جەرگىلىكتى تۇلعالار ەسكەرۋسىز قالا بەرە مە؟

وبلىس ورتالىعىندا 350-دەي كوشە بولسا, وتىز جىلدىڭ ىشىندە بەستەن ءبىرى عانا وزگەرتىلگەن. وتىز جىلدىڭ ولشەمىمەن قاراساق, بۇل – اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا كەلمەيتىن مۇلدەم تومەن كورسەتكىش. قالعاندارىنىڭ كوپشىلىگى پاتشالىق رەسەي مەن كەڭەستىك, تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەرىن ەسكە ءتۇسىرىپ, تاس بەلگىدەي مىزعىماعان كۇيى تۇر. وبلىس اۋماعىندا لەنيننىڭ اتىندا – 75, كومسومولدىڭ قۇرمەتىندە – 66, وكتيابردى ۇلىقتايتىن – 48, سوۆەتپەن جىلاپ كورىسەتىن 65 اۋىل مەن كوشەنىڭ مۇرتى بۇزىلماعان. انتونوۆكا, لاۆروۆكا, دولماتوۆكا, كيريللوۆكا سياقتى ءدۇبارا اتاۋلاردان كوز سۇرىنەدى. دزەرجينسكي, كالينين, پۋگاچەۆ, رازين, ەرماك, ۋليانوۆ, يليچ جانە باسقالارىنىڭ «رۋحىن» اسپەتتەۋ تىيىلماي كەلەدى. كەرىسىنشە, جۇرتشىلىق قانشا وتىنسە دە, قوجابەرگەن جىراۋ, ابىلاي حان, سەگىز سەرى, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, كەنەسارى سەكىلدى ءبىرتۋار تۇلعالار تۋعان جەرىندە وگەيدىڭ كۇنىن كەشكەندەي اسەر قالدىرادى.

ونوماستيكا سالاسىنداعى جۇمىس­تى جۇيەلەندىرۋ, بىرىزدەندىرۋ, يدەيا­لىق جاعىنان ەسكىرگەن اكىمشىلىك اۋماقتاردىڭ, ەلدى مەكەندەردىڭ اتتا­رىن وزگەرتۋ باعىتىندا اتقا­رى­لۋعا ءتيىستى ناقتى شارالار جەتكىلىك­سىزدىگىنىڭ, قازاقستان تاريحىنا ەش قاتىسى جوق اتاۋلارعا, مادەني نىسان­دارعا قالىڭ جۇرتشىلىققا جەرگىلىكتى تانىمال, بەلگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ بەرىلمەۋى سىرى تۇسىنىكسىز. ماعىناسى ۇيلەسىمسىز جەر-سۋ اتتارىن تۇگەندەپ, ساراپتاۋ, جان-جاقتى تالداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە تۇرعىنداردىڭ وي-پىكىرلەرى جەتە ەسكەرىلە بەرمەيدى. بۇل ماسەلە ءباسپاسوز بەتتەرىندە بىرنەشە رەت كوتەرىلىپ, بيلىكپەن وتكەن كەزدەسۋلەردە ايتىلسا دا, «اقتاڭداق تۇستاردىڭ» سەڭى سوگىلەر ەمەس. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇستانىمىنا ساي كەلمەيتىن اتاۋلاردى جاڭارتۋ وتە ماڭىزدى بولىپ وتىرعان تۇستا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ كەشەندى تۇردە ۇيىمداستىرىلۋىن قالار ەدىك. ەل تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, دەربەس ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى ماقسات ەتكەن, جاۋىمەن ارىستانشا الىسىپ, ۇلتاراقتاي جەرىنە دەيىن سوم بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاعان جاۋجۇرەك باتىرلار, التى الاشتىڭ ايبىنىنا اينالعان ءىرى تاريحي تۇلعالار, وراق ءتىلدى, وت اۋىز­دى شەشەن-بيلەر قىزىلجاردىڭ قۇنارلى توپىراعىنان كوپ شىققان. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» سەكىلدى ەل باسىنا ورناعان قيىن جاعداي تۋىپ, تۇتاس حالىق جويىلىپ كەتەتىندەي قاۋىپ تونگەندە «ەلىم-ايداي» ۇلى ەپوپەيالىق تۋىن­دى» تۋدىرعان (م.قوزىباەۆ), قالماققا قارسى شاپقان حاس باتىر, باس قولباسشى رەتىندە تانىلعان قوجابەرگەن جىراۋعا قالانىڭ شەتكەرى جەرىنەن شولاق كوشەنىڭ بۇيىرۋى تۇلعانىڭ بولمىسىنا كولەڭكە تۇسىرەرى ءسوزسىز. وسىندايدا 2002 جىلى قالا اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى دۋلات كوتەربەك ۇلى توراعالىق ەتكەن ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇشەلەرى «التىن ادام» قوعامدىق-ۇلتتىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ەلتاڭبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ جۇماعالي تىلەۋلينگە كوشە اتىن بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشى تالقىلانباستان كەرى قايتارىلعانى ەسكە تۇسەدى. سول جو­لى قوعام قايراتكەرى ساقان قۇ­سايى­نوۆتىڭ, اتاقتى ءانشى ەرمەك سەر­كەباەۆتىڭ, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قۇربانى, جەرلەسىمىز نۇرجان قالياسقاروۆتىڭ ەسىمدەرىن ەلەۋسىز قالدىرماۋ جونىندەگى ۇسىنىس­تار دا قولداۋ تاپپاعان. سوعان قارا­عاندا, كوميسسيا مۇشەلەرى ەسىل بويىنداعى ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ كوشباسشىسى, «الاش» پارتياسىنىڭ بەلدى مۇشەسى جۇماعالي تىلەۋليندى بىلمەگەنى عوي؟ ونىڭ احمەت جانتالين, ءابجان تەمىربەكوۆ, قاپەز ايباسوۆ, حايروللا ماكەنوۆ, ەسىم بايعاسكين سياقتى ەلىنە, حالقىنا وراسان قىزمەت اتقارعان, ۇلتى ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن ارىپتەستەرىنە ءبىر-ءبىر كوشە بەرىلسە, ەش ارتىقتىق ەتپەس ەدى. كەيبىرەۋلەردىڭ ونوماستيكا كوميسسياسى اتاۋلاردى قازاقشالاۋمەن عانا اينالىسادى دەگەن كوزقاراس تۇبىرىمەن قاتە. مۇنداعى ماقسات – ءار ەلدى مەكەن ۇلتتىق تاريحپەن, جەرگىلىكتى جەردىڭ ەرەكشەلىگىمەن استاسىپ جاتۋى كەرەك. جاڭا اتاۋلار جاس ۇرپاق ساناسىندا ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى سىڭىرۋگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. اسىرەسە جاس بۋىندى, وسكەلەڭ ۇرپاقتى تۇلعالار ارقىلى ۇلتتى سۇيۋگە تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا. وبلىس ورتالىعىندا ابىلاي حاننىڭ, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ, ءاليحان بوكەيحاننىڭ, مۇستافا شوقايدىڭ اتىندا كوشەلەردىڭ بولماۋى ەلدىگىمىزگە سىن. كەي كەزدە «بۇيرەكتەن سيراق شىعاراتىن» ادەتتەن قالماي كەلەمىز. بەنزوستروي كەنتىندە سالىنىپ جاتقان 600 ورىندى قازاق مەكتەبىنە كاكىمبەك سالىقوۆ اعامىزدىڭ اتىن بەرۋ ۇسىنىلعاندا كەي اقساقالدارىمىز 20-شى شاعىناۋداندا بوي كوتەرگەن مەشىتكە بەرمەك بولىپ جانتالاسقان, بۇل ارەكەت ەش اقىلعا سىيمايتىن. ۇلت زيالىسىنىڭ ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن اقىننىڭ, سازگەردىڭ ونەگەسىن دارىپتەۋ مەكتەپ قابىرعاسىنان ناسيحاتتالسا, ۇتارىمىز كوپ ەدى. ءوزارا كەلىسپەۋشىلىك سالدارىنان ءبىلىم ۇيىنە ەسىمى بەرىلمەي قالعان. وسى سەبەپتى ءتىل, ەل-جەر اتا­­ۋىن قايتارۋ بولماسا جاڭاشا تۇرعىدان زەردەلەۋ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە سانالاتىنى, كۇن تارتىبىنە ءجيى قويىلىپ وتىراتىنى سوندىقتان. جاسىراتىنى جوق, كەي كەزدە ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ قولداۋ تاپپاي جاتاتىنى نەمەسە بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەرگە كەزدەسىپ جاتاتىنى از ەمەس. انا ءبىر جىلدارى جۇمىسشى كەنتى شاعىناۋدانىنداعى ەرماك كوشەسىن قازاقشالاۋ تۋرالى وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۇسىنىسى قابىلدانعاندا ءىشىمىز جىلىپ قالعان ەدى. ەرتە قۋانىپپىز. وزگەرگەن ءتۇرىن قاراڭىز: مالايا! قىزىلجار اۋدانىنا قاراستى چاپاەۆ اۋىلىنا ەجەلگى اقباس اتىن قايتارۋ تۋرالى تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىشى وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسى تاراپىنان ماقۇلدانىپ, سەسسياعا شىعارىلعالى تۇرعاندا جەكە ادامنىڭ وكتەمدىگىمەن شەشىم توقتاتىلىپ تاستالعان. ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ۇلتتىق ونوماستيكا جۇيەسىنە پىسقىرىپ تا قاراماعان. ىشكى ساياسات باسقارماسى دا سولقىلداقتىق مىنەز تانىتقان.

