كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
«سىنالعان ادام جەر باسىپ جۇرە الماي قالادى» دەگەن قاعيدا قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ساناعا سىناداي قاعىلدى. ەندى ونى سۋىرىپ الىپ تاستاساڭ دا, ورنى «بۇل ارادا مەن بولعام» دەگەندەي سىزدايدى دا تۇرادى. ابايدىڭ بەلگىلى اقىن-جىراۋلار تۋرالى ەكى جول ولەڭى سول سەبەپتەن دە بۇرىن دا, قازىر دە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قولايسىزدىق تۋدىرۋمەن كەلەدى. ولەڭدە اتى اتالعان ازۋلى دا ادۋىندى ءۇش اقىننان قىسىلعانداي, ءالى كۇنگە دەيىن پۇشايمان كۇي كەشەتىنىمىزگە باسقا سەبەپ تابۋ دا قيىن.
بىراق: «شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ, ولەڭى ءبىرى – جاماۋ, ءبىرى – قۇراۋ. اتتەڭ دۇنيە-اي, ءسوز تانىر كىسى بولسا, كەمشىلىگى ءار جەردە كورىنىپ تۇر-اۋ» دەگەن جولدار جوق ەمەس, بار. ول جانە ەشقانداي ابىروي-بەدەلدەن جالتاقتاماي, تۋراسىن ايتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول زاماندا دا «اقىنىمىزدى سىنادىڭ, ات-شاپان ايىبىن وتە» دەپ, ابايدىڭ الدىنا ەشكىم كەلمەگەن. ەندەشە مۇنى «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ قالاي ايتىلسا, سولاي قابىلداۋ ءجون ەمەس پە؟
ءبىر قىزىعى, ۇلكەن عالىمدارىمىز «اباي مۇنى نەگە ايتتى؟» دەگەن سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە كوبىرەك باس قاتىرىپ جۇرگەن ءتارىزدى. «اباي دۇرىس ايتتى» نەمەسە «بۇرىس ايتتى» دەگەن ەشكىم جوق. ولاردىڭ قيسىنىنا سالساڭىز, «اباي بۇلاي ايتپاۋعا ءتيىس» ەكەن. ابايدىڭ «بۇلاي دەۋىنە» ۇلكەن ءبىر سەبەپ بولعان كورىنەدى.
سوندا ونداي سەبەپ بولماسا, اقىندار ءبىر-ءبىرىن سىناماۋى كەرەك سياقتى. ءبىز بىلەتىن ومىردە ەڭ ەركىن ويلى ادامدار اقىن-جازۋشىلار سەكىلدى ەدى. ەگەر ولاردىڭ اراسىندا اشىق پىكىر ايتىلماسا, باسقاعا نە جورىق دەگىڭ كەلەدى, ەرىكسىز.
اباي ەل ءومىرىنىڭ بار سالاسىنا باعىت سىلتەگەن دانىشپان. سوعان قاراساق, ءوزى دە ءبىر وكىلى بولىپ سانالاتىن ادەبيەتتىڭ سىنى تۋرالى ويلاماۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق ول كەزدە جازباشا ادەبي سىن جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان دا ۇلى اباي بۇل ولەڭىن ماقساتتى تۇردە جازعان بولىپ شىعادى.
كوركەم شىعارماعا سىن ايتۋ مادەنيەتى باتىستا دا, شىعىستا دا تولىق قالىپتاسىپ بولعان. بەلينسكي سياقتى ادەبيەت سىنشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىمەن جەتە تانىستىعى تاعى بار. دەمەك اباي ادەبي سىننىڭ قانشالىقتى كەرەك ەكەنىن بىلگەن جانە بىزدە دە سولاي بولسا ەكەن دەپ ارمان ەتكەن.
ءاسىلى جازبا ادەبيەتى – جازۋ مادەنيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن بويىنا جيعان ادەبيەت. وندا ءار ءسوز ورنىندا بولىپ, ءماتىن كاسىبي تۇردە تۇزىلۋگە ءتيىس. ارعى-بەرگىدەن ءبىلىمى بار اباي مۇنى قاتتى قاداعالاعان. ال اۋىزشا شىعارىلىپ, اۋىزشا تارالىپ, قاعازعا كەيىن تۇسىرىلگەن ادەبيەت بۇل تالاپقا قانشالىقتى جاۋاپ بەرەدى؟
اباي بۇرىنعى جازبا ادەبيەتىن دە جاقسى بىلگەن ادام. بىزگە مىسالى, بۇرىنعىلاردان ۇلكەن داستانداردىڭ جازىلۋ ءتارتىبى ۇنادى. ويتكەنى وندا شىعارما نەگە جازىلدى, كىمگە ارنالدى, ماقساتى نە دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى ايقىن بەرىلەدى. الايدا قازاق دالاسىنداعى جاۋگەرشىلىك زاماندار ادەبيەتتىڭ وسى ءتارتىبىن بۇزدى. شەت جاعاسى قاعازعا تۇسكەن اۋىز ادەبيەتىندەگى كەيىنگى جىرلار سول ۇلى داستانداردىڭ جۇرناعى سياقتى بولىپ قالدى. ابايدىڭ «جاماۋ», «قۇراۋ» دەپ وتىرعانى, سول «جۇرناقتار» بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ولەڭدە ءۇش اقىننىڭ دا اتى تۋرا اتالىپ تۇر. ەل ىشىندە ابىروي-بەدەلى بولدى, اقىندىقتا ۇلكەن ورنى بار دەپ قاراعان جوق. ولاردىڭ جىرلارىنىڭ باستى كەمشىلىگىن دە تايعا تاڭبا باسقانداي ناقتى كورسەتىپ وتىر. ەگەر ولەڭ جولدارىنا سىيسا, باسقا اقىنداردىڭ ەسىمدەرى دە وسى قاتاردان ورىن الار ما ەدى, قايتەر ەدى.
قايتكەندە دە الدىڭعى وتكەن اقىندارعا ابايدىڭ كوڭىلى تولىق قاناعاتتانباعانى ايدان انىق. بۇل جەردە ابايدىڭ ايتپاعى, اقىندىقتىڭ ايشىقتى بەلگىسىندەي بولىپ كەلگەن قاناتتى سوزدەردە ەمەس. ولەڭگە ازىق بولعان قامىرىقتى ويلاردا دەپ بىلگەن ءجون شىعار.
اۋىز ادەبيەتىنە كوبىنە سانامالاپ ايتۋ ءتان. باسقالار سانامالاپ ايتقان نارسەنى, اباي وبرازبەن بەرەدى. كەيدە «بەس نارسەگە اسىق بول» دەپ ءوزىنىڭ دە سانامالاپ كەتەتىنى بار. «جايناعان تۋىڭ جىعىلماي, جاقسى ءولىپسىڭ, ياپىر-اي» دەپ سيمۆوليكاعا كەتەتىنىن دە اڭعارامىز.
بىراق ابايدىڭ اقىندىق بولمىسىن سودان تابام, سودان اشام دەۋ قاتە بولار ەدى. شىن مانىندە اباي ۇلكەن وبرازعا جۇمىس ىستەگەن اقىن. ۇلكەن وبراز دەگەن نە, ول – ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن ۇيلەسەتىن تۇتاس جاراتىلىس. مىنە, ابايدا وسى جاراتىلىستىق وبراز باسىم بولىپ كەلەدى.
بۇعان قاراپ ەشكىمدى دە, ەشتەڭەنى دە تومەندەتۋگە دە بولمايدى. اۋىز ادەبيەتىنە ءتان ديداكتيكا – ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن جاقسى ءتاسىل. ال جازبا ادەبيەتى جازۋ مادەنيەتى ارقىلى شەبەرلىكپەن شەگەندەلگەن نۇسقا. اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتى باسكە تۇسكەن تۇستا, اباي ايتسا, وسىنى دا ايتىپ وتىر.
بىراق باستى ماقسات ءبارىبىر ادەبي سىن جازۋ بولعانىن ەستە ۇستاعانىمىز ءجون. بىزگە دەيىنگى پىكىر جازعان ادەبيەتشىلەردىڭ ءبارى وسىنى جوققا شىعارعىسى كەلەدى. ولار اتالعان اقىندار سىننىڭ وبەكتىسى بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. وزدەرىنىڭ ميسسياسى تابىستىرۋ, تىگىسىن جاتقىزۋ, كىر كەلتىرمەۋ سياقتى ەلەستەتەدى.
بىزدىڭشە, ابايدىڭ ماقساتىن بۇلايشا جوققا شىعارۋ – جۇيە قالىپتاستىرعان كەلىسىمپازدىقتىڭ بەلگىسى. نەگە دە بولسا شەك قويىپ وتىرۋ, شەڭبەردەن شىعارماۋ, شەكارادان اسىرماۋ قوعام شىندىعىن بۇركەمەلەپ ۇستاۋدان تۋعان ارەكەت. وسىنداي جاعدايدا ۇلكەن ادامدارعا ابايدىڭ شورتانباي, دۋلات, بۇقار جىراۋدى سىناۋى شەكتەن شىققاندىق بولىپ كورىنەدى-اۋ, شاماسى. ارينە, حالىق اڭىز ەتكەن تۇلعالاردىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرمەۋ كەرەك دەگەن ىزگى نيەتتى دە تۇسىنۋگە بولادى. اسىرەسە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەرگەن حالىق ءۇشىن بۇل دا قۇرمەتتەۋگە لايىق قاسيەت شىعار. بىراق ابايدىڭ ويى ودان دا ىزگى, ودان دا تەرەڭ بولسا شە؟
كەرەك دەسەڭىز, الەم ادەبيەتىندە ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىناعان جازبالارى ەرەكشە قۇندى ەڭبەك بولىپ سانالادى. ونداي دۇنيەلەر قوعامعا جاڭالىق اكەلەدى, ءسوز بولىپ وتىرعان ورتانى جاڭا بەلەسكە كوتەرەدى. ولار تۋرالى ەشكىم دە تۇسىنبەي سىناپتى, كەيىنگىلەردىڭ الدىندا ۇيات بولىپتى دەگەنىن وقىعامىز جوق.
سوندىقتان بۇل سىننىڭ قازاق قوعامىنا زيانى تيەدى-اۋ دەپ قورعالاقتاۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. قايتا ءدال وسى سىننان قازاق رۋحانياتىندا رەنەسسانستىق قوزعالىس تۋى مۇمكىن ەدى. ەگەر زامان تىنىش بولعاندا, بۇل شىنىمەن دە رەنەسسانستىق مادەني ورلەۋگە باستار ەدى. وكىنىشكە قاراي, سىن ۇلتتىڭ ءوسۋ قۇرالى ەمەس, ءوشۋ, ياعني, ءوش الۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتتى.
قاراپ تۇرساڭىز, سوندا ءوسۋ مەن ءوشۋدىڭ اراسى ەكى-اق جول, ەكى-اق تارماق ولەڭ بولىپ تۇر عوي. ايتپەسە, اباي مەن بۇقاردىڭ اراسىندا ءبىر عاسىر جاتىر. ابايعا وسى ەكى جولدى جازۋ ءۇشىن ءبىر عاسىر ۋاقىت كەرەك بولىپتى. ءبىر عاسىردا قازاقتىڭ ساناسى دا, داناسى دا وسىلاي ءوسىپتى. ونى ءبىر تاقىرىپقا ارنالعان تومەندەگى ەكى ولەڭنەن دە اڭعارار ەدىڭىز.
بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى:
بالالىق ون جاسىڭىز,
بالعىن وسكەن قۇراقتاي.
جيىرما دەگەن جاسىڭىز,
اعىپ جاتقان بۇلاقتاي.
وتىز دەگەن جاسىڭىز,
جاردا ويناعان لاقتاي.
قىرىق دەگەن جاسىڭىز,
ەرتتەۋلى تۇرعان قۇر اتتاي.
ەلۋ دەگەن جاسىڭىز,
ول دا ءبىر ۇلكەن بەل ەكەن.
الپىس دەگەن جاسىڭىز,
قايعى, مۇڭدى ءشول ەكەن.
جەتپىس دەگەن جاسىڭىز,
جەتىم قالعان كۇن ەكەن.
سەكسەن دەگەن جاسىڭىز,
قاراڭعى تۇمان ءتۇن ەكەن.
توقسان دەگەن جاسىڭىز,
اجالعا تاياۋ ماڭ ەكەن.
اباي قۇنانباي ۇلى:
بالالىق ءولدى, ءبىلدىڭ بە؟
جىگىتتىككە كەلدىڭ بە؟
جىگىتتىك ءوتتى, كوردىڭ بە؟
كارىلىككە كوندىڭ بە؟
كىم بىلەدى, سەن كاپىر,
باياندىدان ءسوندىڭ بە,
بايانسىزعا ءتوندىڭ بە؟
الدە, اينالىپ, كىم بىلەر,
بوتالى تۇيە سەكىلدى,
قورادان شىقپاي ءولدىڭ بە؟
بۇقار جىراۋدىڭ ولەڭى حالىقتىق سيپاتتا تۋعان. مۇنداعى شارتتى كەيىپكەردىڭ ورنىنا اركىم ءوزىن قويىپ كورە الادى. ال ابايدىڭ ولەڭىن اركىم بويىنا ءسىڭىرىپ كەتە بەرمەيدى. سەبەبى وندا ابايدىڭ ءوزىنىڭ ىشكى كونفليكتىسى بار. اباي ادۋىندى ءۇش اقىنعا دا سول ىشكى كونفليكتىسىمەن كەلىپ قاقتىعىسقا ءتۇستى. ول قازاق رۋحانياتىنا جەر استىنداعى تەكتونيكالىق قوزعالىستاي اسەر ەتتى. سونىمەن ديداكتيكانىڭ داۋرەنى ءوتىپ, ونىڭ ورنىن ءتۇرلى جوباداعى ليريكا باستى. الدىمەن اقىن-جازۋشىلاردى جازالاۋ, اباقتىعا جابۋ, يتجەككەنگە ايداۋ, اتۋ-اسۋ سودان باستالدى. وتارلاۋشىلار مەن بيلەۋشىلەرگە نە قاۋىپتى, نە قاۋىپتى ەمەس, سودان-اق بىلە بەرۋىڭىزگە بولادى.
ابايدىڭ سىنى – سارا سىن. ولەڭ – ءسوزدىڭ تازا, بوتەن سوزدەن ادا, قۇر دىلمارسۋدەن اۋلاق بولعانىن قالايدى. وسى تاقىرىپتاعى ءبىر عانا ولەڭىندە كوپ نارسە بار. سونىڭ ءبارىن ساناپ ايتساڭ, بۇگىنگى اقىندارعا دا ءتيىپ كەتەدى. اسىرەسە اقىننىڭ اقىلسىز, ءبىلىمسىز, نادان بولماۋى باستى شارت رەتىندە كەلتىرىلەدى. مۇنداعى ونىڭ سىندارىنىڭ ءبارى كوركەمدىك شارتتارمەن عانا شەكتەلگەن. ماقال-ماتەلدى مالدانبايدى, ەسكى ءبيدى دە بەدەل كورمەيدى. ادەبي سىن وسى بيىگىندە تۇرسا, وندا بۇل جانر تازالىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالا بەرەر ەدى.
بىراق ابايدان كەيىنگى ادەبي سىننىڭ باعىتى مۇلدەم وزگەردى. يدەيالىق قاتە, جات يدەولوگيا, مورالدىق قىزمەت, تاربيەلىك ءرول دەگەن سياقتى تىركەمەلەر كوبەيدى. كەڭەس زامانىنداعى ادەبي سىن ماقالالاردى وقىساڭىز, ازاماتتىق نەمەسە قىلمىستىق كودەكسپەن تانىسىپ وتىرعانداي حال كەشەتىنسىز. مەن مىسالى, ءالى كۇنگە دەيىن قالماي كەلە جاتقان «شىعارمانىڭ يدەيالىق-كوركەمدىك جاعى» دەگەندى ونشا-مۇنشا تۇسىنە بەرمەيمىن. اباي اتامىز دا كوركەمدىك تۋرالى ايتقان, يدەيا تۋرالى ايتپاعان. «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ, تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى» دەگەن, «يدەياسى مىقتى, ۇستانىمى بەرىك بولسىن» دەمەگەن.
قازىرگى ادەبيەتتى باعالاۋداعى ەڭ ۇلكەن قاتە دە وسىدان تۋاتىن سياقتى. اباي بۇقار جىراۋدى «ابىلاي حانعا ولەڭمەن جول كورسەتتى» دەپ ماقتاعان جوق, دەمەك جىراۋدىڭ ول ەڭبەگى تاريح بەلەسىندە قالدى. ول سونشاما دانىشپان ادام بولا تۇرا, ولەڭدى قارۋ نە قالقان رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەگەنگە ءمان بەرمەگەن دە ءتارىزدى. ال ەڭبەك ەتىپ, مال تابۋ تۋرالى ولەڭدەرىنىڭ تاربيەلىك جاعىنان گورى, سىنشىلدىق جاعى باسىم. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭى بولسا, ول – ولەڭنەن گورى, وسيەتكە جاقىن. ونى دا: «مۇنى جازعان بىلگەن قۇل, – عۇلاماھي داۋاني, سولاي دەپتى ول شىنشىل...» دەپ اياقتاپتى. قازىر داۋاني سياقتى عۇلامانى وقىعان قانداي اقىنىڭ بار دەسەڭىز, ءتىلىڭىزدى تىستەپ قالاسىز.
سونىمەن ءوز ارامىزدان شىعىپ, «ابايىڭ كىم؟» دەپ وقشىرايعاندارعا ونىڭ ءبىر عانا قىرىن وسىلاي تارقاتىپ ايتىپ بەرگەندى ءجون كوردىك. سونداعى تالداعانىمىز, ابايدىڭ بار-جوعى ەكى-اق جول ولەڭى بولىپ وتىر. بۇل ەكى جولعا قاراساڭىز, ابايدىڭ شىعىستىڭ عانا ەمەس, ەۋروپالىق مادەنيەتتىڭ دە كوشىنە ىلەسكەن كەمەڭگەر ەكەنىن كورەسىز.
ول سىناعان بۇقار جىراۋىڭ دا وڭاي بولماعان, ال ابايىڭ تەڭىزدەن دە تەرەڭ, تاۋلاردان دا بيىك. سوندىقتان دا ءبىز ءۇشىن ابايدىڭ جۇمباعىن شەشۋ جاننىڭ راحاتى. ونىڭ كوپ جۇمباعىنىڭ ءبىرى – شورتانباي, دۋلات, بۇقار جىراۋدى نەلىكتەن سىناعانىن ادەبيەتشى عالىمدارىمىز ءالى شەشكەن جوق. ءبىز دە شەشتىك دەپ ايتا المايمىز. تەك سول ەكى جول, ەكى تارماق ولەڭ ىشكە تۇسكەن دەرتكە اينالىپ كەتپەۋى كەرەك.
قۇدايعا شۇكىر, قۋعىن-سۇرگىن زامانىنداعىداي, ابايدىڭ سىنىن بۇقارلارعا قارسى شوقپار عىپ پايدالانۋدان بويىمىز بوستان, سانامىز ازات. بىراق دانا اباي ۇرپاعىنىڭ باسىنا نە وي سالعىسى كەلگەنىن بىلمەسەك, تاپ وسى ەكى جول كەيىن دە ەشكىمگە مازا بەرمەۋى مۇمكىن. اباي شىنىمەن دە ۇلكەن اقىنداردىڭ اتى اتالعان ولەڭ جولدارىنىڭ استارىنا تەرەڭ ءبىر سىر جاسىرسا, ونى دا ەشكىم تاپپاسىن دەپ جاسىرماعانى حاق. مۇنى ءبىلۋ ءۇشىن سول كەزدە قازاق دالاسىندا جوعارىداعى ءۇش اقىن قانشالىقتى اڭىز بولىپ كەلىپ ەدى, سوعان دا ءبىر وي جىبەرىپ قويعان دۇرىس-اۋ.
بالكىم ول وسىنداي سىندى جازا وتىرىپ, قۇدايدان باسقا ەشكىم دە ءمىنسىز بولمايتىنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ قويعىسى كەلگەن شىعار. قالىڭ ەلى قازاعىن بەدەلدەن بۇقپاي, اتاقتان ىقپاي, پۇتقا تابىنعانداي اركىمگە ءبىر تابىنباي ەركىن وسكەن حالىق بولسىن دەپ ۇلگى ەتكەنى مە ەكەن, الدە؟ ال مۇمكىن ول باسقالاردى مەڭزەپ قانا قويماي, ءوزى تۋرالى دا ايتىپ وتىرعان شىعار, كىم ءبىلىپتى؟ ەگەر ولاي بولسا قاھان كەتكەن سوڭ حان, حان كەتكەن سوڭ سۇلتان, سۇلتان كەتكەن سوڭ اقىن موينىمىزعا ءمىنىپ الماي, ءبىز دە ەركىن ءومىر سۇرەيىكشى دەگىڭ كەلەدى. بىراق بۇل «ابايدىڭ ءبىر ءسوزىن اۋزىنا قۇداي سالدى, ءبىر ءسوزىن نكۆد جازىپ بەردى» دەپ ساندىراقتاۋعا سەبەپ ەمەس!
اسىلىندە ءبىز ء«وسۋ مەن ءوشۋدىڭ اراسى ەكى-اق تارماق» دەپ وسىنى ايتتىق.
