تاريح • 11 تامىز، 2022

«الاش» اۆتونومياسى حاقىندا

768 رەت كورسەتىلدى

الاش يدەياسى، ونى شىندىققا اينال­دىرۋ ءۇشىن اقتىق ايقاسقا تۇسكەن الاشتىق بۋىن قىزمەتى – بۇل جالپى ۇلت بولىپ قورىتاتىن، جالپى ۇلت بولىپ تۇسىنەتىن تاقى­رىپ. ونى قورىتۋ ىسىنە كەزىندە تىيىم سالىندى، شەكتەۋلەر قو­يىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى، الاش­تىقتاردىڭ قايعىلى تاعدىرى تۋرالى ويلاناتىن، بۇل تاقىرىپقا قالام تارتاتىن عالىمدار، جۋرناليستەر، اقىن، دراماتۋرگتەر قاتارى وسۋدە. تىپتەن الاشتىقتار ۇستانىمىن جالعاستىرىپ، باتىل تۇجى­رىمدارىن مالىمدەپ، سول ءۇشىن اباقتى ەسىگىن كورىپ جۇرگەن وتانداستارىمىز دا بار.

الاش تاريحىن عىلىمي تۇرعىدان قورىتۋ ءىسى «تيەسىلى ارناعا تۇسە قويمادى، ول بۇرمالاۋعا ۇشىراۋدا» دەپ داۋرىعۋعا، قو­عامدىق ويدى دۇرلىكتىرۋگە نەگىز جوق. ءبىز قازىر كوپ نارسەگە باسقاشا قارايتىن بولدىق. تاريحي تانىم جاڭا ساپاعا كوتە­رىل­دى. بۇل وزگەرىسكە الەكەڭ باستاعان الاشتىق بۋىننىڭ دا قوسقان زور ۇلەسى بار. كەزىندە ولاردىڭ قالامىنان تۋىپ، بىزگە جەتكەن مۇرالارى بۇگىنگى ۇلت تانىمىنا قىزمەت جاساۋدا. مەنىڭ بۇل پىكى­رىم­مەن كوزى قاراقتى وقىرمان كەلىسەدى دەپ بىلەمىن.

ارينە الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى – سان قىرلى كۇردەلى قۇبىلىس. ونىڭ تەرەڭىنە ءومىر كوشىندەگى ۇلتتىڭ ءاربىر بۋى­ن­ى بويلاپ، ءوز تۇجىرىمىن جاسايتىن بولادى، ونىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ بولمىس-بىتىمىنە، قىزمەتىنە وي جۇگىرتىپ بوي تۇزەيتىن بولادى.

سونىمەن بىرگە سوڭعى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا الاش قوزعالىسىنا قاتىستى مىناداي تەندەنتسيالار بوي كورسەتتى. ءبىرى – بۇل ماسەلەنى عىلىمي نەگىزدە تالداۋعا الۋ، قورىتۋ ىسىنە بۇرىنعىداي ءتۇرلى كەدەرگىلەر قويۋ، قوزعالىسقا قاتىستى قۇجاتتىق ماتەريالداردى زەرتتەۋشى عالىمدارعا بەرۋگە تىيىم سالۋ بايقالدى، الاشتىق تۇلعالاردى اتاۋعا، ولاردىڭ مۇرالارىن جاريالاۋعا قارسىلىق بولماسا دا ولاردىڭ ەسىمى مەن قىزمەتىنىڭ توڭىرەگىندە ۇنسىزدىك ءبىرجولا سەيىلە قويمادى. تەك سوڭعى ءۇش-ءتورت جىلدا عانا پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ساياسي رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى شەشىمىنە بايلانىستى بۇل ماسەلەدە جاڭا سەرپىلىس تۋدى. سونىمەن بىرگە مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى قايسىبىر شەنەۋنىكتەر، شىعارماشىلىقتاعى جەكە ادامدار تاراپىنان الاش تاقىرىبىن ساۋداعا سالۋ، تاقىرىپتى قاناۋ، ونى جەكە باس مۇددەسىنە پايدالانۋ ارەكەتى دە توبە كورسەتتى.