كەڭەس زامانىنان قالعان اتاۋلار جەرگىلىكتى جەرلەردە ءجيى كەزدەسەدى. م.جۇماباەۆ اۋدانىنا ىسساپارمەن بارعانىمىزدا اققايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى وكتيابر دەپ اتالادى ەكەن. ەلدى مەكەندە باتىر باياننىڭ اتىندا كوشە بولماي شىقتى. وعان كىم كىنالى؟ ارينە, اۋداندىق, اۋىلدىق اكىمدىكتەر. ونوماستيكا كوميسسياسى ءوتىنىش-تىلەكتەردى قاراۋمەن عانا تۇيىقتالىپ قالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ونىڭ قۇزىرەتىن ءوز دارە­جەسىندە پايدالانا بىلسە, جات اتاۋ­لاردىڭ سانى كەمىپ, كەرىسىنشە, ەلدىك ەرەكشەلىگىمىزدى بىلدىرەتىن جەر-سۋ اتاۋ­لارى كوبەيەر ەدى. وردا بۇزار شاعىن­دا تانىمال تۇلعا رەتىندە تانىل­عان سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ اتقار­عان قىزمەتى, حالقىنا سىڭىرگەن ەڭ­بەگى ەشقانداي جارنامالاۋدى قا­جەت ەتپەيتىنىن ەسكەرسەك, ەسىمىن ار­داق­­تايتىن مەزگىل الدەقاشان جەتتى. قى­زىل­جار قالاسىندا وتكەن رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي جيىندا احمەت ءجانتاليننىڭ قىزى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ايدا اپايدى كەزدەستىرىپ, تىلدەسكەنىمىز بار. سوندا اعارتۋشىلىق جۇمىسى – ءبىر توبە, قايراتكەرلىگى ءوز الدىنا اكەسىنىڭ اتى اتاۋسىز قالعانىنا قاتتى قىنجىلعان. ترويتسك, ورىنبور قالالارىندا جارىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنالىن, «قازاق» گازەتىن شىعارۋعا بەلسەنە اتسالىسقانىن جۇرتشىلىق بىلە بەرمەيتىنى وكىنىشتى.

جاڭا اتاۋلاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن قۇلاققا جاعىمدى, تىلگە ورامدى بولۋى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ايعاقتاۋى, تاريحي, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى پاش ەتۋى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, زامان تالابىنا ساي كەلۋى كەرەك. جۋىردا وبلىس ورتالىعىندا نومىرلەنىپ كەلگەن 16 كوشە قازاقشا اتاۋعا يە بولدى. وسىنداي وزگەرتۋلەرگە بايلانىستى الدا ەسكەرەتىن ءبىر ماسەلە, جۇمىس توبىنا, قوعامدىق جاريا تىڭداۋعا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ مۇشەلەرى مەن ءتىل جاناشىرلارىن, جەرگىلىكتى جەردىڭ تاريحىن جەتىك بىلەتىن ولكەتانۋشىلاردى دا تارتىپ, ولاردىڭ وي-پىكىرلەرىمەن ساناسقان ءجون ەدى. «كوشەلەردىڭ بىردە-بىرەۋىنە كىسى اتىن, نە اقىننىڭ نە تانىمال تۇرعىننىڭ ەسىمىن بەرگەن جوقپىز. «سولنەچنىي-2» قالادان شەتكەرى ورنالاسقاندىقتان, تۇسىنبەۋشىلىكتەر بولماۋ ءۇشىن وسىلايشا بەيتاراپ ءارى ادەمى قازاقشا ات بەرۋدى دۇرىس دەپ تاپتىق», دەپ قالالىق اكىمدىكتىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتكەرلەرى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ءماز بولادى. بۇل ۇستانىم قيسىندى دەسەك, وسى شا­عى­ن­ اۋداندا جەرلەس اقىندارىمىز عالىم مالدىباەۆ پەن ەسلام زىكىباەۆ­تىڭ اتىندا كوشە بار ەمەس پە؟ ونو­ماستيكا كوميسسياسىنىڭ تالپىنىسى سۇيسىنتكەنمەن, باياندى, شابىت ءتارىزدى كوشە اتاۋلارى كوڭىلگە قونا بەرمەيدى. وڭىردە قاسيەتتى دە كيەلى جەرلەر مەن ورىندار كوپ. سولاردىڭ ءبىرى – بوتاي, اق ءيىر, قىزىل وبا سەكىلدى تاريحي اتاۋلار الماستىرسا, قانداي عاجاپ بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى. بىزدىڭشە, ءالى دە پاراساتتى كوزقاراس جەتىسپەيتىن سەكىلدى.

بىلتىرلارى پەتروپاۆل قالاسىن­داعى جانە قىزىلجار اۋدانىنداعى مەكتەپتەرگە اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. 150 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتاپ وتىلگەن ۇلى ويشىلدى حالىق ونسىز دا جاقسى تانيدى ەمەس پە. سوندىقتان, ەسىمدەرى ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتقان, ماسەلەن, ءبىرجان سال مەن ۇكىلى ىبى­راي ۇلىقتالسا, جاراسىمدى بولار ەدى. مامليۋت اۋداندىق ءماسليحاتى ورىسشا اتالىپ كەلگەن 10 كوشەنى حالقىمىزعا كەڭىنەن تانىمال ەسىمدەرمەن الماستىرۋعا شە­شىم قابىلداعان. بۇل تۇلعالار دا ناسيحاتقا كەندە ەمەس, الدەقاشان تانىلىپ قالعان. وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ساركە سال بولماسا بيكە انامىزدىڭ اتتارىن يەلەنسە, اڭگىمە بولەك. بىل­تىر اققايىڭ اۋدانى ارالاعاش اۋى­­لىن­دا جەلتوقسان كوشەسى ەش سەبەپ­سىز وزگەرتىلىپ, «يدەولوگيالىق-مورال­دىق تۇرعىدان ەسىرگەن» دەگەن جەلەۋ­مەن قوساق اراسىندا كەتە بارعان. قول­دانىستاعى زاڭناماعا سايكەس كو­شە اتاۋ­لارىن رەتكە كەلتىرگەندە «بوياۋشى, بوياۋشى دەسە, ساقالىن بوياپتىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ المايىق. جاڭادان پايدا بولعان كوشەلەرگە جەر-سۋ اتتارىمەن قاتار قىزىلجار وڭىرىنە ەڭبەگى سىڭگەن تانىمال تۇلعالار مەن قايراتكەرلەردىڭ ەسىمدەرى بەرىلسە, ولاردى ۇلىقتاۋدىڭ, وركەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى بولار ەدى.

وبلىس ورتالىعىندا وتارشىل رەسەي مەن كەڭەستىك زاماننىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعان توتاليتارلىق كەزىن ەسكە تۇسىرەتىن اتاۋلار جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, ساككو جانە ۆانتسەتتي, كلارا تسەتكين, ۆولودارسكي, حالتۋرين, كرەپوستنوي اتاۋلارىنىڭ وڭىرىمىزگە قانداي قاتىسى بار؟ ءبىر عانا سەننايا اتاۋىندا – 6, كيرپيچنايادا 4 كوشە تىركەلگەن. بوداندىق كەزەڭنەن قالعان وتارشىلدىق جانە كەڭەستىك رەجىم يدەو­لوگياسىنان ارىلۋدا ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ تاريحي-مادەني ساناعا اسەر ەتۋىنىڭ ساياسي قۇرال رەتىندەگى ماڭىزى زور. سوندىقتان اتاۋلاردى قازاقشالاۋدا اباي بولعان ءجون دەگىمىز كەلەدى.

ءومىر ەسقالي,

جۋرناليست

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى