بيداي ەكسپورتىن شەكتەۋ – قاۋىپسىزدىك كەپىلى

الەمدەگى ابىگەر

الدىمەن بيدايدىڭ بىتىك بولىپ شىعۋىنا قوڭىرجاي كليماتتىق ەندىكتەر, جاۋىن-شاشىندى اۋا رايى قولايلى ەكەنىن ايتار ەدىك. سو­نىمەن قاتار اگرارشىلاردىڭ ەگىندى وڭتايلى مەرزىمدە ەگىپ, تو­پى­راقتا جينالعان ىلعالدى ساقتاۋ بو­يىنشا جۇمىستاردىڭ ۋاقتىلى جۇر­گىزىلۋى دە دالا القابىنىڭ ال­تىن تۇسكە بويالۋىنا سەپتىگىن تي­گىزگەن.

بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (FAO) بيىلعى ماۋسىم ايىندا ۇسىن­عان دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بيداي­دىڭ عالامدىق ءوندىرىسى ءبىر جىل ىشىن­دە 0,8%-عا, ياعني 770,8 ملن تون­ناعا دەيىن كەمىگەن. وعان اۋس­ترا­ليا, ءۇندىستان, ماروككو, ار­گەن­تي­نا سىندى ەلدەردىڭ بىر­قا­تارىندا ەكسپورت كولەمىنىڭ تو­مەندەۋى سەبەپ بولسا, ەندى بىرىندە بيدايدى سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنعان. ال رەسەي مەن ۋكراينا اراسىندا بولىپ جاتقان قاقتىعىس ۋكراينا بيدايىنىڭ ەكسپورتتالۋىنا كەدەرگى بولىپ, كولەمىن اجەپتاۋىر ازايتقان.

قازاقستاندىق استىق ودا­عى­نىڭ ساراپشىسى ەۆگەني كارا­با­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل اراسىن­داعى سوعىس سالدارىنان اف­ريكا ەل­دەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك داع­دارىسى قۇر­ساۋىندا قالۋ قاۋپى بار. ويتكەنى بۇل ەلدەرگە ەڭ ارزان استىقتى قو­لايلى لوگيستيكا ارقى­لى ۋك­راي­نا مەن رەسەي جەت­كىزىپ بەرىپ وتىرعان.

رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بي­داي ءوندىرىسىنىڭ الەمدىك كولەمى شامامەن 761 ملن توننانى قۇراسا, ونىڭ 14%-ى رەسەي فەدەراتسياسىنا (73,6 ملن توننا, ونىڭ 34 ملن تون­ناسى ەكسپورتقا بولىنەدى) جانە ۋكرايناعا (29,2 ملن توننا, ونىڭ 21 ملن تونناسى ەكسپورتقا بو­لىنەدى) تيەسىلى ەكەن.

رەسەي مەن ۋكراينا قاقتى­عى­سىنىڭ شيەلەنىسىپ, ۇزاققا سوزى­لۋى افريكا ەلدەرىن عانا ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرىن ازىق-ت ۇلىك داع­دارىسىنا اكەلەتىنىنە بۇۇ باس حات­شىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءامينا موحاممەد تە الاڭداۋ­شىلىق بىلدىرگەن ەدى. ول بۇل تۋرالى ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا تۋرنە شەڭبەرىندە بيىل ماۋسىم ايىندا قازاقستانعا جاساعان ساپارىندا ايتقان-دى. «دۇنيە ءجۇزى بويىنشا بولعان پاندەميا مەن لوكداۋن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى مەن باعا وسىمىنە اكەلدى. ەندى مىنە, ەكى ەل اراسىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتىر. سوعىس بىتپەي, ماسەلە دە شە­شىل­مەيدى. دەسەك تە, قارا تە­ڭىز­دى اشىپ, استىق تاسىمالىن ۇيىم­داس­تىرۋ ەسەبىنەن ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تو­مەندەتۋگە ارەكەت جاساۋ كەرەك», دەگەن ول ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىنىڭ اۋىلى الىس ەمەس ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

جالپى, كەيىنگى سەگىز جىلدا نەگىزگى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردە بيداي قورىنىڭ تومەن دەڭگەيى بايقا­لادى. ال بيىل الەمدىك بيداي قورى تاعى دا 0,1% نەمەسە 299,3 ملن تون­ناعا دەيىن تومەندەي تۇسپەك. بۇل ءوز كەزەگىندە بيداي باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلەرى ءسوزسىز. ساراپشى ماماندار بيداي ساۋداسى ءبىر بۋشەل (≈ 27.2 كگ)  ءۇشىن 700-900 دوللار مول­شەرىندە جالعاسىپ, بۇل كۇزگى-قىسقى كەزەڭگە جاقىنداعاندا ەكىنشى باعا شىڭىنا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار.

قازاقستاندا بيداي قورى جەتكىلىكتى مە؟

جالپى ىشكى ءوندىرىس, ەگەر ۇن تارتۋ ونەركاسىبىمەن اينالىسىپ جۇرگەن كاسىپورىندار تاراپىنان وڭدەلەتىن بيداي كولەمىنە قارايتىن بولساق, ىشكى قاجەتتىلىكتى 100% قامتاماسىز ەتە الادى. الايدا سوعان قاراماستان ەلىمىز سىرتتان بيداي ساتىپ الادى. بۇل ارادا بيداي يمپورتىنا سۇرانىس, ونىڭ ءدانىن ەگىس جۇمىستارىنا پايدالانۋ جانە ۇن تارتۋشىلاردىڭ ودان ءارى وڭدەۋى ءۇشىن تۋىنداۋدا. ال قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى بيداي ەكسپورتتاۋشى – رەسەي.

قازاقستان بيدايىنىڭ ەكسپورتىنا كەلسەك, 2021 جىلدىڭ وزىندە ونىڭ كولەمى 40%-دان استامعا وسكەن. ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ەسەپكە الماعاندا, قازاقستاندىق بيدايدى وزبەكستان, يران, تاجىكستان, اۋعانستان, تۇ­ر­ىك­مەنستان جانە يتاليا ەلدەرى ۇلكەن ىقىلاسپەن ساتىپ الاتىنىن ايتار ەدىك. اسىرەسە بەس جىل­عى ۇزىلىستەن كەيىن يران تاراپى­نان قازاقستاندىق بيدايعا قىزى­عۋ­شىلىق ارتقان. ەاەو تاۋار اينا­لىمىنىڭ ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان 2021 جىلى قاتىسۋشى ەلدەرگە بيىلعى بەس ايدا يتالياعا جونەلتىلگەن بيداي كولەمىنە تەڭ استىق داقىلىن ەكسپورتتاپتى. وسى رەتتە رەسەي, بەلارۋس جانە قىر­عىزستانعا ەكسپورتتالعان بيداي­دىڭ سالىستىرمالى تۇردە از كولە­مىنە قاراماستان ءوسۋ ءۇردىسى جاقسى دەڭگەيدى كورسەتىپ جاتقان جايى بار. 2022 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنداعى جاعداي بويىنشا قازاق­ستاندا بيداي قورىنىڭ ازايۋى باي­قالۋدا. بۇل ەسكى داقىلدى بيداي قو­رىنىڭ ازايۋىنا قاتىستى ماسەلە, ال جاڭا ءونىم ەلەۆاتورلارعا ءالى تۇسە قويعان جوق.

استىق داقىلى جەتكىزىلىمىنىڭ ۇزىلۋىنە جانە ءۇندىستاننىڭ ەكس­پورت­تىق شەكتەۋلەرىنە بايلانىس­تى بيداي تاپشىلىعى جاعدا­يىندا بيداي باعاسى ءبىر بۋشەل ءۇشىن رەكوردتىق 1 087 دوللارعا دە­يىن كوتەرىلگەن جاعداي بولدى. ۇسىنىس بولىپ, الايدا ۋاقىت­شا تاپشىلىقتىڭ تۋىنداۋى ناتي­جە­سىندە قازاقستاندىق بيدايعا سۇرانىستىڭ وسكەنى بايقالدى. وسىعان وراي ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2022 جىلدىڭ مامىرىنان قىركۇيەكتىڭ سوڭىنا دەيىن بيداي ەكسپورتىنا ەكس­پورت­تىق شەكتەۋلەر ەنگىزدى. ەكس­پورت بەلگىلەنگەن كۆوتالار شەڭ­بەرىندە جۇرگىزىلەدى, بيداي – 550 مىڭ توننا, بيداي جانە قارا بيداي ۇنى – 370 مىڭ توننا. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاق­ستان­دىقتارعا نان باعاسىنىڭ وسىمىنە الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق. «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىندا استىق (632,1 مىڭ توننا بيداي) جەتكىلىكتى مولشەردە, ول قاجەت بولعان جاع­دايدا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ىشكى نارىققا جىبەرىلمەك. نان باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىن استىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاڭا ءونىم تۇسكەنگە دەيىن ارزانداتىلعان بي­دايدى 90 مىڭ تەڭگەدەن ساتۋدى جۇزەگە اسىرادى. بارلىعى 275 مىڭ توننا ءبولۋ جوسپارلانعان», دەلىنگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىندا.

ۇن تارتۋ ونەركاسىبىنىڭ ءوز مۇڭى بار

تارتىلعان ۇن ونىمدەرىنە قاتىستى ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. الايدا قازاقستاندىق ۇن تارتۋشىلار وتاندىق ەمەس, رەسەيلىك شيكىزاتتى پايدالانۋعا قۇلشىنىس تانىتۋدا. گاپ مىنادا ەكەن: بيدايعا ىشكى باعانىڭ وسۋىمەن قازاقستاندىق ۇن تارتۋشىلار 2021 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ باعاسى ارزانداۋ رەسەيلىك شيكىزاتتى پايدالانۋعا كوشكەن. ۇن وناركاسىبى يەلەرىنىڭ بۇل ءىس-ارەكەتى 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن 2022 جىلدىڭ اقپانى ارالىعىندا باعانى تومەندەتۋگە اكەلدى. الايدا ۋكراينادا قاقتىعىس باستالىپ, ەاەو ەلدەرىنە رەسەيلىك بيدايدى ەكسپورتتاۋعا ۋاقىتشا تىيىمنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىس­تى كورشى ەلدەن بيداي جەتكىزىلىمى توقتادى.

ال ەنگىزىلگەن تىيىمنىڭ ناتي­جەسىندە رەسەيدەگى بيدايدىڭ ىشكى باعاسى تومەندەپ, رەسەيلىك ۇن تارتۋشىلارعا جاڭا سەرپىن بەرگەن كورىنەدى. ولار ءوز ونىمدەرىن بەلسەندى تۇردە ءوندىرىپ, وزدەرى ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى باعىت – ورتالىق ازياعا ساتا باستادى. وسىلايشا, رەسەيلىك ۇن باعاسى قازاقستاندىق ۇننان 10 دوللارعا تومەن بولدى.

بۇل وقيعالار قازاقستاندىق ۇن تارتۋ ونەركاسىبىنىڭ بۇدان دا ۇلكەن قيىندىققا ۇشىراۋىنا الىپ كەلدى. استىق وڭدەۋشىلەر 2022 جىلعى ناۋرىزدا وتاندىق ۇن تارتۋ ونەركاسىبىن قولداۋ جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيداي ەكسپورتىنا شەكتەۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. الايدا سول كەزدە بۇل ۇسىنىسقا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بولمادى. ءسويتىپ, ۇن تارتۋشىلار سۇراعان شەكتەۋلەر تەك 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا ەنگىزىلدى, ال بۇل كەزدە ولاردىڭ ونىمدەرىنە تۇتىنۋ باعاسىنىڭ ءوسۋى جىلدىق كورسەتكىشتە 30%-دان جوعارى بولدى.

قازاقستاندىق بيدايدىڭ جەتىس­پەۋى نەمەسە ونىڭ باعا فاكتورىنا بايلانىستى ۇن تارتۋشىلارعا قولجەتىمسىزدىگى ەندى بايقالعان ماسەلە ەمەس. سونداي-اق ەلىمىزدە بيدايدىڭ بىتىك شىقپاي, تومەن ءونىم العان جىلدارى شارۋالارعا عانا ەمەس, ۇن تارتۋ ونەركاسىبى وكىلدەرىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. قازاقستاننىڭ استىق جيناۋشىلار 2021 جىلى 2020 جىلعا قاراعاندا 17,1%-عا نەمەسە 2,4 ملن تونناعا از بيداي جينادى. تومەن ءونىم مەن جوعارى باعا ۇن تارتۋ ونەركاسىبى ءونىمىنىڭ وندىرىستىك كولەمىن وسى كەزەڭدە 21,7%-عا (-243 مىڭ توننا ۇن), ال ەكسپورتتىڭ 11,9%-عا (-300 مىڭ توننا ۇن) تومەندەۋىنە اكەلدى. وسىلايشا, قازاقستاندىق ۇن تارتقىشتار جىلدان جىلعا شەتەلگە از ۇن جونەلتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.

ال بيىل مول ەگىن جيناۋعا مۇم­كىندىك بار سىڭايلى. اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى 2022 جىلى قازاقستاندا بيدايدىڭ جالپى ءتۇسىمى 13-13,5 ملن توننا دەڭ­گەيىن قۇرايدى دەپ بولجاپ وتىر. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن ورتالى­عىنداعى قولايلى اۋا رايى­مەن قا­تار اگرارشىلاردىڭ ەگىن ەگۋدى وڭ­تايلى مەرزىمدە اياقتاپ, توپىراقتا جينالعان ىلعالدى ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستى دەر كەزىندە جۇرگىزۋى دە كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى.

سۇلۋگۇل باكەسوۆا,

جۋرناليست