سونداي-اق وسى كەزەڭدە وتكەن تاريحتى، مەيلى ول ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى كەزەڭ نەمەسە قۇبىلىس بولسىن، ونى عىلى­مي نەگىزدە ءادىل دە قاتال تۇردە قورىتۋ دەڭ­گەيى­نە كوتەرىلە الماي، وعان تەك سۇقتانا قا­راۋعا ادەتتەنۋ دە بايقالدى. ال ونداي كۇيگە ەنگەن جەكە ادامنىڭ، تىپتەن ءبۇتىن ءبىر قوعامنىڭ ومىردەگى ءوزىنىڭ شىنايى بولمىسىن قابىلداي ءبىلۋ قابىلەتى كەمىپ، جالعان، الدامشى تۇسىنىك جەتەگىندە كەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. مۇنداي كۇيدى عىلىمدا «بوۆاريزم» دەپ اتايدى. ياعني گ.فلوبەردىڭ كەيىپكەرى مادام ءبوۆاريدىڭ ومىردەگى بولمىسىن شىنايى قالپىندا ەمەس، جالعان، الدامشى كۇيدە قابىلداۋ قاسيەتى بولعان. مۇنداي كۇيگە ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ دا ءتۇسىپ كەتۋى ىقتيمال عوي (ل.سەا). ءوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەلىك، ءبىزدىڭ قوعام كەڭەستىك كەزەڭىندە ءوز وتكەنىنە بايلانىستى سونداي كۇيدىڭ قۇلدىققا باستايتىن ۆاريانتىن باسىنان وتكەردى.

اقق ۇلى ۇلى سۇلتان حاننىڭ الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنا قاتىستى ءىس-ارەكەتى، «جاس الاشقا» بەرگەن سۇحباتى ەرىكسىز سوڭعى جاعدايدى ەسكە سالادى. تاريحي تاقىرىپقا قالام تارتۋعا ۇمتىلىس جاساۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىكتەرىنىڭ ءبىرى – ومىردەگى وبەكتيۆتى قيىنشىلىقتاردى تۇسىندىرۋگە كەلگەندە ءوزىنىڭ ءالسىز جاقتارىن كورە الماۋىندا. ونىڭ الاش اۆتونومياسى 2،5 جىل ءومىر ءسۇردى، قازاقتاردا وسى مەزگىلدە رەسپۋبليكالىق قۇرىلىس بولدى» دەگەن ماعىناداعى تۇجىرىمدارعا كەلىپ، قايىرۋ بەرمەي وبەكتەۋى تاريحي فاكتىمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ماشىعىنىڭ، تىپتەن فاكتى تۋرالى تۇسىنىگىنىڭ كەمشىندىگىنەن تۋىندايدى.

وسى رەتتە تاريحشىدان تالاپ ەتىلەتىن مىناداي ازبۋكالىق جاعدايدى ەسكەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بىرىنشىدەن، تاريحي فاكتىسىز تاريحي قۇبىلىستى بايانداۋ مۇمكىن ەمەس. تاريحي فاكتى – تاريحي بايانداۋدىڭ باستاپقى ەلەمەنتى، يادروسى. ەكىنشىدەن، تاريحي شىندىقتى سول تاريحي قۇبىلىس، وقيعا، پروتسەسكە قاتىستى فاكتىلەردىڭ جيىنتىعى عانا بەرە الادى. ۇشىنشىدەن، تاريحي فاكتىلەر جاي قاراپايىم، كۇردەلى، سونداي-اق قورىتىلعان عىلىمي بولىپ جىكتەلەدى...

