ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

استانالىق ءارحيۆتىڭ 430-قو­رىندا, ياكي شەتەل مۇراعاتتارىنان تابىلعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە 1915 جىلى «قازاق» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاقتاردان جەردى تارتىپ الۋ, حالىقتىڭ كەدەيلەنۋىنە اكەلگەن بيلىك رەفورمالارى تۋرالى ما­قالالار جاريالاعانى ءۇشىن تۇت­قىنعا الىنعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار. بۇل شەجىرەلى دەرەكتەرگە نازار سالساڭىز, قارا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى ايتىلىپ قانا قويماي, كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ قۇربانى بولعانى سۋرەتتەلەدى.

ماسەلەن, «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى №91 سانىنداعى «بۇل نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن ماقا­لاسىندا 1913 جىلى ورال وبلىسى چەدىرتا بولىسىنىڭ قازاقتارى جانايقايىن جەتكىزەدى. قاراتاەۆ اۋىلىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىنە قونىستانعان قازاق وتباسىلارىنىڭ 5-ەۋىنە عانا جەر بۇيىرىپ, قال­عاندارى قول قۋسىرىپ قالعان. مال­مەن جان باققان حالىقتىڭ وتىرىق­شىلىققا كۇشتەپ اكەلگەن بيلىكتىڭ بۇل ارەكەتى ناعىز باسبۇزارلىق ءىس ەكەنىن اشىق جازادى. ارينە ول زاماندا مۇنداي كوزسىز ەرلىككە بارۋ اجالمەن بەت-بەت كەلۋمەن بىردەي ەدى.

«قازاقتارعا بولىنگەن جەر تەلىمدەرى شارۋالارعا بەرىلەدى» دەگەن حات الدىق. 1910 جىلى با­قىتجان باسقارعان جامبەيىت جانە شەۆداريا قازاقتارىنا ۋچاسكەلەر بولىنگەندە, گازەتتەر ولارعا ەڭ جاقسى جەر بەرىلگەنىن جارىسا جازدى. ەگەر ول جەر شىنى­مەن جاقسى بولسا جانە باسقا قو­نىس­تانۋشىلارعا قاراعاندا باسىمدىقپەن بولىنگەن بولسا, وندا قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى نەگە اۋىلدى تاستاپ كەتتى؟ سول قالعان بەس وتباسىنان باسقاسى قايدا ءجۇر؟ بۇل تۋرالى گازەت رەداكتسياسىنا اقپارات بەرە الاتىن ادام بار ما؟» دەگەن ساۋال جولدايدى. بۇل ۇلكەن ماسەلەنى الدىمەن «قازاق» باسىلىمى الدىعا قويىپ, ورىنبور گۋبەرنياسىنىڭ شەنەۋنىكتەرىنەن تۇسىنىكتەمە الامىز دەپ ۇمىتتەنگەن.

ايتسە دە بيلىك مۇنداي سۇراق­تاردى «ارانداتۋشىلىق» دەپ تانىپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىن مەم­لەكەتكە قارسى وسەك تاراتىپ, مەملەكەتىشىلىك ارازدىقتى قوز­دىرعىسى كەلدى دەپ ايىپتادى. وسىعان وراي ورىنبور گۋبەرنياسى باس قولباسشىسىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىن جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى 1915 جىلعى 13 ناۋ­رىزداعى №1481 جارلىعى شىققان. وندا ەكى اپتاعا قاماۋعا الۋ نەمەسە 50 رۋبل مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنۋ كەرەكتىگى تۋرالى جازىلعان. قالا ارحيۆىندەگى تاريحي قۇجاتتار وسىلاي سويلەيدى.

باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتاردا 1916 جىلعى ورىنبور گۋبەرنيالىق جاندارمەريا باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى قۇپيا ىستەرى ساقتالعان. انىعىنا جۇگىنسەك, احمەت باي­تۇرسىن ۇلىن پوليتسيالىق باقىلاۋ جانە ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن قۋدالاۋ تۋرالى حابارلار بار.

«ماسەلەن», دەپ باستايدى ورىن­بور گۋبەرنيالىق جاندارمەريا باسقارماسىنىڭ باستىعى ءوز بايانداماسىندا, «1905 جىلدان باستاپ بايتۇرسىن ۇلى ءوز پا­تەرىندە دە, اۋىل مەكتەپتەرىنە دە قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, كەز كەلگەن جاعدايدا شارۋا پوزيتسياسىنا وتپەۋگە شاقىردى, سونداي-اق ولاردىڭ اسىعىس ارەكەتتەرىنە قارسى بولدى. ويلانباي ىستەگەندەر وپىق جەيتىنىن ايتتى. حالىقتىڭ وتىرىقشى ءومىر سالتىنا اسىعىس, ويلاستىرىلماي كوشىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. بولىستىق گۋبەر­ناتورلارعا بەرەشەكتى (سالىق قارىزىن) قايتارۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن ويمەن شابىتتاندىردى. ويتكەنى ول كەزدە قازاق حالقىنىڭ قارجىلىق جاعدايى تومەن بولدى. ورىس شارۋالارىنىڭ مۇنداي ميلليونداعان قارىزدارى بول­عا­نىمەن, ولار ونى وندىرمەيدى دەگەن كۇمان تاستادى», دەلىنگەن باياندامادا.

«قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى, تورعاي وبلىسى تۇرسىن بولى­سىنىڭ 5-اۋلىنىڭ تۋماسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەرەجەگە سايكەس تەرگەۋگە الىنعانى جاندارمەريا قۇجاتتارىندا ايتىلادى. 1909 جىلى قازاقتار اراسىندا قۇقىققا قارسى ۇگىت-ناسيحات جاسادى دەگەن ايىپپەن قورعاۋ تۋرالى ەرەجە (1881 جىلعى 14 تامىزداعى «مەملەكەتتىك ءتارتىپ پەن قوعامدىق تىنىشتىقتى قورعاۋ شارالارى تۋرالى ەرەجە») تارتىبىندە انىق­تاۋعا تارتىلعان. سول كەزدە, احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇتقىندالىپ, ونىڭ قاماۋ مەرزىمى شەنەۋنىكتىك وزبىرلىققا بايلانىستى بەلگىسىز بولىپ شىقتى. ياعني اقىن تۇرمەدە ۇستالدى, بىراق ونىڭ ءىسى بويىنشا شەشىم قابىلدانبادى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ بوس­تاندىققا شىعۋىنا ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسى بولعان. ول ءوزىنىڭ تانىس­تارى – ءىىى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ دەپۋتاتتارى نيكولاي سكالوزۋبوۆ پەن نيكولاي نەكراسوۆقا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ىسىنە ارالاسۋ تۋرالى وتىنىشپەن جۇگىنەدى. وسى­لايشا الاش اۆتونومياسىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان بوكەي­حانوۆ 1909 جىلى 17 قا­راشادا نيكولاي سكالوزۋبوۆ, ودان كەيىن نيكولاي نەكراسوۆ ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى كۋر­لوۆقا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى جازبا جولدايدى.

ودان بولەك, عالىمدى تولىق اقتاپ الۋ ءۇشىن كادەت پارتياسىنىڭ باسپا ورگانى – «رەچ» گازەتىنىڭ 1909 جىلعى 19 قاراشاداعى سانىنا «قازاق (تۇپنۇسقادا – «قىرعىز») حالىق اقىنى تۇرمەدە» دەگەن شۋلى تاقىرىپپەن ماقالا جاريالادى. ونىڭ مازمۇنىنا ۇڭىلسەڭىز, «سەمەي تۇرمەسىندە بەس ايدان بەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جاتىر, ول – دارىندى قازاق اقىنى, عىلىم اكادەمياسىندا باسىلعان «قىرىق مىسال» ەڭبەگىنىڭ اۆتورى. وسى ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە مەرزىمسىز باس بوستاندىعىنان ايى­رۋدان بوساتىلدى» دەلىنگەن.

وسىدان كەيىن ىشكى ىستەر ءمينيستر­ىنىڭ بۇيرىعىمەن 1910 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىنان باستاپ ەكى جىل بويىنا دالا ولكەسىندە, جەتىسۋ, تورعاي وبلىستارىندا تۇرۋعا تىيىم سالىندى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1910 جىلدان 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنە دەيىن ورىنبوردا تۇرىپ, جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى, ويتكەنى ونىڭ ۇستىنەن پوليتسيا با­قىلاۋى رەسمي تۇردە ورناتىلعان ەدى.

مىنە, ارحيۆ قۇجاتتارى الاش قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, قازاق حال­قىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرىنىڭ قىسقا, بىراق وتە ماڭىزدى كەزەڭىن كور­سەتەدى. ۇلت ۇستازىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى ەشقاشاندا ۇمىتىلمايدى. ءالى دە ۇلت ءىشىن ىستەگەن جارقىن ىس­تەرى جازىلا دا, ايتىلا دا بەرمەك.