ۇلتتىق قور – ۇرپاق يگىلىگى دەسەك...

وسى رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەل ور­كەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» جول­داۋىن­دا: «سوڭعى كەزدە بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ ءۇشىن بيۋدجەت تاپشىلىعى ۇلعايىپ, ۇلتتىق قوردان الىناتىن ترانسفەرتتەر كوبەيۋدە. ۇنەمى وسىلاي «اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن» جۇرە المايمىز. بىزدەگى قارجىلىق ورنىقتىلىقتىڭ قورى سونشالىقتى شەكسىز ەمەس. بيۋدجەتتىڭ كىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىك شىعىستاردىڭ اۋقىمىن جانە ونىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك», دەپ ۇلتتىق قوردى ورتايتپاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ايتتى.

ۇلتتىق قوردان تەك كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە 12 تريلليون تەڭگە, ياعني 30 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى الىنىپ, ءارتۇرلى ماقساتتارعا, سونىڭ ىشىندە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ زارداپتارىن ەڭسەرۋگە جۇمسالدى. وسىنشاما قاراجاتتىڭ قالاي يگەرىلگەنىنە بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى ارنايى اۋديت جۇرگىزىپ, ەلەۋلى كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلگەنىن انىقتادى.

ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ دامۋ باعدار­لا­مالارى رەسپۋبليكالىق جانە جەر­گى­لىكتى بيۋدجەتتەردىڭ, سونداي-اق جەكە ينۆەستيتسيالاردىڭ ەسەبىنەن قوسا قار­جى­لاندىرۋ جاعدايىندا جۇزە­گە اسىرىلادى. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن وسىلاي شاشىراتا پايدالانۋ ونىڭ تيىم­دىلىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەر­مەي­دى. تەك 2021 جىلى عانا نىسانالى ترانسفەرت ارقىلى جالپى سوماسى 787 ملرد تەڭگەنى قۇراعان (1 جوباعا ورتا ەسەپپەن 450 ملن تەڭگە) 1750-گە جۋىق ينۆەستيتسيالىق جوبا قارجىلاندىرىلىپ, ولارداعى ۇلتتىق قوردىڭ ۇلەسى 13,3 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن بولعان. وسى جوبالاردىڭ 86,5 پايىزى ينفراقۇرىلىم مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا تيە­سىلى, ال جاڭا ءوندىرىس اشۋعا نەبارى 7 جوبا باعىتتالعان (0,7 پايىز). ولار – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «پتف» جاڭا قۇس» جشس قۇس فابريكاسى, «زەلەنىي سەۆەر» جانە, Green Smart Farm جىلىجاي كەشەندەرى, Zha-Group LTD جانە «اليساراي» ءسۇت-تاۋارلى فەرمالارى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ساران قالاسىنداعى شينالار ءوندىرىسى جانە قوستاناي وبلىسىنداعى جۇك اۆتو­موبيل­دەرىنىڭ جەتەكشى بەلدەمە­لە­رىنىڭ باستى بەرىلىستەرىنىڭ رەدۋكتورلارىن شىعاراتىن زاۋىت.

ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قارجىنى ءوز ماقساتىنا پايدالانباۋ فاكتىلەرى دە بار. مىسالى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگى 5 جىل ىشىندە 2 ميلليارد اعاش وتىرعىزۋ, بالىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن 2021 جىلى العان قاراجاتتىڭ 700 ميلليون تەڭگەسىن ۆەدومستۆولىق با­عى­نىس­تى كاسىپورىندارىنا اۆتوكو­لىكتەر, جاب­دىقتار مەن نوۋتبۋكتەر ساتىپ الۋعا جۇم­ساعان.

ول ول ما, اۋديت بارىسىندا 2015-2021 جىلدارى پايدالانىلماعان جانە ۇلتتىق قورعا قايتارىلماعان قاراجات سوماسى 72,3 ميلليارد تەڭگە ەكەنى انىق­تالعان. سونىڭ ىشىندە 2021 جىلعا تيەسىلى 60 ميلليارد تەڭگە قارجى ۇلت­تىق قورعا قايتارىلعان. وڭىرلىك بيۋدجەتتەردە يگەرىلمەي تەككە جاتقان وسىنشاما قارجىعا ونداعان مەكتەپ پەن اۋرۋحانا سالۋعا, نەمەسە ەل تۇرعىندارى جانايقايلارى شىعا ايتىپ جۇرگەن باسقا دا تالاي وزەكتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا ابدەن بولار ەدى.

ەسەپ كوميتەتى ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قي­مى­لى ناشار, مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ ءتيىم­سىز جوسپارلانۋىنا جانە پايدالا­نى­لۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر دەگەن قورى­تىن­دىعا كەلگەن. «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى» دەمەكشى, وسىنداي جۇيەلى كەمشىلىكتەرگە جول بەرىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق قورعا جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى­نا ءۇش مەملەكەتتىك ورگان مەن ەكى كون­­سۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان جا­ۋاپ بەرەدى. ناقتى ايتساق, جوسپارلاۋ – ۇلت­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, كىرىس­تەر­دى ەسەپكە الۋ – قارجى مينيستر­لى­گىنە, اكتيۆتەردى باسقارۋ – ۇلتتىق بانككە, جالپى ۇيلەستىرۋ – ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەسكە, باقىلاۋ ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قارا­جاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ جونىن­دە­گى كوميسسياعا جۇكتەلگەن. ال كوپ ەلدە مۇنداي قوردىڭ قىزمەتىن ءبىر-اق مەملەكەتتىك ورگان, ادەتتە قارجى مي­نيس­­تر­لىگى نەمەسە ورتالىق بانك رەت­تەيدى.

تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىعى – ۇلتتىق قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردىڭ تۇپكى ناتيجەسى تۋرالى بىرىڭعاي اقپاراتتى ەشكىم جيناقتاپ, تالداماعان. سونداي-اق ەسەپتىك اقپارات بەرۋدە اشىقتىق جەتىسپەيدى. ال دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بىزدەگى سياقتى ءال-اۋقات قورلارى بار باسقا ەلدەردە بارلىق پروتسەسس جەت­كىلىكتى تۇردە جاريا جۇرگىزىلەدى. ولار­دىڭ بارىندە دەرلىك ارنايى ۆەب-سايت­تار بار (www.nbim.no – نورۆەگيا مۇناي قورى, www.adia.ae – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, www.oilfund.az – ازەربايجان). وسىنداي سايتتاردا ۇلتتىق قورلاردىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى, قارجىلىق اقپاراتى, جاۋاپتى تۇلعا­لارى, قۇقىقتىق رەجىمى, ميسسياسى مەن ستراتەگياسى بارىنشا انىق كورسەتىلگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگىدەي ۇلتتىق قوردىڭ فۋنكتسيالارىن مەجەلەپ ءبولۋ ورتاق كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. بۇعان قوسا, ۇلتتىق قوردى پايدالانۋشىلار مەن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ وسى قور قارجىسىن جۇمساۋ تۋرالى شىنايى ەمەس اقپارات بەرۋ تاۋەكەلى دە جوعارى.

ەسەپ كوميتەتى جۇرگىزگەن اۋديت ناتي­جەسىندە انىقتالعان بۇزۋشى­لىق­تار­دىڭ جالپى سوماسى – 20,5 ميلليارد تەڭگە, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار – 7,9 ميلليارد تەڭگە, ءتيىمسىز پايدالانىلعان بيۋدجەت قارا­جا­تى مەن مەملەكەت اكتيۆتەرى – 8,7 ميلليارد تەڭگە, ءتيىمسىز جوسپارلانعان قارجى – 4 ميلليارد تەڭگە. 13 فاكتى بو­يىنشا ماتەريالدار اكىمشىلىك ءىس قوزعاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جىبەرىلگەن. ال Karabatan Utility Solutions جشس قولدانىستاعى قۇرىلىس جانە بيۋدجەت زاڭناماسىن ورەسكەل بۇزا وتىرىپ, ۆەدومستۆودان تىس ساراپتامانى قايتا جۇرگىزبەي, «اتىراۋ وبلىسىندا «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىم وبەك­تى­لەرىن سالۋ (قاراباتان جانە تەڭىز ۋچاس­كە­لەرى)». سۋ دايىنداۋ جانە اعىنداردى تازارتۋ قوندىرعىسى. 1-كەزەك» جوباسى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى نەگىزسىز تۇزەتىپ, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارىنا نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا كوزدەلمەگەن تۇزەتۋ كوەف­في­تسيەنتىن قولدانۋ ارقىلى جوبا قۇنىنىڭ سوماسىن 3 626,2 ميلليون تەڭگەگە ۇلعايتقانىنا بايلانىستى ءتيىستى مەملەكەتتىك اۋديت ماتەريالدا­رىن پروتسەستىك شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جىبەرۋ ۇيعارىلعان. وسىنداي شارا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كولىك جانە جول-كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باس­قار­ماسىنىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس «ا91 كوشەسىنەن استانا-قاراعاندى تراسساسىنا دەيىنگى ۋچاسكەدە ا105 كوشەسىن ينجەنەرلىك جەلىلەرمەن سالۋ» جوباسىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە جول بەلگىلەرىنىڭ قۇنىن 172,7 ميلليون تەڭگەگە, ياعني نارىقتىق باعادان 5 ەسە ارتىق قىمباتتاتۋ فاكتىسى بويىنشا دا قولدانىلاتىن بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى – ءراسۋا بولىپ جاتقان ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى.

تۇيىندەي ايتساق, ۇلتتىق قور قارا­جاتىن قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە ەل ەكو­نوميكاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقسا­تىندا پايدالانۋ بارىسىندا جول بەرىلگەن ورەسكەل كەمشىلىكتەر مەن قول­دانىستاعى زاڭنامانى بەلدەن باسۋ­شىلىقتار از ەمەس. سوندىقتان دا ۇلتتىق قور تۋرالى ارنايى زاڭ قابىلداپ, بولاشاق ۇرپاق يگىلىگىنە ارنالعان قاراجاتتىڭ جيناقتالۋى مەن جۇمسالۋىندا اشىقتىق پەن تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن قاتاڭ شارالار بەلگىلەيتىن كەز جەتكەنى انىق.