استام ميكروەلەمەنت بولادى. مۇنىڭ ءبارى ادام ءۇشىن تاپتىرماس ەم. ماسەلەن، ۋايىمعا سالىنساڭىز كورتيزول كوتەرىلەدى. ول دەگەنىمىز، دامۋىمىزعا قاجەتتى گورمونداردى باسىپ تاستايتىن كورىنەدى. بۇعى بۇلاۋعا ءتۇسىپ تۇرساڭىز، گورمونداردى قالىپتى ۇستاۋعا كومەكتەسەدى. ءيا، ايتقانىمىزداي پايداسىن تىزە بەرۋگە بولادى. سويتسەك، بۇعى قانىنىڭ زيانى دا بار كورىنەدى. پانتىمەن ەمدەۋدىڭ مامانى ولجاس قىرىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا، شيكى قاندى ءىشۋ – قاتەرلى، قاتەرسىز ىسىك كلەتكالارىن قوزعاپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەن.

– ءمۇيىز قانى ەر ادامنىڭ قۋاتىنا عانا ەمەس، جالپى، ادام دەنساۋلىعىنا جاق­سى. ونى جالپىلاپ ايتتىق. قان قىسى­­مى جوعارى نەمەسە تومەن بولسا دا كومەك­تەسەدى. تەك العاشىندا 6-10 رەت قانا ۆاننا قابىلداۋعا بولادى. ەگەر اعزا ۇيرەنسە، كوبەيتە جاتارسىز. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم، ءمۇيىزدى كەسە سالا قانىن كوپ ىشۋگە دە بولمايدى. بىرىنشىدەن، ول – شيكىزات. ونىڭ بالەندەي پايداسى بولمايدى. كەرىسىنشە، كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ونى «التاي» مارال ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى دالەلدەگەن. ال سورپا جوعارى تەمپەراتۋرادا قاينايدى، – دەيدى و.قىرىقباەۆ.

دەسە دە الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلىپ جاتقان تۋريستەر تاۋ بوكتەرىنە تاڭ اتا بارىپ، ءمۇيىز كە­سۋدى قىزىقتايدى. اراق­پەن ارالاستىرىپ، ءمۇيىز قانىن ىشەدى. شيپا بولسىن دەپ، بەتتەرىنە جاق­قانداردى دا كوردىك. قوناقتارعا قىزىق بول­عانىمەن، مارالشىلاردىڭ زىعىر­دانى قايناپ جۇرگەندەي كورىن­دى. تاۋدىڭ قويىن-قونىشىنان ويناقتاپ تۇرعان بۇعىنى قۋىپ اكە­لىپ، ءمۇيىز كەسەتىن ستا­نوكقا قاماۋ دا وڭاي ەمەس. لىپىلداپ تۇرعان ات بولماسا، قاۋمالاپ، الىپ كەلۋ ءۇشىن اككىلىك، ايلا كەرەك. قالاي دەگەنمەن، ءتۇبى – ءتۇز جانۋارى. قىسىلسا، اتتى كىسىنىڭ ۇستىنەن دە سەكىرىپ وتەدى. ونى قاماعان سوڭ، جەل­كەسىنەن باسىپ تۇرىپ ءمۇيىزىن كەسەدى. جارايدى، قۋالاپ اكەلىپ، ستانوكقا قاماۋدان بۇرىن قىستاي كۇتىپ-باپتاۋى، ماتەريالدىق شىعىنى بار. اۋرەنىڭ كوكەسى سوندا. قىستاي قوراداعى بۇعىعا ءشوبىن شاشىپ، جەمدەيسىز، ەكى-ءۇش اي جازدا عانا تۋريستەردى ەمدەيسىز.

