جالپى, كاتونقاراعاي وڭىرىندە 11 مارال شارۋاشىلىعى بار. الايدا «ساندا بار, ساپادا جوق» دەگەندەي, ونىڭ ءبارى بىردەي حالىققا قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان جوق. ەرتە كەزدەگىدەي دۇركىرەتىپ, ۇيىرىمەن مارال قۋىپ جۇرگەندەر دە ازايعان. ءبىز بىلەتىن شارۋالار – «جانات», «بايان», «اق قايىڭ»... ولاردان الا جازداي قوناق ۇزىلمەيدى. قىستىڭ كۇنى-اق ورىندارىن الىپ, اقشاسىن تولەپ قويادى. سوعان قاراعاندا كاتونقاراعايدا بۇعى بۇلاۋى بار شيپاجايلار ازدىق ەتەتىن سياقتى. از دەگەنىمىزبەن, ونى كوبەيتۋ دە وڭاي ەمەس. جەر تارپىعان بۇعىعا تابىندىق پەن شابىندىق تارلىق ەتەدى. شاڭىراقتاي ءمۇيىزدى جانۋار تاۋدىڭ مىڭ ءتۇرلى شوبىمەن, قىزىل تامىرمەن قورەكتەنبەسە, مۇيىزىندە اعزاعا كەرەكتى دارۋمەن بولمايدى. كەيبىر اۋداندار كاتونقاراعايدان بۇعى ساتىپ الىپ, قۋ تاقىردا ءوسىرىپ جاتىر. ولاردىڭ مۇيىزىندە ەشقانداي دارىلىك قاسيەت جوق. مارالشىلار سولاي دەيدى. ال دارىلىك قاسيەتكە باي, ناعىز التاي بۇعىسىنىڭ ءمۇيىزىن قالاي پايدالانادى؟ ەمدەلۋدىڭ جولى قانداي؟ دارىگەردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ كوردىك.
– پانتىمەن ەمدەلۋ – جۇرەك-قان تامىرعا, تىرەك-قيمىل جۇيەسىنە, جۇيكە جۇيەسىنە جاقسى اسەر ەتەدى. ەمدىك قاسيەتكە باي بولۋ سەبەبى, بۇعى 300-گە جۋىق ءشوپ جەيدى. ءار شوپتەن وزىنە كەرەك پايدالى زاتتاردى الادى. ونىڭ ءبارى مۇيىزىنە جينالادى ەكەن. كوكتەم شىعا, اۋىزدارى كوككە تيگەن سوڭ 70 كۇن ىشىندە مۇيىزدەرى ءپىسىپ, جەتىلەدى. ياعني تاۋلىگىنە 1,5-2 سانتيمەترگە دەيىن وسەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى «بايان» پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ ارنايى مامانى ولجاس قىرىقباەۆ.
ماماننىڭ ايتۋىنشا, تابيعاتتا 22-24 امين قىشقىلى بولسا, ونىڭ 18 ءتۇرى مارال مۇيىزىنەن تابىلادى ەكەن. سونداي-اق اعزاعا قاجەتتى 12 ماكروەلەمەنت, 20-دان استام ميكروەلەمەنت بولادى. مۇنىڭ ءبارى ادام ءۇشىن تاپتىرماس ەم. ماسەلەن, ۋايىمعا سالىنساڭىز كورتيزول كوتەرىلەدى. ول دەگەنىمىز, دامۋىمىزعا قاجەتتى گورمونداردى باسىپ تاستايتىن كورىنەدى. بۇعى بۇلاۋعا ءتۇسىپ تۇرساڭىز, گورمونداردى قالىپتى ۇستاۋعا كومەكتەسەدى. ءيا, ايتقانىمىزداي پايداسىن تىزە بەرۋگە بولادى. سويتسەك, بۇعى قانىنىڭ زيانى دا بار كورىنەدى. پانتىمەن ەمدەۋدىڭ مامانى ولجاس قىرىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, شيكى قاندى ءىشۋ – قاتەرلى, قاتەرسىز ىسىك كلەتكالارىن قوزعاپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەن.
– ءمۇيىز قانى ەر ادامنىڭ قۋاتىنا عانا ەمەس, جالپى, ادام دەنساۋلىعىنا جاقسى. ونى جالپىلاپ ايتتىق. قان قىسىمى جوعارى نەمەسە تومەن بولسا دا كومەكتەسەدى. تەك العاشىندا 6-10 رەت قانا ۆاننا قابىلداۋعا بولادى. ەگەر اعزا ۇيرەنسە, كوبەيتە جاتارسىز. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءمۇيىزدى كەسە سالا قانىن كوپ ىشۋگە دە بولمايدى. بىرىنشىدەن, ول – شيكىزات. ونىڭ بالەندەي پايداسى بولمايدى. كەرىسىنشە, كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ونى «التاي» مارال ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى دالەلدەگەن. ال سورپا جوعارى تەمپەراتۋرادا قاينايدى, – دەيدى و.قىرىقباەۆ.