تاريحي فاكتىگە قاتىستى بۇل الىپپەلىك تۇسى­نىكتەردى كەلتىرۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر­عانىمنىڭ مىناداي سەبەپتەرى بار. مەن «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى تاقىرىبىن بازبىرەۋلەر سياقتى توتەننەن كەلىپ، اپتىعىپ-اداسىپ جۇرگەندەردەن ەمەسپىن. بۇل تاقىرىپپەن 1989 جىلدان بەرى ءۇزىلىسسىز اينالىسىپ كەلەمىن. ەكى مارتە مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ (1991-1992، 1997-1998 (سەناتور س.قاسىموۆ باس­قارعان) قۇرامىندا بولىپ، ولاردىڭ قورى­تىندى قۇجاتتارىن دايارلاۋعا قا­تىس­تىم. سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ شەشىمىمەن 2020 جىلى قۇ­رىلعان مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇ­را­مىندا جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىن. اتالعان كوميسسيالاردىڭ قۇرامىندا بولۋ ماعان جابىق ارحيۆ قورلارى ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا ارحيۆ قۇ­جات­تارىمەن، تاقىرىپقا تىكەلەي قاتىسى بار ساياسي رەپرەسسيا ماتەريالدارىمەن تانىستىم. الاش تاقىرىبىنا قاتىستى جابىق قور ماتەريال­دارىن جا­رىق­­قا شىعارۋ تۋرالى ماسەلەنى كوتە­رىپ، مەملەكەت باسشىسى، پارلامەنت كومي­تەت­تەرى اتىنا بىرنەشە مارتە حات جولدادىم (قاراڭىز: م.قويگەلديەۆ. تاريح – كۇرەس الاڭى. ا.، 2015، 357-381 بب.). بۇل ارەكەتتىڭ ءبارى ءىزسىز كەتتى دەپ ايتا ال­مايمىن. بۇل – ەڭبەك. سونىمەن بىرگە عا­جا­يىپ مۇمكىندىك. ماسەلەنى فاك­تى­لىك جانە تەوريالىق تۇرعىدان قورىتۋ مۇمكىندىگى.

«الاش» اۆتونومياسى تۋرالى ماسەلە­نىڭ قويىلۋىنا ورالايىن. ءيا، راس، ازات­تىق قوزعالىس باسشىسى الەكەڭنىڭ، ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ 1937 جىلى 6 تا­مىزدا تەرگەۋشىگە بەرگەن جاۋابىندا «سەزد (1917 جىلعى جەلتوقسانداعى جالپى­قا­زاق سەزى – اۆت.) وبياۆيل ناتسيونالنۋيۋ اۆتونوميۋ كازاحسكيح وبلاستەي پود نازۆانيەم – اۆتونوميا «الاش» دەگەن كورسەتۋى بار. ال وسى قوزعالىس باس­شىسى تاراپىنان بەرىلگەن فاكتىگە زەرت­تەۋشىنىڭ قاتىناسى قانداي بولماق؟ ياعني زەرتتەۋشى وسى فاكتىنى سول كۇيىندە اينالىمعا قوسا ما؟ قوسسا، بۇل فاكتىنىڭ قانداي استارى مەن قىرلارىنا نازار اۋدارۋعا مىندەتتى؟ ويتكەنى قۇجات نكۆد تۇرمەسى قويناۋىندا ومىرگە كەلگەن، كانىگى تەرگەۋشىنىڭ قولىنان وتكەن. باسقاشا ايتقاندا، تەرگەۋ ماتەريالدارىنداعى ءاربىر فاكتى زەرتتەۋشىنىڭ ساراپتاۋىنان ءوتىپ، باسقا فاكتىلەرمەن ءوزارا بايلانىستا تال­داۋعا الىنعاندا عانا عىلىمي فاكتىگە اينالماق.

ءا.بوكەيحان ۇلى – ۇلت-ازاتتىق قوزعا­لىس ليدەرى، الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى. ياعني تەرگەۋدەگى مۇنداي بيىك مارتەبەلى ساياسي تۇلعا ىسىنە بايلانىستى دايارلاناتىن قۇجاتتىق ماتە­ريال­دارعا دا ارتىلاتىن جۇك سول دەڭ­گەيگە لايىق بولۋعا ءتيىس. ساياسي رەپرەسسيا قۇجاتتارىمەن جاقىن تانىس زەرت­تەۋشىگە بۇل بەلگىلى جاعداي. تەرگەۋشى «ايىپتاۋ قورىتىندىسىنا» ەنەتىن تۇجى­رىم­داردى الدىن الا تەرگەۋ حاتتاماسىنا سىنالاپ ەنگىزىپ، حاتتامانىڭ ءاربىر بەتىنە (كەيدە ءاربىر جولدارىنا)، سونداي-اق سوڭىنا ايىپتالۋشىنىڭ قولىن قويعىزىپ، ءوزى دايارلاعان قۇجاتتى الدىمەن تەرگەۋدەگى كىسىنىڭ وزىنە بەكىتىپ الادى. بۇل وگپۋ-نكۆد تۇرمەلەرىندە قالىپتاسقان ءتارتىپ بولاتىن. بۇل جولدان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باسشىلارى مەن وعان اتسالىسقان تۇلعالارى تۇگەلدەي ءوتتى.

