كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ءيا, الەۋمەتتىك جەلىنى اشىپ قالساڭ, كۇن سايىن جولدا قازا بولعاندار جايلى اقپاراتتار تولىپ تۇر. كۇنى كەشە ورالدا ەكى جەڭىل كولىك بەتپە-بەت سوقتىعىسىپ, 8 ادام جان تاپسىردى. قاراعاندى وبلىسىندا دا شاعىن اۆتوبۋس جۇك كولىگىمەن سوقتىعىسىپ, 8 جولاۋشى قايتىس بولدى. ءبىز ادام شىعىنى كوپ ەكى وقيعانى عانا مىسال كەلتىردىك. وتكەن دەمالىستىڭ وزىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 80-گە جۋىق جول اپاتى تىركەلگەن. جىل باسىنان بەرگى ستاتيستيكانى ىسىرىپ, تەك جازعى ماۋسىم باستالعاننان كەيىنگى جول اپاتتاردى تىزبەلەسەك, جولعا شىعۋعا جۇرەكسىنىپ قالاتىنىڭىز انىق. وكىنىشتىسى سول, تاجىريبەلى جۇرگىزۋشىلەر ەرەجەلەردى قاتاڭ ساقتاعانىمەن, اجالى وزگەدەن كەپ جاتادى. كولىك سالونىنداعى جولاۋشىلاردىڭ تاعدىرى دا سوعان ۇقساس.
وڭىرلەردەگى ستاتيستيكالارعا كوز جۇگىرتسەك, باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىل باسىنان بەرى 124 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, 40 ادام قايتىس بولعان. پاۆلودار وبلىسىندا وسى جىلدىڭ 6 ايىندا 215 جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, 37 ادام اجال قۇشقان. وزگە وڭىرلەردەگى كورسەتكىشتەر دە وسىنىڭ ار جاق بەر جاعى. مۇگەدەك ارباسىنا تاڭىلعاندار قانشاما؟! قايعىلى جاعدايدىڭ سەبەپتەرى تاڭسىق ەمەس. كوبىنە جىلدامدىقتى شامادان تىس ارتتىرۋ, قاراما-قارسى جولاققا شىعىپ كەتۋ سياقتى ەرەجەلەردىڭ بۇزىلۋى تىركەلىپ وتىر.
جۇرگىزۋشىگە «جولدا بايقاپ ءجۇر» دەپ ايتۋ ازدىق ەتەر. جول ەرەجەسىن ساقتاماساڭ, ىرىم قىلىپ تاققان ءتاسبيحتىڭ دە پايداسى شامالى. سايىپ كەلگەندە, ماماندار زاڭدى كۇشەيتۋ ارقىلى جول ءتارتىبىن رەتتەۋگە بولاتىنىن ايتادى. ارنايى ايلار وتكىزۋ دە جۇگەنسىز كەتكەن جۇرگىزۋشىلەردى تاۋبەسىنە كەلۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ كۇتىلەدى. وسى رەتتە ەلىمىزدە شۇعىل تۇردە 18 شىلدەدەن باستاپ جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا ۇندەيتىن كەزەكتى اي باستالعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جاندوس مۇراتاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن اۆتوبۋس, شاعىن اۆتوبۋس, مينيۆەن سياقتى كولىكتەر قاتاڭ باقىلاۋعا الىنباق. تاكسي قىزمەتىن ۇسىناتىن جۇرگىزۋشىلەر دە نازاردان تىس قالماق ەمەس. وسى جۇمىس شەڭبەرىندە اۆتوموبيلدەردىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنان باستاپ جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءتيىستى قۇجاتتارى ءجىتى تەكسەرىلمەك. وسىلايشا, جول ساقشىلارى ءبىر اي بويى اياعىنان تىك تۇرىپ, جاعىمسىز جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا بارىن سالادى. جالپى, اي شەڭبەرىندە عانا ەمەس, جىل بويى جول قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جوسپارلار قامتىلعان.
جولاۋشىلار تاسىمالداۋعا ليتسەنزياسى بار اۆتوپارك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ءار رەيسكە شىققان سايىن دەنساۋلىعى تەكسەرىلەتىنى بەلگىلى. الىس جول بولسا, ەكى جۇرگىزۋشى دە قاراستىرىلعان. مۇنى قوزعاپ وتىرعانىمىز بەكەر ەمەس. قاراعاندى وبلىسىندا ورىن العان قايعىلى وقيعادا شاعىن اۆتوبۋس جەكەنىڭ يەلىگىندە بولىپ شىقتى. وسى رەتتە جەكە تۇلعالاردىڭ يەلىگىندەگى شاعىن اۆتوبۋستاردى دا سۇزگىدەن وتكىزسە ارتىق ەتپەيتىن شىعار. سوڭعى ۋاقىتتا ەكى وبلىستىڭ اراسىن جالعاپ تاكسي قىزمەتىن ۇسىنعان, «ىڭعايلى» دەگەن مارتەبەمەن جولاۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا يە بولعان Toyota Alphard ماركالى اۆتوكولىكتەرى دە ءجيى جول اپاتىنا ۇشىرايتىنى ايتىلىپ ءجۇر. مىسالعا الساق, كەيبىر تاكسيشىلەر نۇر-سۇلتان – پاۆلودار باعىتى بويىنشا ءبىر تاۋلىكتە 2-3 رەت ءارى-بەرى ادام تاسيدى. تۇنگى ۋاقىت تا كەدەرگى ەمەس ولارعا. جاندوس مۇراتاليەۆ جول اپاتتارى كوبىنە تۇنگى ۋاقىتتا ورىن الاتىنىن مالىمدەدى. ەندەشە, جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋعا زاڭدى رۇقساتى جوق تاكسيشىلەردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
– جول-كولىك وقيعالارىن سارالاپ وتىرساق, بەس جولاۋشىعا ارنالعان جەڭىل كولىكتەردە 7-8 ادام جان تاپسىرىپ جاتادى. جولعا شىقپاي جاتىپ ەرەجە بۇزىلدى دەگەن ءسوز. قايعىلى جاعدايلار كوبىنە تۇنگى ۋاقىتتا ورىن الاتىنى تىركەلىپ وتىر. كولىك يەلەرى ۇيىقتاپ كەتەدى. سول سەبەپتى جول-پاترۋلدىك قىزمەتىنىڭ جۇمىسى تۇنگى ۋاقىتتا كۇشەيتىلدى. كولىكتى توقتاتقاندا ەرەجەنى بۇزۋ-بۇزباۋى ءوز الدىنا, بارار جەرىنە امان-ەسەن جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى كەڭەستەر بەرىلەدى. قاشان جولعا شىقتى؟ ۇيقىسى كەلىپ تۇرعان جوق پا؟ وسىنداي تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ساپاسىز جولدىڭ دا كەرى اسەرى كوپ. بۇل رەتتە ءتيىستى ورگاندارعا جولدى جوندەۋ, ارنايى جول بەلگىلەرىن ورناتۋ سياقتى حابارلامالار جىبەرىلەدى, – دەيدى جاندوس مۇراتاليەۆ.
كولىكتى سەبەپسىز توقتاتۋعا بولمايتىنى بەلگىلى. بىراق ارنايى اي شەڭبەرىندە رۇقسات ەتىلگەن. ەرىگىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. ءتارتىپ ساقشىلارى جۇرگىزۋشىلەردى جول ەرەجەسىن ساقتاۋعا شاقىرادى. سالونداعى جولاۋشىلاردىڭ ومىرىنە جاۋاپتى ەكەنىن سانالى تۇردە سەزىنسە ەكەن دەيدى.
بەلگىلى بولعانداي, رەسپۋبليكالىق جولداردىڭ جالپى ۇزىندىعى 24-25 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. ول اۋماقتا 6 مىڭعا جۋىق جول-پاترۋلدىك قىزمەتىنىڭ ماماندارى ءتارتىپ ورناتۋعا كىرىسكەن. ارينە, ساقشىلار جولدىڭ ءار بولىگىن قاداعالاۋعا ۇلگەرمەس. وسى رەتتە جىل سوڭىنا دەيىن كوپتەگەن وڭىردە «سەرگەك» بەينەكامەرالارىنىڭ سانى ارتپاق. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ جول قاۋىپسىزدىگى باسقارماسىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى اعا ينسپەكتورى اقتوتى بورانوۆانىڭ ايتۋىنشا, جول بويىنداعى اقپاراتتىق بيلبوردتاردىڭ دا كومەگى از ەمەس. «جۇرگىزۋشىلەرگە ءسال بولسا دا وي تاستاپ, سەرگىتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ول.
وي دەمەكشى, بۇرىندارى ەلدى مەكەندەرگە كىرەبەرىس جولدا جول اپاتىنا ءتۇسىپ, مىجىلعان كولىكتەر ەسكەرتكىشكە ۇقساپ تۇراتىن. ول دا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان جۇرگىزۋشىگە وي تاستايتىن. وسىدان ون جىل ۋاقىت بۇرىن جولدا قازا بولعان ادامدارعا جولدىڭ بويىندا ارنايى بەلگى ورناتۋ بەلەڭ العان ەدى. يمامدار مۇنى ءدىني تۇرعىدان ساراپتاپ, دۇرىس ەمەس دەگەن پاتۋاعا كەلگەن بولاتىن. بىلاي قاراساق, ونىڭ دا جۇرگىزۋشىلەرگە وي تاستايتىنداي «قاۋقارى» بار سياقتى. كەيبىر جۇرگىزۋشىلەر ساپاسىز جولدى, باعۋسىز مالدى سەبەپ قىلدىرىپ وزدەرىن اقتاعانداي بولادى. ال شىن مانىندە ءار جۇرگىزۋشى جول ەرەجەسىن قاتاڭ ساقتاسا, بيلبورد, ەسكەرتكىش دەپ باس قاتىرىپ وتىرماس ەدىك. كولىك تىزگىندەگەن ادام ءوزىنىڭ ومىرىنە عانا ەمەس, كولىك ىشىندەگى ادامداردىڭ تاعدىرىنا دا جاۋاپتى ەكەنىن ۇمىتپاعانى ابزال.
