قازىر ءوز قىزمەتىندە ESG (environmental – قورشاعان ورتا, social – الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, governance – كورپوراتيۆتىك باسقارۋ) قاعيداتتارىن
قولداناتىن ۇيىمداردىڭ, كاسىپورىندار مەن كومپانيالاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ماقسات – يندۋستريانىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن ازايتۋ جانە ءوندىرىستى «جاسىل», ياعني مەيلىنشە قاۋىپسىز دەڭگەيگە بەيىمدەۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام مەن تابيعاتقا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جاناشىرلىقپەن قاراۋ.
ساراپشىلار الداعى ۋاقىتتا مۇنداي قاعيدانى ۇستانبايتىندارعا نارىقتا ورىن بولمايتىنىن دا اشىق ايتىپ ءجۇر. جاھاندىق ترەندتىڭ جالىنا جارماسقان قازاقستان دا وتاندىق ەكونوميكانىڭ باعىتىن وزگەرتۋدى باستادى. الدا ينۆەستيتسيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى تارتۋ, قولدانىستاعى كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ, جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ, ماماندار دايارلاۋ, زاڭنامانى وزەكتەندىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر.
قازىر ينۆەستورلار تاڭداۋ جاساۋدا ESG قاعيداتتارىن ۇستاناتىن كومپانيالارعا باسىمدىق بەرەدى. ويتكەنى ESG ستاندارتتارىن ساقتاۋ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك تاۋەكەلدەردىڭ اسەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, كومپانيانىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋعا وڭ اسەر ەتەدى. ەكولوگياعا, ورنىقتى دامۋعا, بالامالى ەنەرگەتيكاعا جانە الەۋمەتتىك جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ نەگىزگى ۇردىستەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. FinReview.info دەرەگىنە سۇيەنسەك, ESG قاعيداتتارىن قولدايتىن جانە جۇزەگە اسىراتىن كومپانيالاردىڭ جاھاندىق اكتيۆتەرى قازىر 120 ترلن دوللاردان اسقان. كورسەتكىش سوڭعى ون جىلدا 5 ەسە ءوسىپتى. سوندىقتان بۇل ۇردىسكە ءاتۇستى قارايتىن كومپانيالار قارجىسىز قالۋى ىقتيمال.
ESG قاعيداتتارى بىرتىندەپ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزىنە اينالۋدا. ءبىزدىڭ ەل «جاسىل» دەڭگەيگە كوشۋ ءۇشىن ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نەگىز قۇرعان ورتالىق ازياداعى العاشقى مەملەكەت ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقستاندا بۇعان قاتىستى بىرقاتار زاڭنامالىق قۇجات, ستراتەگيا مەن باعدارلاما قابىلدانعانىن بىلەمىز. ماسەلەن, 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە «جاسىل» قارجىلاندىرۋدىڭ جانە ونىڭ قۇرامداس بولىكتەرى – وبليگاتسيالاردىڭ, كرەديتتەردىڭ جانە وزگە دە قارجى قۇرالدارىنىڭ سيپاتتامالارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ايقىندالدى. بۇل باستاما نارىقتىڭ وتىمدىلىگىن نىعايتتى جانە ەلگە باعىتتالعان ينۆەستيتسيالار اعىنىنا سەرپىن بەردى. وسىلايشا, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بيرجاسىندا (Astana International Exchange) «سامۇرىق-ەنەرگو» اق «جاسىل» وبليگاتسيالارىن ءساتتى ورنالاستىردى. كومپانيا جاريا جازىلىم ارقىلى 18,4 ملرد تەڭگە تارتتى.
ءتۇرلى قۇجاتتاردان, كەلىسىمدەردەن, دەكلاراتسيالاردان, قارجى قۇرالدارىنان باسقا, ESG قاعيداتتارى وندىرىستە دە ەنگىزىلۋدە. مىسالى, 2021 جىلدىڭ سوڭىندا ايتقالي جاقۇتوۆ اتىنداعى الماتى 2-ءشى جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىن جاڭعىرتۋ باستالدى. ورتالىقتىڭ جۇمىسىن ەكولوگيالىق تازا گازعا كوشىرۋ جوسپارلانۋدا. گاز قوندىرعىلارىن ىسكە قوسقاننان كەيىن 2026 جىلعا قاراي ستانسادان ءبىر جىلدا شىعاتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمى 50,4 مىڭ توننادان 6,7 مىڭ تونناعا دەيىن ازايادى. وسىلايشا, ەلدىڭ ءىرى مەگاپوليسىندەگى ەكولوگيا جاقسارماق. بۇل «جاسىل» دەڭگەيگە كوشۋدەگى جۇيەلى مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ ءبىرى.
دەگەنمەن قازاقستان ازىرگە ESG قاعيداتتارىن دامىتۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تۇر. سوندىقتان ەلدە ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ورىن الادى. ول قانداي وزگەرىستەر؟ ەندى سوعان توقتالايىق.
بىرىنشىدەن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى كوبەيتۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى قازىرگى ۋاقىتتا شەكتى قۋاتپەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى ءارى ەنەرگيا ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ اپاتتىق جاعدايدا توقتاپ قالۋىنىڭ جيىلەۋىنە بايلانىستى ءوندىرىستىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن باستان كەشىرىپ وتىر. بىلتىر وندىرىلگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,8 پايىزعا ءوستى. بۇعان دەيىن ءوسىم ورتا ەسەپپەن 2,9 پايىزدى قۇراعان ەدى. سوڭعى ون جىلدا جوعارى ءوسۋ قارقىنى 2017 جىلى عانا تىركەلگەن. 2015-2016 جىلدارداعى داعدارىستان كەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءبىر جىل ىشىندە 9,6 پايىزعا ءوستى.
وتكەن جىلى تۇتىنۋ 6 پايىزعا وسكەندىكتەن ءوندىرىس تە ۇلعايدى. ول نارىققا كريپتوۆاليۋتا ماينەرلەرىنىڭ كەلۋىمەن بايلانىستى. سونداي-اق تۇتىنۋ كولەمىنىڭ شامامەن 40 پايىزى ەلەكتر جەلىلەرىنە ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار نەمەسە ءۇي شارۋاشىلىقتارى رەتىندە قوسىلعان «سۇر» ماينەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى بولعانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك.
«جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ 30-50 پايىزعا وسۋىنە, سونداي-اق سۋ تۇتىنۋدى 48 پايىزعا قىسقارتۋعا اكەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇدان باسقا, «جاسىل» مودەلگە كوشۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزعا ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, 500 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا, ونەركاسىپ پەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋعا, حالىق ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ستاندارتتارىنىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەگەر قازاقستان «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدى جەدەلدەتپەسە, وندا رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ ەكونوميكالىق شىعىندارعا ۇشىراتادى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەلدىڭ ۋىسىنان سۋسىپ تۇسەر تابىس 4-8 ملرد دوللاردى قۇراماق. ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 18 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, كومىرتەكسىزدەندىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋ ماڭىزدى. الەم ەلدەرى كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ, ياعني پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ تۋرالى جوسپارلارىن جاپپاي جاريالاپ جاتىر. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي كومىرتەگى شىعارىندىلارىنان ارىلۋعا نيەتتى. ول ءۇشىن «ترانسشەكارالىق كومىرتەكتى تۇزەتۋ تەتىگىن» ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز يمپورتقا سالىناتىن ەكولوگيالىق سالىق. اتالعان نورما ەۋروپاعا ءوز ونىمدەرىن جەتكىزەتىن قازاقستانعا اسەر ەتەدى. العاشقى ءۇش جىلدا ەۋرووداققا قارا مەتاللۋرگيا, تسەمەنت, ەلەكتر ەنەرگياسى, تىڭايتقىشتار مەن اليۋميني ونىمدەرىن يمپورتتاۋ رەتتەلۋى مۇمكىن. ۋاقىت وتە كەلە تاۋارلار تىزبەسى كەڭەيتىلەتىن بولادى جانە قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق باعىتتاعى نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارى – شيكى مۇنايدى دا قامتۋى مۇمكىن.
ءتۇرلى بولجامدارعا سۇيەنسەك, قازاقستان كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزۋ كەزىندە جانە كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ باعاسى تونناسىنا 44 دوللاردى قۇراعان جاعدايدا جىلدىق ەكسپورتتىڭ 207 ملن دوللارىن جوعالتۋى مۇمكىن. ال باعا 88 دوللاردى قۇراسا, بۇل سوما 352 ملن دوللارعا جەتپەك. سوندىقتان ەكونوميكاسى شيكىزات ەكسپورتىنا نەگىزدەلگەن قازاقستانعا قارجىلىق شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالالارىن كومىرتەكسىزدەندىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالار مەن تاسىلدەردى پايدالانۋدى جانداندىرۋ ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ كەرەك. «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدى كوزدەپ وتىرعان قازاقستان ءۇشىن وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جانە دامىتۋ ماڭىزدى. ولاي بولماعان جاعدايدا, ءبىزدىڭ ەل جاقىن بولاشاقتا ەكولوگيالىق پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلەدى. تيىسىنشە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلادى.
«قازاقستاننىڭ ەنەرگيانى كوپ قاجەت ەتەتىن ەلدەر تىزبەسىنە ەنۋىمەن دە جاعداي كۇردەلەنە تۇسۋدە. رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ كورسەتكىشىنەن 3,2 ەسە, كانادادان – 2 ەسە جانە قىتايدان 1,5 ەسە ارتىق. سوعان قاراماستان, ازىرگە ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ايتارلىقتاي سەزىلىپ وتىرعان جوق جانە قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە قالدىق قاعيداتى بويىنشا قاراپ كەلەدى. الايدا ەنەرگيا ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ شەكتى قۋاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى بايقالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ ماڭىزدى», دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.
تورتىنشىدەن, ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋ قاجەت. تومەن كومىرتەكتى كۇن تارتىبىنە كوشۋ ايتارلىقتاي ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. قازاقستانعا شامامەن 3-4 ملرد دوللار قاجەت. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلگە شەتەلدىك ينۆەستورلار پراكتيكالىق كومەك كورسەتە الادى. كاسىپورىندارعا قاجەتتى ينۆەستيتسيانى ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى, KazakhExport, Kazyna Capital Management سەكىلدى ەلدە جۇمىس ىستەيتىن قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى تارتۋعا بولادى. مىسالى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ىسكە قوسىلعان ۋاقىتتان بەرى 6 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتتى. ونىڭ 4,3 ملرد دوللارى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا, 1,7 ملرد دوللارى – پورتفەلدىك ينۆەستيتسيا. ءوز كەزەگىندە ينۆەستيتسيالار كاسىپورىندارعا كاپيتالدى «جاسىل» كۇن ءتارتىبىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتاپ قانا قويماي, يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى تارتۋعا, ەكسپورت گەوگرافياسىن كەڭەيتۋگە, بيزنەس-پروتسەستەردى جاقسارتۋعا جانە شيكىزاتتى ساتىپ الۋدىڭ جاڭا نارىقتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