سوندىقتان دا ءا.بوكەيحان ۇلىنىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىندا كەزدەسەتىن «ناتسيوناليستيچەسكايا پارتيا الاش»، «الاش بىلا بۋرجۋازنو-ناتسيوناليستيچەسكوي پارتيەي»، «الاش ۆىراجالا ينتەرەسى كازاحسكوگو بايستۆا»، «الاش وبەدينيالا كازاحسكۋيۋ بۋرجۋازيۋ ي بۋرجۋازنۋيۋ ينتەلليگەنتسيۋ»، تاعى باسقا وسى ماز­مۇن­داعى ءسوز تىركەستەرىن تەرگەۋشىنىڭ كوز­دەگەن ماقساتىمەن ءوزارا بايلانىستى قاراس­تىرعان ءجون. سول سياقتى «سەزد وبياۆيل ناتسيونالنۋيۋ اۆتونوميۋ» دەگەن مالىمەتتى دە وسى ارنادا وقىعان تۋرا بولماق.

تەرگەۋشى قازاق اۆتونومياسىنا قاتىس­تى بۇل پىكىردى ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باس­شىسى ايتتى دەپ تەرگەۋ حاتتاماسىنا ەنگىزۋىنىڭ مىناداي ءبىر استارىن ەسەپتەن شىعارۋعا بولمايدى. بۇل ارادا تەرگەۋشى «الاش» قوزعالىسىن، ونىڭ ليدەرىن اسىرە ۇلتشىل – سەپاراتيست ەسەبىندە كورسەتۋدى كوزدەپ وتىر. تاپشىلدىق جانە ينتەرناتسيوناليزم يدەولوگياسى ۇستەمدىك قۇرىپ، جاڭا استار مازمۇنداعى يمپەريالىق مۇددەلەر العا شىققان كەڭەستىك قوعامدا بۇل وتە اۋىر قىلمىس ءتۇرى بولاتىن. بۇل تاقى­رىپتى ءوربىتىپ، جان-جاقتى اشىپ جازۋدى ماقالانىڭ كولەمى كوتەرمەيدى. سوندىقتان دا ماسەلەنىڭ وزەكتى دەگەن قىرلارىنا عانا توقتالايىن.

اۆتونوميا جاريالاۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىستى بولعان الاشوردا ۇكىمەتى تورا­­عاسىنىڭ ورىنباسارى حالەل عابباسوۆ جەل­­توقساندا جالپىقازاق سەزى­نە جي­نالعان دەلە­گاتتار اۆتونوميا­نى جاريا­لاۋ ماسەلە­سىنە كەلگەندە ەكى لاگەرگە ءبولىنىپ، ءوزارا ايتىسىپ كەتكەندىگىن كورسەتسە، م.دۋلات ۇلى بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تۇركىستان قالا­سىندا ءوتۋى بەل­گىلەنگەن سىرداريا قازاق­تا­رىنىڭ سەزىنە قالدىرعاندىعىن، دەگەنمەن بۇل ماسە­لەنىڭ ول باسقوسۋدا دا شەشىل­مە­گەن­دىگىن ايتادى (قاراڭىز: قر پا.، № 011494 ءىس، 1 ت.، 317-318 پ.پ.; سوندا 6 ت.، م.دۋلات ۇلىنىڭ كورسەتۋى).

وسى ارادا ءا.بوكەيحان ۇلى باستاعان جاق ۇلتتىق اۆتونوميانى جاريالاۋ ءىسىن كەيىنگە شەگەرۋىنىڭ سەبەپتەرىنە توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەن­سەك، ولار مىنالار. بىرىنشىدەن، ۇلت­تىق نەگىزدەگى اۆتونوميانى جاريا­لاۋ ءىسىن بۇل تاريحي كەزەڭدە قازاق جەرىندەگى ۇلەس سالماعى ميلليوننان اساتىن ورىس جانە باسقا ەۋروپالىق پەرەسەلەن تۇر­عىن­دارعا ەسكەرتىپ، ولاردىڭ كەلى­سى­مىن الۋ ماڭىزدى ەدى. ال ولاردىڭ ۇلكەن بولى­گى وكىمەت تاراپىنان ماقساتتى تۇردە قا­رۋ­لاندىرىلعان اسكەري كۇش بولاتىن. قازاق ساياسي باسشىلىعىنىڭ بۇل جاعدايدى ەسەپكە الماۋى، ارينە، مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سەزدە قۇرىلعان ۇلت كەڭەسى – الاشوردا ۇكىمەتىندەگى 25 ورىننىڭ 10-نىڭ قازاق اراسىنداعى باسقا حالىقتارعا قالدىرىلۋىنىڭ ءبىر سىرى وسى جاعدايعا بايلانىستى بولاتىن. ەل ومىرىندەگى تۋرا وسى سيپاتتاعى جاعداي 1991 جىلى دا قايتالاندى. ەكىنشىدەن، قازاق ۇلتى تەرريتوريالىق-اكىمشىلىك تۇرعىدان بۇل كەزەڭدە تۇتاس ەمەس، شاشىراندى ورنالاسقان-تىن. ماسەلەن، تەك تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى قۇرامىندا بۇل مەزگىلدە 3 ميلليونعا جۋىق (2 972 725 ادام. قاراڭىز: م.قويگەلديەۆ. الاش قوزعالىسى، 1 كىتاپ، 438 ب.) ۇلتى قازاق تۇرعىندارى تۇرىپ جاتتى. باسقاشا ايتقاندا، ۇلتتىق اۆتونوميا جاريالاۋ الدىندا ۇلتتىڭ بۇل بولىگىنىڭ ۇستانىمىن انىقتاۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. تەز ارادا تۇركىستان قازاقتارىنىڭ سەزىن شاقىرۋ تۋرالى ءا.بوكەيحان ۇلى مەن م.شوقاي قول قويىپ، ءتيىستى مەكەنجايلارعا جولدانعان ۇندەۋدىڭ ومىرگە كەلۋى سوعان بايلانىستى بولاتىن.

وسى باياندالعان جاعدايلارمەن بىرگە ۇشىنشىدەن، جالپىقازاق سەزى ۇلتتىق اۆتو­نوميانى جاريالاۋ ءىسىن 1918 جىل­دىڭ قاڭتارىندا وتۋگە ءتيىس بولعان بۇكىل­رەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنا قارات­قان­دى­عىن دا ەستەن شىعارۋ تۋرا بولماس ەدى.

ءا.بوكەيحان ۇلى 1918 جىلى 12 قىركۇيەكتە ۋفاداعى مەملەكەتتىك كەڭەستە سوي­لە­گەن سوزىندە: ء«بىز ەسكى سامودەر­جا­ۆيا­لىق رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى وزگە ۇلتتار بولاشاق رەسپۋبليكالىق رەسەي­دىڭ دەموكراتيالىق بولىگىمەن بىرىگىپ، بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتاي جينالىسىنان حالىق قالاعانداي بيلىك ءتۇرىن الۋدان ۇمىتتەندىك، وكىنىشكە قاراي بۇل ءۇمىتىمىزدىڭ ك ۇلى كوككە ۇشتى»، (د.امانجولوۆا. نا يزلومە... 261 ب.) دەپ مالىمدەدى.

رەسەي دەموكراتياسىنىڭ قازاق ۇلتتىق اۆتونومياسىنا بايلانىستى ۇستانىمى كەلەسى جىلى دا پرينتسيپتىك وزگەرىسكە ۇشىراعان جوق. سوعان كوزى جەتكەن ا.باي­تۇر­سىن ۇلى 1919 جىلدىڭ كوك­تە­مى­نە قاراي «پاتشاشىلداردىڭ تو­رىن­دە وتىرعاننان سوتسياليستەردىڭ بوسا­عا­سىندا ولگەنىم ارتىق» دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ، كەڭەس باسشىلىعىمەن كەلىسسوزگە اتتانادى (قر پا.، № 011494 ءىس، 6 ت.، م.دۋلات ۇلىنىڭ قوسىمشا جاۋابى).

قالاي بولعاندا دا ساياسي باسشىلىقتىڭ ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋ ءىسىن قولعا الىپ، ناقتى ارەكەتكە كوشۋى بۇل ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان باتىل قادام جانە اسا ماڭىزدى تاريحي وقيعا ەدى. كۇن تارتىبىنە ماقساتتى تۇردە ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋ مىندەتى قويىلدى. ونىڭ تەرري­توريالىق اۋقىمى بەلگىلەندى. اۆتونو­ميا­لىق ۇكىمەتى قۇرىلدى. ۇلتتىق بانك، اسكەر قۇرۋ، باسقارۋ اپپاراتىن قالىپتاستىرۋ، ءبىلىم جۇيەسىن جاراقتاۋ شارالارى قولعا الىندى.

وسىمەن بىرگە الىپ يمپەريانىڭ ەكو­نو­ميكالىق جانە مادەني دامۋدا ارتتا قالعان شەت ايماعى دارەجەسىندەگى قازاق قوعامىنا بۇل مىندەتتەردى باستالىپ كەتكەن ازامات سوعىسى جاعدايىندا تەز ارادا ەڭسەرىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى.

ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس باس­شىلىعى ءۇمىت ارتقان كومۋچ، بۇكىل­رە­سەيلىك ۋا­قىت­شا ۇكىمەتى – ديرەكتوريا، كولچاك باس­قار­عان ومبىداعى رەسەي ۇكىمەتى سياقتى جالپىرەسەيلىك قۇرىلىمدار الاشوردا ۇكىمەتىنە بەلسەندى قولداۋ جاسامادى، ال سوڭعى ەكەۋى ۇلتتىق اۆتونوميانى مو­يىن­داۋ­عا قارسىلىعىن اشىق كورسەتىپ، ونى تا­راتۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى.

دەربەس قازىناسى جوق الاشوردا اسكەرى بارلىق قۇرىلعان وڭىرلەردە اق گەنەرالدار بيلىگىنە تاۋەلدى بولىپ، اق اسكەردىڭ قۇرامدى بولىگى سانالدى (دەلو № 011020، 1 ت.، 57 پ.). بۇل تاقىرىپ العاش رەت ب.ابدىعالي ەڭبەگىندە قۇجاتتىق نەگىزدە باياندالعان (ۆويسكو الاش. كازاحسكيە چاس­تي ۆ سوستاۆە بەلوي ارمي (1918-1920 گگ. ا.، 2017).

ازامات سوعىسى جىلدارىنداعى ەكونو­مي­كالىق ءومىرى تالاۋعا تۇسكەن، مەملە­كەت­تىك قورعانىسى جوق ەلدىڭ اۋىر ءحالىن م.تىنىشباەۆ، ا.كەنجين، ع.ءبىرىمجانوۆ سياقتى بەلگىلى ساياسي تۇلعالاردىڭ اق گەنەرالدار باسقارعان بيلىك ورىندارىنا تۇسىرگەن بايانداما حاتتارىنان انىق بايقاۋعا بولادى. 1919 جىلى 23 ماۋسىممەن بەلگىلەنىپ كولچاك ۇكىمەتىنىڭ اتىنا جازعان بايانداماسىندا ا.كەنجين مەن ع.ءبىرىمجانوۆ تورعاي، ىرعىز جانە اقتوبە ۋەزدەرىندە 1916 جىلدان بەرى قالىپتاسقان وتە اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايدى بايان­داي كەلىپ، جۇت جانە ەپيدەميالىق اۋرۋ­لار جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بول­عان جەرگىلىكتى حالىققا ەڭ بولماسا نان، شاي، سىرىڭكە، اياقكيىم، مانۋفاكتۋرالىق ونىمدەرىن، ءدارى-دارمەك جەتكىزۋ ىسىندە كومەك بەرۋدى وتىنە سۇرادى، اپاتتى جاع­داي­دىڭ بەتىن قايتارۋ ماقساتىندا جەر­گىلىكتى ۋەزدىك كازناچەيستۆولاردى جال­پىمەملەكەتتىك اقشا بەلگىلەرىمەن قام­تاماسىز ەتىپ، كرەديت جۇيەسىنە جول اشۋدى وتىنەدى (قر پا، № 010513 ءىس، 3 ت.، 10-16 پ.پ.).

وسى 1919 جىلى 16 ساۋىردە بەلگىلەنىپ كولچاك ۇكىمەتىنىڭ اتىنا جولدانعان بايان­داۋىندا م.تىنىشباەۆ جەتىسۋ وبلىسىندا قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا توقتالىپ، بولشەۆيكتەر بيلىگى تاراپىنان جاسالعان ءتۇرلى قياناتقا كورسەتكەن قارسىلىعى ءۇشىن قىزىلدار تاراپىنان لەپسى ۋەزى سادىر بولىسىنىڭ بەس اۋىلىندا بەس مىڭنان استام ەرەسەك ادامداردىڭ، ال جالپى ۋەز بويىنشا سەگىز مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ولتىرىلگەندىگىن كەلتىرەدى. ءوڭىردى جايلاعان جۇتتىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مالىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلعانى از كورىنگەندەي، بولشەۆيكتەر تەك لەپسى ۋەزىندەگى قازاقتاردىڭ ون مىڭ جىلقىسىن سوعىس قاجەتىنە دەپ تارتىپ الادى. وڭىردەگى جۇرتتىڭ قوعامدىق ءومىرىن ۇيىمداستىرۋ ىسىندە بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن و.ءالجانوۆ سياقتى ازاماتتىڭ قىزىلدار تاراپىنان ولتىرىلگەندىگىن، سىرتانوۆ، سۇلەەۆ، تولەباەۆ، مامەتوۆ، نيازوۆ، كۇدەربەكوۆ سياقتى ازاماتتاردىڭ ساياسي قۋعىنعا تۇسكەنىن باياندايدى. حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن وسى ناۋبەتكە بايلانىستى اراشا ءتۇسۋىن ءوتىنىپ، ۇكىمەتتەن اشتىقتى توقتاتۋ ءۇشىن استىق، اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەك قۇرالدارىن ءبولۋدى، حالىققا ءتۇرلى الىم-سالىق، مىندەتكەرلىكتەردى جۇكتەي بەرۋدى توقتاتىپ، اۋرۋ قىسقان جۇرتقا ءدارى-دارمەك ءبولدىرىپ، دارىگەر جانە فەلدشەرلەر جىبەرۋىن سۇرايدى (الاش قوزعالىسى. قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى، 2 ت.، 315-321 بب.).

1919 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي الەكەڭنىڭ تەرگەۋ حاتتاماسىندا كورسەتكەنىندەي، الاش كۇشتەرى وزەكتىلىگىن جوعالتىپ، وسى جىلدىڭ جەلتوقسانىنان الاشوردا قاي­رات­كەرلەرى سوۆەتتىك بيلىكتەن ىعىسىپ، قىر­دا جاسىرىنۋعا ءماجبۇر بولدى (قر پا، № 012308 ءىس، 1 ت.، 16 پ.).

جالپىۇلتتىق پلاتفورماداعى ۇلتتىق اۆتونوميانى كەڭەس ۇكىمەتى دە مويىندامادى. ونىڭ سەبەپتەرىنە «الاش قوزعالىسى» اتالاتىن زەرتتەۋىمنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى كىتاپتارىندا، «قيانات اناتومياسى» اتالاتىن ەڭبەگىمدە توقتالعانمىن.

وسى رەتتە ماسەلەن، ا.بايتۇر­سىن­ ۇلى­نىڭ كەڭەستىك بيلىك بەرگەن تاپتىق نەگىزدەگى اۆتونومياعا بايلانىستى ء«بىز، قازاقتار قازاق رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋدى مالدانىپ ءجۇرمىز، ال بۇل رەسپۋبليكانىڭ مازمۇنى بىزدىكى ەمەس قوي، ونىڭ يەسى دە ءبىز ەمەسپىز» (ع.توعجانوۆ. اتالعان ەڭبەك، 32 ب.) دەگەن پىكىرىن ەسكەرۋدى ءجون دەپ بىلەمىن.

مىنە بۇل كەلتىرىلگەن جانە باسقا فاك­تى­لىك ماتەريالدار سۇلتان حان دالەل­دەۋ­گە كۇش سالىپ جۇرگەندەي اۆتونوميالىق مەملەكەت، رەسپۋبليكالىق قۇرىلىم قالىپتاستىرۋ ءىسىنىڭ اناعۇرلىم كۇردەلى پروتسەسس ەكەندىگىن كورسەتەدى. بىزدە «2،5 جىل ەگەمەندى مەملەكەت، الاش رەسپۋبليكاسى» بولدى، ونى تاريحشى ماماندار تۋرا باعالاي الماي كەلەدى دەگەن ءسوزى – جۇمسارتىپ ايتقاندا، تاريحي شىندىقتى بۇرمالاپ، اسەرلەپ كورسەتۋدىڭ كورىنىسى، بوۆاريزمگە باستايتىن جول. مۇستافا شوقاي تۇركىستان اۆتونومياسىنا بايلانىستى «اۆتونوميا ءبىزدىڭ العاشقى بالعىن قادامىمىز بولدى» دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. بۇل پىكىردى «الاش» اۆتونومياسىنا دا بايلانىستى ايتۋعا نەگىز جەتكىلىكتى.

ءبىر نارسەنىڭ باسى اشىق، ۇلتتىق ساياسي باسشىلىق 1905-1920 جىلدار ارالىعىندا، ياعني بار بولعانى ون بەس جىلدا ءوزىنىڭ جىگەرلى دە ماقساتتى قىزمەتى ارقىلى قازاق ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. 1917 جىلى قازاق كوميتەتتەرىن، الاش پارتياسىن قۇرىپ، ونىڭ ساياسي پلاتفورماسىن جاريا­لاپ، بۇكىلرەسەيلىك قۇرىلتايعا «الاش» پارتياسى اتىنان سايلاۋعا ءتۇسىپ، جەڭىپ، ال سول جىلدىڭ سوڭىندا الاشوردا ۇكىمەتىن سايلاپ، قازاق جەرىنىڭ تەرريتوريالىق اۋقىمىن بەلگىلەپ، ونى نەگىزگە الىپ الاش مەملەكەتتىلىگىن جاڭعىرتاتىندىعىن مالىمدەپ، وسى ماقساتتا ناقتى ارەكەتكە كوشىپ، ۇلتتىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭا ساپاعا كوتەردى. ۇلتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن اتقارىلعان بۇل تاريحي قىزمەت كەڭەس وكىمەتىنە قازاق مۇددەسىن مويىنداتۋعا نەگىز بولدى.

سۇلتان حان ماقالاسىنىڭ باسىندا «قالىڭ قازاقتى...الاش قايراتكەرلەرى سالىپ كەتكەن كۇرە جولىنان» تايدىرۋ ىسىنە «بيلىكپەن بىرگە اتسالىسقان تاريحشى عالىمدار» دەگەن پىكىر ايتىپتى. سەنساتسيا قۋىپ جەڭىل ايتىلعان ءسوز. ومىردە ساباقتاستىق دەگەن ۇعىم بار ەمەس پە؟! الاش ءوزىنىڭ الدىنداعى اتا-بابالارىمىز سالىپ كەتكەن كۇرە جولدا بەرىك تۇرعان جاڭا كۇش ەدى عوي؟! سول جولدى ۇلت تاريحىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە جانۇشىرا قورعاپ، مەرت بولدى ەمەس پە؟! الاشتىق بۋىننىڭ قىزمەتىن وسى تۇرعىدان تۇسىنگەنىمىز ابزال.

ال حالىقتى «اداستىرعان» تاريحشىلار اۋلەتىنە كەلسەك، ولار دا زامانىنىڭ پەرزەنتى، زامانىنا «كۇيلەپ»، يلەۋگە دە تۇسكەن بولار. دەگەنمەن ولاردىڭ ەڭبەگىن جالقى تۇسپەن بوياپ، كۇرەسىنگە لاقتىرا سالۋ بىلىكتىلىككە جاتپايدى. ويتكەنى ولاردىڭ قاتارىندا سانجار اسفەندياروۆ، ەرمۇحان بەكماحانوۆ، ەساعا يسمايلوۆ، جانە باسقا ءبىراز ۇلى تۇلعالار بولعان ەدى عوي؟!

سۇلتان حان وسىدان ءبىراز بۇرىن مەنى ديسكۋسسياعا شاقىرعان. كەلىسكەن جوقپىن. ويتكەنى قيسىنسىز داۋرىعۋدا وتكىزۋگە ۋاقىت تاپشى. كەمەڭگەر ءجۇسىپ بالاساعۇن بابامىز «نادانداردىڭ اڭساعانى داۋ بولدى» دەيدى. بۇل پىكىر ەسكىرە قويعان جوق جانە ول سۇلتان حانعا قايدام، ماعان ۇنايدى.

سۇلتان حان ماقالاسىنداعى مەنىڭ اتىما ايتىلعان ءتۇرلى عايبات پىكىرلەرگە جاۋاپ جازۋدى وزىمە ار سانادىم.

 

مامبەت قويگەلديەۆ،

اكادەميك

سوڭعى جاڭالىقتار

COVID-19: ۆاكتسينا العانداردىڭ سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:58

ۇقساس جاڭالىقتار