– ءمۇيىزدىڭ ماشاقاتى كوپ. بىلە­سىزدەر، التايدا قىس ۇزاق. مارال توعىز اي شوپ­تە تۇرادى. ونىڭ جەمى بار، سۋى بار... الا جازداي توننالاپ ءشوبىن دايىنداپ الۋ كەرەك. قىپ-قىزىل ەڭبەك، قىپ-قى­زىل شىعىن. بۇعى – ءتۇز تاعىسى بولعان سوڭ دالاعا ەلەڭدەپ تۇرادى. ايتپاعىم، تور قور­شاۋدان قاشىپ شىقپاق بولىپ، ونى بۇلدىرەدى. قورشاۋدى قايتا قالپى­نا كەلتىرۋ ءۇشىن 10-15 ملن قاراجات جۇمساي­مىز. سوعان قاراي سۋبسيديا بەرسە عوي. ايتا بەرسەم، پروبلەماسى كوپ، – دەيدى «دا­مير» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دامير قاليقان ۇلى.

د.قاليقان ۇلى جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان «جانات» پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىعى 25 مامىردا اشىلىپ، 30 تامىزدا ماۋسىمدىق جۇمىسىن ءتامامدايدى. ەمدەلۋشىلەر قاتارى جىل سايىن كوبەيمەسە، كەمىپ وتىر­عان جوق. بۇعى بۇلاۋدىڭ راحاتىن ءبىر كورگەندەر جىل سايىن كەلۋگە تىرىسادى. قالتالى ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋى جىلىنا ەكى كەلىپ كەتەدى. قالتالى دەمەكشى، بۇعىلى جەردە ەم الۋدىڭ باعاسى ارزان ەمەس. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، مارال شارۋاشىلىعىن شالقىتۋ ءۇشىن شىعىن كوپ جۇمسالادى. ەگەر مەملەكەتتەن سۋبسيديا بە­رىلسە، باعا دا وزگەرۋى مۇمكىن ەدى. كاتون­قاراعايدىڭ برەندى بولىپ كەتكەن مارال شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديانىڭ جوقتىعى وكىنىشتى. شوشقاعا دا بەرىلىپ جاتقان كومەك مارالشىلارعا دا بەرىلسە، كەربەز جانۋاردىڭ سانى كوبەيەر ەدى عوي. قازىرگى تاڭدا كاتونقاراعايدا 4 357
مارال بار. مارال باسى ارتار ەدى دەيمىز، وسى ورايدا جەر ماسە­لە­سىن ايتا كەتكەن دە ءجون. كاتون­قارا­عاي وڭىرىندە حالىق سانى ازايىپ بارا جاتقانىمەن، جايىلىم مەن شابىندىق جەر تارىلىپ بارادى. بۇعى جايعاندى قويىپ، ءبىر سيىرعا ءشوپ شاۋىپ الاتىن جەر تاپپايدى كەيبىرەۋ.

– كليمات وزگەردى مە، ءشوپ تە سۇيىلىپ كەتتى. مارال سانىن مىڭعا جەتكىزگەنىمىزبەن، جەر جاعىنان پروبلەما بار. ەرتەڭگى كۇنى مارال شارۋاشىلىعى ءوزىن اقتاي الماي تاراپ كەتسە، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قيىن بولادى. شەتەلدىڭ بۇعىلارىن اكەلىپ تۇقىمدى دا جاڭارتۋ كەرەك. سوندىقتان دا كاتونقاراعايدىڭ سيمۆولىنا اينالعان جانۋاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا دەيمىز، – دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى مارالشى دامير قاليقان ۇلى.

مەملەكەت حالىق ۇنىنە قۇلاق اسسا ەكەن. كاتونقاراعاي ەلى مىڭعىرتىپ مارال جايىپ، تۋريستەر اعىلىپ جاتسا، ەلدىڭ ءال-اۋقاتى وزدىگىنەن ارتا تۇسەر مە ەدى.

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

كاتونقاراعاي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

جاپونيادا جەر سىلكىندى

الەم • بۇگىن، 10:22

ۇقساس جاڭالىقتار