دەسە دە الىس-جاقىننان ات ارىتىپ كەلىپ جاتقان تۋريستەر تاۋ بوكتەرىنە تاڭ اتا بارىپ, ءمۇيىز كەسۋدى قىزىقتايدى. اراقپەن ارالاستىرىپ, ءمۇيىز قانىن ىشەدى. شيپا بولسىن دەپ, بەتتەرىنە جاققانداردى دا كوردىك. قوناقتارعا قىزىق بولعانىمەن, مارالشىلاردىڭ زىعىردانى قايناپ جۇرگەندەي كورىندى. تاۋدىڭ قويىن-قونىشىنان ويناقتاپ تۇرعان بۇعىنى قۋىپ اكەلىپ, ءمۇيىز كەسەتىن ستانوكقا قاماۋ دا وڭاي ەمەس. لىپىلداپ تۇرعان ات بولماسا, قاۋمالاپ, الىپ كەلۋ ءۇشىن اككىلىك, ايلا كەرەك. قالاي دەگەنمەن, ءتۇبى – ءتۇز جانۋارى. قىسىلسا, اتتى كىسىنىڭ ۇستىنەن دە سەكىرىپ وتەدى. ونى قاماعان سوڭ, جەلكەسىنەن باسىپ تۇرىپ ءمۇيىزىن كەسەدى. جارايدى, قۋالاپ اكەلىپ, ستانوكقا قاماۋدان بۇرىن قىستاي كۇتىپ-باپتاۋى, ماتەريالدىق شىعىنى بار. اۋرەنىڭ كوكەسى سوندا. قىستاي قوراداعى بۇعىعا ءشوبىن شاشىپ, جەمدەيسىز, ەكى-ءۇش اي جازدا عانا تۋريستەردى ەمدەيسىز.
– ءمۇيىزدىڭ ماشاقاتى كوپ. بىلەسىزدەر, التايدا قىس ۇزاق. مارال توعىز اي شوپتە تۇرادى. ونىڭ جەمى بار, سۋى بار... الا جازداي توننالاپ ءشوبىن دايىنداپ الۋ كەرەك. قىپ-قىزىل ەڭبەك, قىپ-قىزىل شىعىن. بۇعى – ءتۇز تاعىسى بولعان سوڭ دالاعا ەلەڭدەپ تۇرادى. ايتپاعىم, تور قورشاۋدان قاشىپ شىقپاق بولىپ, ونى بۇلدىرەدى. قورشاۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 10-15 ملن قاراجات جۇمسايمىز. سوعان قاراي سۋبسيديا بەرسە عوي. ايتا بەرسەم, پروبلەماسى كوپ, – دەيدى «دامير» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى دامير قاليقان ۇلى.
د.قاليقان ۇلى جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان «جانات» پانتىمەن ەمدەۋ ورتالىعى 25 مامىردا اشىلىپ, 30 تامىزدا ماۋسىمدىق جۇمىسىن ءتامامدايدى. ەمدەلۋشىلەر قاتارى جىل سايىن كوبەيمەسە, كەمىپ وتىرعان جوق. بۇعى بۇلاۋدىڭ راحاتىن ءبىر كورگەندەر جىل سايىن كەلۋگە تىرىسادى. قالتالى ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋى جىلىنا ەكى كەلىپ كەتەدى. قالتالى دەمەكشى, بۇعىلى جەردە ەم الۋدىڭ باعاسى ارزان ەمەس. سەبەبى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, مارال شارۋاشىلىعىن شالقىتۋ ءۇشىن شىعىن كوپ جۇمسالادى. ەگەر مەملەكەتتەن سۋبسيديا بەرىلسە, باعا دا وزگەرۋى مۇمكىن ەدى. كاتونقاراعايدىڭ برەندى بولىپ كەتكەن مارال شارۋاشىلىعىنا سۋبسيديانىڭ جوقتىعى وكىنىشتى. شوشقاعا دا بەرىلىپ جاتقان كومەك مارالشىلارعا دا بەرىلسە, كەربەز جانۋاردىڭ سانى كوبەيەر ەدى عوي. قازىرگى تاڭدا كاتونقاراعايدا 4 357
مارال بار. مارال باسى ارتار ەدى دەيمىز, وسى ورايدا جەر ماسەلەسىن ايتا كەتكەن دە ءجون. كاتونقاراعاي وڭىرىندە حالىق سانى ازايىپ بارا جاتقانىمەن, جايىلىم مەن شابىندىق جەر تارىلىپ بارادى. بۇعى جايعاندى قويىپ, ءبىر سيىرعا ءشوپ شاۋىپ الاتىن جەر تاپپايدى كەيبىرەۋ.
– كليمات وزگەردى مە, ءشوپ تە سۇيىلىپ كەتتى. مارال سانىن مىڭعا جەتكىزگەنىمىزبەن, جەر جاعىنان پروبلەما بار. ەرتەڭگى كۇنى مارال شارۋاشىلىعى ءوزىن اقتاي الماي تاراپ كەتسە, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قيىن بولادى. شەتەلدىڭ بۇعىلارىن اكەلىپ تۇقىمدى دا جاڭارتۋ كەرەك. سوندىقتان دا كاتونقاراعايدىڭ سيمۆولىنا اينالعان جانۋاردىڭ سانىن كوبەيتۋگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا دەيمىز, – دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى مارالشى دامير قاليقان ۇلى.
مەملەكەت حالىق ۇنىنە قۇلاق اسسا ەكەن. كاتونقاراعاي ەلى مىڭعىرتىپ مارال جايىپ, تۋريستەر اعىلىپ جاتسا, ەلدىڭ ءال-اۋقاتى وزدىگىنەن ارتا تۇسەر مە ەدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى
