ادەبيەت • 16 تامىز، 2022

ءوسۋ مەن ءوشۋدىڭ اراسى ەكى-اق تارماق

430 رەت كورسەتىلدى

وسى ماقالانى جازىپ بولا بەرگەندە، الەۋمەتتىك جەلىگە بۇقار جىراۋ تۋرالى ءبىر جاڭا پوست قىلت ەتىپ شىعا كەلدى. وندا بۇقاردىڭ اقىندىعى مەن اۋليەلىگى تۋرالى وقىعان ادامدى بىردەن ءۇيىرىپ اكەتەتىن تەبىرەنىستى سوزدەر جازىلىپتى. ەگەر ابايدىڭ سىناعانىنان بۇقار جامان اقىن بولا قالسا، الەمجەلىدەگى بۇل پوست تا جازىلمايتىن ەدى. ەندەشە، ءبىزدىڭ دە ايتپاعىمىز باسقا ەكەنىن كوكىرەك كوزى اشىق وقىرمان ءوزى دە تۇسىنەر دەپ ويلادىق.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

«سىنالعان ادام جەر باسىپ جۇرە الماي قالادى» دەگەن قاعيدا قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى ساناعا سىناداي قاعىلدى. ەندى ونى سۋىرىپ الىپ تاستاساڭ دا، ورنى «بۇل ارادا مەن بولعام» دەگەندەي سىزدايدى دا تۇرادى. ابايدىڭ بەلگىلى اقىن-جىراۋلار تۋرالى ەكى جول ولەڭى سول سە­بەپ­تەن دە بۇرىن دا، قازىر دە بەل­گىلى ءبىر دارەجەدە قولايسىزدىق تۋ­دى­رۋمەن كەلەدى. ولەڭدە اتى اتال­عان ازۋلى دا ادۋىندى ءۇش اقىننان قى­سىلعانداي، ءالى كۇنگە دەيىن پۇشايمان كۇي كەشەتىنىمىزگە باسقا سەبەپ تابۋ دا قيىن.

بىراق: «شورتانباي، دۋلات پەنەن بۇقار جىراۋ، ولەڭى ءبىرى – جاماۋ، ءبىرى – قۇراۋ. اتتەڭ دۇنيە-اي، ءسوز تانىر كىسى بولسا، كەمشىلىگى ءار جەردە كورىنىپ تۇر-اۋ» دەگەن جولدار جوق ەمەس، بار. ول جانە ەشقانداي ابىروي-بەدەلدەن جالتاقتاماي، تۋراسىن ايتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سول زاماندا دا «اقىنىمىزدى سىنادىڭ، ات-شاپان ايىبىن وتە» دەپ، اباي­دىڭ الدىنا ەشكىم كەلمەگەن. ەندەشە مۇنى «تۋرا بيدە تۋعان جوق» دەپ قالاي ايتىلسا، سولاي قابىلداۋ ءجون ەمەس پە؟

ءبىر قىزىعى، ۇلكەن عالىمدا­رى­مىز «اباي مۇنى نەگە ايتتى؟» دەگەن سۇ­راقتىڭ توڭىرەگىندە كوبىرەك باس قا­تى­رىپ جۇرگەن ءتارىزدى. «اباي دۇرىس ايتتى» نەمەسە «بۇرىس ايتتى» دەگەن ەشكىم جوق. ولاردىڭ قيسىنىنا سالساڭىز، «اباي بۇلاي ايتپاۋعا ءتيىس» ەكەن. ابايدىڭ «بۇ­لاي دەۋىنە» ۇلكەن ءبىر سەبەپ بولعان كورىنەدى.

سوندا ونداي سەبەپ بولماسا، اقىندار ءبىر-ءبىرىن سىناماۋى كەرەك سياقتى. ءبىز بىلەتىن ومىردە ەڭ ەركىن ويلى ادامدار اقىن-جازۋشىلار سەكىلدى ەدى. ەگەر ولاردىڭ اراسىندا اشىق پىكىر ايتىلماسا، باسقاعا نە جورىق دەگىڭ كەلەدى، ەرىكسىز.

اباي ەل ءومىرىنىڭ بار سالاسىنا باعىت سىلتەگەن دانىشپان. سوعان قا­راساق، ءوزى دە ءبىر وكىلى بولىپ سانالاتىن ادەبيەتتىڭ سىنى تۋرالى ويلاماۋى مۇمكىن ەمەس. بىراق ول كەزدە جازباشا ادەبي سىن جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان دا ۇلى اباي بۇل ولە­ڭىن ماقساتتى تۇردە جازعان بولىپ شىعادى.

كوركەم شىعارماعا سىن ايتۋ ما­دەنيەتى باتىستا دا، شىعىستا دا تو­لىق قالىپتاسىپ بولعان. بەلين­سكي سياقتى ادەبيەت سىنشى­لارىنىڭ ەڭبەك­­تەرىمەن جەتە تانىستىعى تاعى بار. دە­مەك اباي ادەبي سىننىڭ قان­شا­­لىقتى كەرەك ەكەنىن بىلگەن جانە بىزدە دە سولاي بولسا ەكەن دەپ ارمان ەتكەن.

ءاسىلى جازبا ادەبيەتى – جازۋ ما­دە­­نيەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن بويىنا جيعان ادەبيەت. وندا ءار ءسوز ورنىندا بولىپ، ءماتىن كاسىبي تۇردە تۇزىلۋگە ءتيىس. ارعى-بەرگىدەن ءبىلىمى بار اباي مۇنى قاتتى قاداعالاعان. ال اۋىزشا شىعارىلىپ، اۋىزشا تارالىپ، قاعازعا كەيىن تۇسىرىلگەن ادەبيەت بۇل تالاپقا قانشالىقتى جاۋاپ بەرەدى؟

اباي بۇرىنعى جازبا ادەبيەتىن دە جاقسى بىلگەن ادام. بىزگە مىسالى، بۇرىنعىلاردان ۇلكەن داس­تان­­داردىڭ جازىلۋ ءتارتىبى ۇنا­دى. ويت­كەنى وندا شىعارما نەگە جازىل­دى، كىمگە ارنالدى، ماقساتى نە دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى ايقىن بەرىلەدى. الايدا قازاق دالا­سىنداعى جاۋگەرشىلىك زاماندار ادەبيەتتىڭ وسى ءتارتىبىن بۇزدى. شەت جاعاسى قاعازعا تۇسكەن اۋىز ادە­بيە­تىندەگى كەيىنگى جىرلار سول ۇلى داستانداردىڭ جۇرناعى سياقتى بولىپ قالدى. ابايدىڭ «جاماۋ»، «قۇراۋ» دەپ وتىرعانى، سول «جۇرناقتار» بولۋى دا عاجاپ ەمەس.

ولەڭدە ءۇش اقىننىڭ دا اتى تۋرا اتالىپ تۇر. ەل ىشىندە ابىروي-بەدە­لى بولدى، اقىندىقتا ۇلكەن ورنى بار دەپ قاراعان جوق. ولاردىڭ جىرلا­رى­نىڭ باستى كەمشىلىگىن دە تايعا تاڭ­با باسقانداي ناقتى كورسەتىپ وتىر. ەگەر ولەڭ جولدارىنا سىيسا، باس­قا اقىنداردىڭ ەسىمدەرى دە وسى قاتار­دان ورىن الار ما ەدى، قايتەر ەدى.

قايتكەندە دە الدىڭعى وتكەن اقىن­دارعا ابايدىڭ كوڭىلى تولىق قاناعاتتانباعانى ايدان انىق. بۇل جەردە ابايدىڭ ايتپاعى، اقىن­دىقتىڭ ايشىقتى بەلگىسىندەي بولىپ كەلگەن قاناتتى سوزدەردە ەمەس. ولەڭگە ازىق بولعان قامىرىقتى ويلاردا دەپ بىلگەن ءجون شىعار.

اۋىز ادەبيەتىنە كوبىنە سانامالاپ ايتۋ ءتان. باسقالار سانامالاپ ايتقان نارسەنى، اباي وبرازبەن بەرەدى. كەيدە «بەس نارسەگە اسىق بول» دەپ ءوزىنىڭ دە سانامالاپ كەتەتىنى بار. «جايناعان تۋىڭ جىعىلماي، جاقسى ءولىپسىڭ، ياپىر-اي» دەپ سيمۆوليكاعا كەتەتىنىن دە اڭعارامىز.

بىراق ابايدىڭ اقىندىق بولمىسىن سودان تابام، سودان اشام دەۋ قاتە بولار ەدى. شىن مانىندە اباي ۇلكەن وبرازعا جۇمىس ىستەگەن اقىن. ۇلكەن وبراز دەگەن نە، ول – ادام­نىڭ ىشكى دۇنيەسىمەن ۇيلەسەتىن تۇتاس جا­را­تىلىس. مىنە، ابايدا وسى جاراتى­لىستىق وبراز باسىم بولىپ كەلەدى.

بۇعان قاراپ ەشكىمدى دە، ەشتەڭەنى دە تومەندەتۋگە دە بولمايدى. اۋىز ادەبيەتىنە ءتان ديداكتيكا – ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن جاقسى ءتاسىل. ال جازبا ادەبيەتى جازۋ مادەنيەتى ارقىلى شەبەرلىكپەن شەگەندەلگەن نۇسقا. اۋىز ادەبيەتى مەن جازبا ادەبيەتى باسكە تۇسكەن تۇستا، اباي ايتسا، وسىنى دا ايتىپ وتىر.

بىراق باستى ماقسات ءبارىبىر ادە­بي سىن جازۋ بولعانىن ەستە ۇستا­عانىمىز ءجون. بىزگە دەيىنگى پىكىر جازعان ادەبيەتشىلەردىڭ ءبارى وسىنى جوققا شىعارعىسى كەلەدى. ولار اتالعان اقىندار سىننىڭ وبەكتىسى بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى. وزدەرىنىڭ ميسسياسى تابىستىرۋ، تىگىسىن جاتقىزۋ، كىر كەلتىرمەۋ سياق­تى ەلەستەتەدى.

بىزدىڭشە، ابايدىڭ ماقساتىن بۇلايشا جوققا شىعارۋ – جۇيە قالىپ­تاستىرعان كەلىسىمپازدىقتىڭ بەلگىسى. نەگە دە بولسا شەك قويىپ وتىرۋ، شەڭبەردەن شىعارماۋ، شەكارادان اسىرماۋ قوعام شىندىعىن بۇركەمەلەپ ۇستاۋدان تۋعان ارەكەت. وسىنداي جاعدايدا ۇلكەن ادامدار­عا ابايدىڭ شورتانباي، دۋلات، بۇقار جىراۋدى سىناۋى شەكتەن شىق­قان­دىق بولىپ كورىنەدى-اۋ، شاماسى. ارينە، حالىق اڭىز ەتكەن تۇلعا­لاردىڭ اتىنا ءسوز كەلتىرمەۋ كەرەك دەگەن ىزگى نيەتتى دە تۇسىنۋگە بولادى. اسىرەسە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەرگەن حالىق ءۇشىن بۇل دا قۇرمەتتەۋگە لايىق قاسيەت شىعار. بىراق ابايدىڭ ويى ودان دا ىزگى، ودان دا تەرەڭ بولسا شە؟

كەرەك دەسەڭىز، الەم ادەبيەتىندە ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىناعان جازبالارى ەرەكشە قۇندى ەڭبەك بولىپ سانالادى. ونداي دۇنيەلەر قوعامعا جاڭالىق اكەلەدى، ءسوز بولىپ وتىرعان ورتانى جاڭا بەلەسكە كوتەرەدى. ولار تۋرالى ەشكىم دە تۇسىنبەي سىناپتى، كەيىنگىلەردىڭ الدىندا ۇيات بولىپتى دەگەنىن وقى­عامىز جوق.

سوندىقتان بۇل سىننىڭ قازاق قوعا­مىنا زيانى تيەدى-اۋ دەپ قورعا­لاقتاۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس. قايتا ءدال وسى سىننان قازاق رۋحانياتىندا رەنەسسانستىق قوزعالىس تۋى مۇمكىن ەدى. ەگەر زامان تىنىش بولعاندا، بۇل شىنىمەن دە رەنەسسانستىق مادەني ورلەۋگە باستار ەدى. وكىنىشكە قاراي، سىن ۇلت­تىڭ ءوسۋ قۇرالى ەمەس، ءوشۋ، ياعني، ءوش الۋ قۇرالىنا اينالىپ كەتتى.

قاراپ تۇرساڭىز، سوندا ءوسۋ مەن ءوشۋدىڭ اراسى ەكى-اق جول، ەكى-اق تارماق ولەڭ بولىپ تۇر عوي. ايتپەسە، اباي مەن بۇقاردىڭ اراسىندا ءبىر عاسىر جاتىر. ابايعا وسى ەكى جولدى جازۋ ءۇشىن ءبىر عاسىر ۋاقىت كەرەك بولىپتى. ءبىر عاسىردا قازاقتىڭ ساناسى دا، داناسى دا وسىلاي ءوسىپتى. ونى ءبىر تاقىرىپقا ارنالعان تومەندەگى ەكى ولەڭنەن دە اڭعارار ەدىڭىز.

بۇقار جىراۋ قالقامان ۇلى:

بالالىق ون جاسىڭىز،

بالعىن وسكەن قۇراقتاي.

جيىرما دەگەن جاسىڭىز،

اعىپ جاتقان بۇلاقتاي.

وتىز دەگەن جاسىڭىز،

جاردا ويناعان لاقتاي.

قىرىق دەگەن جاسىڭىز،

ەرتتەۋلى تۇرعان قۇر اتتاي.

ەلۋ دەگەن جاسىڭىز،

ول دا ءبىر ۇلكەن بەل ەكەن.

الپىس دەگەن جاسىڭىز،

قايعى، مۇڭدى ءشول ەكەن.

جەتپىس دەگەن جاسىڭىز،

جەتىم قالعان كۇن ەكەن.

سەكسەن دەگەن جاسىڭىز،

قاراڭعى تۇمان ءتۇن ەكەن.

توقسان دەگەن جاسىڭىز،

اجالعا تاياۋ ماڭ ەكەن.

اباي قۇنانباي ۇلى:

بالالىق ءولدى، ءبىلدىڭ بە؟

جىگىتتىككە كەلدىڭ بە؟

جىگىتتىك ءوتتى، كوردىڭ بە؟

كارىلىككە كوندىڭ بە؟

كىم بىلەدى، سەن كاپىر،

باياندىدان ءسوندىڭ بە،

بايانسىزعا ءتوندىڭ بە؟

الدە، اينالىپ، كىم بىلەر،

بوتالى تۇيە سەكىلدى،

قورادان شىقپاي ءولدىڭ بە؟

بۇقار جىراۋدىڭ ولەڭى حالىق­تىق سيپاتتا تۋعان. مۇنداعى شارتتى كەيىپكەردىڭ ورنىنا اركىم ءوزىن قويىپ كورە الادى. ال ابايدىڭ ولەڭىن اركىم بويىنا ءسىڭىرىپ كەتە بەرمەيدى. سەبەبى وندا ابايدىڭ ءوزىنىڭ ىشكى كونفليكتىسى بار. اباي ادۋىندى ءۇش اقىنعا دا سول ىشكى كونفليكتىسىمەن كەلىپ قاقتىعىسقا ءتۇستى. ول قازاق رۋحانياتىنا جەر استىن­داعى تەكتونيكالىق قوزعا­­لىس­تاي اسەر ەتتى. سونىمەن ديداكتي­كانىڭ داۋرەنى ءوتىپ، ونىڭ ورنىن ءتۇرلى جوباداعى ليريكا باستى. الدى­مەن اقىن-جازۋشىلاردى جازالاۋ، اباقتىعا جابۋ، يتجەككەنگە ايداۋ، اتۋ-اسۋ سودان باستالدى. وتارلاۋشىلار مەن بيلەۋشىلەرگە نە قاۋىپتى، نە قاۋىپتى ەمەس، سودان-اق بىلە بەرۋىڭىزگە بولادى.

ابايدىڭ سىنى – سارا سىن. ولەڭ – ءسوزدىڭ تازا، بوتەن سوزدەن ادا، قۇر دىل­مارسۋدەن اۋلاق بولعانىن قالايدى. وسى تاقىرىپتاعى ءبىر عانا ولەڭىندە كوپ نارسە بار. سونىڭ ءبارىن ساناپ ايتساڭ، بۇگىنگى اقىندارعا دا ءتيىپ كەتەدى. اسىرەسە اقىننىڭ اقىلسىز، ءبىلىمسىز، نادان بولماۋى باستى شارت رەتىندە كەلتىرىلەدى. مۇنداعى ونىڭ سىندارىنىڭ ءبارى كوركەمدىك شارتتارمەن عانا شەكتەلگەن. ماقال-ماتەلدى مالدانبايدى، ەسكى ءبيدى دە بەدەل كورمەيدى. ادەبي سىن وسى بيىگىندە تۇرسا، وندا بۇل جانر تازالىقتىڭ سيمۆولى بولىپ قالا بەرەر ەدى.

بىراق ابايدان كەيىنگى ادەبي سىننىڭ باعىتى مۇلدەم وزگەردى. يدەيا­لىق قاتە، جات يدەولوگيا، مو­رال­­دىق قىزمەت، تاربيەلىك ءرول دە­گەن سياقتى تىركەمەلەر كوبەيدى. كەڭەس زا­­ما­نىنداعى ادەبي سىن ماقا­لا­لار­دى وقىساڭىز، ازاماتتىق نەمەسە قىل­مىستىق كودەكسپەن تانىسىپ وتىر­عانداي حال كەشەتىنسىز. مەن مى­سالى، ءالى كۇنگە دەيىن قالماي كەلە جات­قان «شىعارمانىڭ يدەيالىق-كور­كەم­دىك جاعى» دەگەندى ونشا-مۇنشا تۇسىنە بەرمەيمىن. اباي اتامىز دا كوركەمدىك تۋرالى ايتقان، يدەيا تۋرالى ايتپاعان. «تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ءتيىپ، تەپ-تەگىس جۇ­مىر كەلسىن اينالاسى» دەگەن، «يدەياسى مىقتى، ۇستانىمى بەرىك بولسىن» دەمەگەن.

قازىرگى ادەبيەتتى باعالاۋداعى ەڭ ۇلكەن قاتە دە وسىدان تۋاتىن سياق­تى. اباي بۇقار جىراۋدى «ابى­لاي حانعا ولەڭمەن جول كور­سەتتى» دەپ ماقتاعان جوق، دەمەك جىراۋ­دىڭ ول ەڭبەگى تاريح بەلەسىندە قال­دى. ول سونشاما دانىشپان ادام بولا تۇرا، ولەڭدى قارۋ نە قالقان رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەگەنگە ءمان بەرمەگەن دە ءتارىزدى. ال ەڭبەك ەتىپ، مال تابۋ تۋرالى ولەڭ­دەرىنىڭ تاربيەلىك جاعىنان گورى، سىنشىلدىق جاعى باسىم. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» دەگەن ولەڭى بولسا، ول – ولەڭنەن گورى، وسيەتكە جاقىن. ونى دا: «مۇنى جازعان بىلگەن قۇل، – عۇلاماھي داۋاني، سولاي دەپتى ول شىنشىل...» دەپ اياقتاپتى. قازىر داۋاني سياقتى عۇلامانى وقىعان قانداي اقىنىڭ بار دەسەڭىز، ءتىلىڭىزدى تىستەپ قالاسىز.

سونىمەن ءوز ارامىزدان شىعىپ، «ابايىڭ كىم؟» دەپ وقشىراي­عان­دارعا ونىڭ ءبىر عانا قىرىن وسىلاي تارقاتىپ ايتىپ بەرگەندى ءجون كوردىك. سونداعى تالداعانىمىز، اباي­دىڭ بار-جوعى ەكى-اق جول ولە­ڭى بولىپ وتىر. بۇل ەكى جولعا قارا­سا­ڭىز، ابايدىڭ شىعىستىڭ عانا ەمەس، ەۋروپالىق مادەنيەتتىڭ دە كو­شىنە ىلەسكەن كەمەڭگەر ەكەنىن كورەسىز.

ول سىناعان بۇقار جىراۋىڭ دا وڭاي بولماعان، ال ابايىڭ تەڭىز­دەن دە تەرەڭ، تاۋلاردان دا بيىك. سون­دىقتان دا ءبىز ءۇشىن ابايدىڭ جۇم­باعىن شەشۋ جاننىڭ راحاتى. ونىڭ كوپ جۇمباعىنىڭ ءبىرى – شورتانباي، دۋلات، بۇقار جىراۋدى نەلىكتەن سىناعانىن ادەبيەتشى عالىمدارىمىز ءالى شەشكەن جوق. ءبىز دە شەشتىك دەپ ايتا المايمىز. تەك سول ەكى جول، ەكى تارماق ولەڭ ىشكە تۇسكەن دەرتكە اينالىپ كەتپەۋى كەرەك.

قۇدايعا شۇكىر، قۋعىن-سۇرگىن زامانىنداعىداي، ابايدىڭ سىنىن بۇقارلارعا قارسى شوقپار عىپ پايدالانۋدان بويىمىز بوستان، سانامىز ازات. بىراق دانا اباي ۇرپا­عىنىڭ باسىنا نە وي سالعىسى كەل­گەنىن بىلمەسەك، تاپ وسى ەكى جول كەيىن دە ەشكىمگە مازا بەرمەۋى مۇم­كىن. اباي شىنىمەن دە ۇلكەن اقىن­داردىڭ اتى اتالعان ولەڭ جولدا­رىنىڭ استارىنا تەرەڭ ءبىر سىر جاسىرسا، ونى دا ەشكىم تاپپاسىن دەپ جاسىرماعا­نى حاق. مۇنى ءبىلۋ ءۇشىن سول كەزدە قازاق دالاسىندا جوعا­رىداعى ءۇش اقىن قانشالىقتى اڭىز بولىپ كەلىپ ەدى، سوعان دا ءبىر وي جىبەرىپ قويعان دۇرىس-اۋ.

بالكىم ول وسىنداي سىندى جازا وتى­رىپ، قۇدايدان باسقا ەش­كىم دە ءمىن­سىز بولمايتىنىن تاعى ءبىر ەسكە سا­لىپ قويعىسى كەلگەن شىعار. قا­لىڭ ەلى قازاعىن بەدەلدەن بۇق­پاي، اتاقتان ىقپاي، پۇتقا تابىنعانداي اركىمگە ءبىر تابىنباي ەركىن وسكەن حالىق بولسىن دەپ ۇلگى ەتكەنى مە ەكەن، الدە؟ ال مۇمكىن ول باسقالاردى مەڭزەپ قانا قويماي، ءوزى تۋرالى دا ايتىپ وتىرعان شىعار، كىم ءبىلىپتى؟ ەگەر ولاي بولسا قاھان كەتكەن سوڭ حان، حان كەتكەن سوڭ سۇل­تان، سۇلتان كەتكەن سوڭ اقىن موينى­مىزعا ءمى­نىپ الماي، ءبىز دە ەركىن ءومىر سۇرەيىك­شى دەگىڭ كەلەدى. بىراق بۇل «اباي­دىڭ ءبىر ءسوزىن اۋزىنا قۇداي سالدى، ءبىر ءسوزىن نكۆد جازىپ بەردى» دەپ ساندىراقتاۋعا سەبەپ ەمەس!

اسىلىندە ءبىز ء«وسۋ مەن ءوشۋدىڭ ارا­سى ەكى-اق تارماق» دەپ وسىنى ايتتىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار