1996 جىلدىڭ 24 قاڭتارىنداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كۇشى بار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» اتتى جارلىعىندا وسى رامىزدەردىڭ قولدانىس ءتارتىبى ناقتىلاندى. سودان بەرى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحي شەجىرەسىندە وسىناۋ بىرەگەي وقيعا تىركەلگەن 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمى مەملەكەتىمىزدە جىل سايىن بۇكىل ەل-جۇرت بولىپ اتاپ وتەتىن بۇقارالىق مەرەكە كۇنگە اينالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ اتالمىش سيمۆول-اتريبۋتتارىن قابىلداۋ ءۇردىسى ەل-جۇرتتىڭ اراسىندا بۇكىلحالىقتىق پاتريوتتىق قوزعالىس تۋعىزعاندىعىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. راسىندا دا وسى ساتتە سان جىلدار بويى اڭساعان ازاتتىققا قول جەتكەندىگىن سەزىنگەن حالىقتىڭ رۋحى ەرەكشە بولدى. وسىناۋ ورەلى ءىستىڭ قايناعان ورتاسىندا جۇرگەن ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش رامىزدەرىن جاساۋ بۇكىلحالىقتىق سيپات الىپ, كوپتىڭ ىسىنە اينالۋى كەزدەيسوق ەمەس. حالىق جۇرەگىن جەلپىگەن ەركىندىك سامالى عاجايىپ شىعارماشىلىق بەلسەندىلىك ارناسىن اشىپ جىبەرگەندەي بولدى. تانىمال ونەر يەلەرى عانا ەمەس, قولىنا تۇڭعىش رەت قالام, قىلقالام ۇستاعان مەكتەپ وقۋشىسىنان زەينەتكەرگە دەيىنگى مىڭداعان وتانداسىمىز ويعا وي قوسىپ, ءوز جۇرەك دۇرسىلدەرىن جەتكىزۋگە اسىقتى... ۇسىنىلعان جوبالار ءار الۋان بولعانىمەن, بايقاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە ورتاق نارسە – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاريالانۋىنا دەگەن ريزاشىلىق, ءوز تاعدىرىن ەل تاعدىرىمەن بىرگە سەزىنگەن جوعارى وتانشىلدىق سەزىمدەر جانە جاساندىلىعى جوق, تەك ادامنىڭ ءوز رۋحىنىڭ ويانىپ, جەلپىنۋىنىڭ ناتيجەسىندە عانا پايدا بولاتىن ازاماتتىق, ساياسي بەلسەندىلىك ەدى».
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دەگەن اتاققا ابدەن لايىق ەرەكەڭنىڭ بۇل سوزدەرى سول كەزدەگى قازاق قوعامىنداعى ازاتتىقتىڭ رۋحىنا كەنەلگەن الەۋمەتتىك-ساياسي احۋالدى ءدال سيپاتتاۋىمەن دارالانادى. ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق كوپتەپ جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىنەن دە, كۇندەلىكتى اتقارىپ جۇرگەن سان سالالى قىزمەتتىك ءھام قوعامدىق-ساياسي ىستەرىنەن دە سول كەزدە ازدىعى ايقىن اڭعارىلعان ۋاقىتتىڭ تەگەۋرىندى تالابى تۇرعىسىنان, اسىرەسە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزگى اتريبۋت-سيمۆولدارى تۋدى, ەلتاڭبانى, ءانۇراندى ءبىرىنشى كەزەكتە جاساقتاۋدىڭ تاريحي ماڭىزىن ايرىقشا سەزىنگەندىگى كورىنىپ تۇراتىن.
كەڭەستىك جۇيە تاريح ساحناسىنان مۇلدەم كەتكەننەن كەيىن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان ەرەكەڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ جانە ىرىكتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ حاتشىسى مىندەتىن دە اسقان ابىرويمەن اتقاردى. شىنتۋايتىندا, ول ەگەمەندىكتى ەندى عانا ەنشىلەگەن ەلىمىزدىڭ باس رامىزدەرىن دايىنداۋ سىندى جاۋاپكەرشىلىگى اسا جوعارى ءىس-شارانىڭ ءىس جۇزىندەگى ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى. قازىرگە دەيىن لايىقتى باعامدالا قويماعان ەرەكەڭنىڭ وسىناۋ ۇيىمداستىرۋشىلىق ءھام ۇيلەستىرۋشىلىك قايراتكەرلىگى جونىندە ونىڭ سول كەزدەگى ەتەنە جاقىن رۋحاني ۇستازى, تۋمىسىنان فيلوسوف, ۇلى جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ تومەندەگى سوزدەرى تولىق ءماندى مالىمەت بەرەتىندەي: جوعارعى كەڭەستىڭ ءباسپاسوز حاتشىلىعىن اتقارىپ جۇرگەن «ول قوعامدىق جۇمىستى جان-تانىمەن بەرىلىپ ىستەيتىن. ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ بىتپەيتىن دە قويمايتىن ءوز مىندەتتەرى از بولعانداي, مەملەكەتتىك رامىزدەر كوميسسياسىنا بايلانىستى شارۋالاردى دا قوسا اتقاردى. جابىق بايگە جاريالانىپ, تۇسكەن ماتەريالداردى كابينەتىنە جيناقتاپ وتىردى. بارا قالساڭ, نەشە قيلى ەلتاڭبالار مەن مەملەكەتتىك تۋلاردان كوز تۇنادى. سۇراي قالساڭ, قايسىسىنىڭ قاي ەلدىكى ەكەنى, كىم دەگەن سۋرەتشى جاساعان جوبا ەكەنىن ءتۇپ-تۇقيانىنا دەيىن تاپتىشتەپ ايتا جونەلەدى. ناعىز گەرالديكا مەن سيمۆوليكانى جاتقىزىپ ورگىزەتىن بىلگىر مامان بولىپ الدى. ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ سۋرەتشىلەرى دە بارىن سالىپ باقتى. ەلتاڭبانىڭ دا, مەملەكەتتىك تۋلاردىڭ دا الدەنەشە ەسكيزدەرى جاسالدى. ىرىكتەۋ كوميسسياسى دا قاتتى جۇمىس ىستەدى. قايتا-قايتا سۇرىپتالدى. ءتىپتى بايگە مەرزىمى ۇزارتىلىپ, جاڭا ۇسىنىستار جينالدى. بۇل جۇمىسقا تەك كوميسسيا عانا ەمەس, بۇكىل قوعام بەلسەنە ارالاستى. تۇسكەن جوبالاردى بىرەسە ارداگەرلەرگە, بىرەسە ادەبيەت پەن ونەر ادامدارىنا, بىرەسە ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرىنە كورسەتىپ, ءبارىنىڭ پىكىرلەرىن ءبىلىپ, ەربول دا مۇرنىنان شانشىلدى. بىراق اسا قىزىعىپ, شابىتتانىپ ىستەدى».
اسا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ءھام ءوزى دە تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىن قۇرۋشىلاردىڭ الدىڭعى ساپىندا بولعان ۇلى سۋرەتكەر-جازۋشى ابەكەڭنىڭ وسى جولداردى دا ادەتتەگىدەي ءوزىنىڭ اسقان بىلگىرلىگىمەن دارالاناتىن ءتول قيسىنىنا سالىپ, ەركىن كوسىلىپ جازعاندىعى مەنمۇندالاپ-اق تۇر. ۇلى ادامنىڭ ءوزىنىڭ جاس ارىپتەسى ءارى شاكىرتى ەرەكەڭنىڭ اتالمىش ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى جونىندە وسىناۋ تەرەڭ دە ءدوپ ايتىلعان باعامىنان اسىرىپ نە ايتۋعا بولادى! دەمەك ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ تۇڭعىش كورنەكتى ء(ارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىردەن-ءبىر!) زەرتتەۋشىسى رەتىندە قالىپتاسۋىنا, ەڭ الدىمەن, ونىڭ جوعارىدا ايتىلعان اتالمىش سيمۆول-اتريبۋتتاردى دايىنداۋعا بايلانىستى ۇيىمداستىرۋشىلىق ءھام ۇيلەستىرۋشىلىك سىندى سان سالالى قىزمەتى شەشۋشى ءرول اتقارعاندىعىن ەرەكشە ەكشەپ ايتقان ءجون.
ءوز باسىم ەرەكەڭمەن سول كەزدەرى ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى رەتىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدى 1992 جىلدىڭ باسىندا-اق قولعا الدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن. ءسويتىپ, مەتودولوگيالىق جاعىنان دا, دەرەكتىك نەگىزى مەن نەگىزدەمەسى تۇرعىسىنان دا وسىناۋ كۇردەلى تاقىرىپتى زەرتتەۋگە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن ول العاشقى كىتابىن 1993 جىلى «قازاق ەلىنىڭ رامىزدەرى» دەگەن اتپەن جارىققا شىعاردى. عىلىمي ورتانىڭ دا, قالىڭ كوپشىلىكتىڭ دە كوڭىلىنەن شىققان بارلىعى 80 بەتتەن تۇراتىن وسى تۋىندىسىنىڭ نەگىزىندە زەرتتەۋشى اراعا بەس جىل سالىپ, ياعني 1998 جىلى «ەلتانۋ الىپپەسى: قازاق ەلىنىڭ رامىزدەرى» دەگەن كەزەكتى ەڭبەگىن باسپادان شىعاردى. وسى رەتتە ەرەكشە ەكشەپ ايتار جايت – اتالمىش ەكىنشى كىتابى 160 بەتكە دەيىن ۇلعايتىلىپ, جوعارى جانە ارنايى ورتا وقۋ ورىندارىنا عانا ەمەس, مەكتەپ وقۋشىلارىنا دا ارنالعان وقۋ قۇرالى رەتىندە جازىلعاندىعى دەن قويدىرادى. بۇل جايتتى اتالمىش ۇلتتىق رامىزدەردىڭ قالىپتاسۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزىلۋ تاريحىن قالىڭ كوپشىلىككە, سونىڭ ىشىندە, جاستارعا دارىپتەۋدىڭ تانىمدىق تاعىلىمىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ەرەكەڭنىڭ تەرەڭ تۇسىنگەندىگىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى.
بۇدان كەيىن دە زەرتتەۋشى وسى سالاداعى عىلىمي ىزدەنىسىن استە توقتاتقان ەمەس. مۇنىڭ ايشىقتى ايعاعى رەتىندە كەيىنگى جىلدارى ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ جارىق كورگەن تومەندە كەلتىرىلگەن ءتورت كولەمدى كىتابىن اتاۋعا بولادى: 1) «ەلتانىم: تاريحي-فيلوسوفيالىق ءرامىزبايان (عىلىمي-تانىمدىق باسىلىم)» (الماتى: «ەكونوميكا», 2005. 304 ب.); 2) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك رامىزدەرى (قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە)» (الماتى: «الماتىكىتاپ», 2008. 231 ب.); 3) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى» (الماتى: «جەتى جارعى», 2001. 248 ب.); 4) «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى (قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە). فوتوكىتاپ» (الماتى: «تاۋ-قاينار», 2005. 319 ب.).
ال 2001-2008 جىلدارى جارىق كورگەن (جوعارىدا اتالعان) ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىندە جۇيەلەنىپ, ءتيىستى ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن نۇسقا 2014 جىلى ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسىنان باسىلىپ شىققان شىعارمالار جيناعىنىڭ سوڭعى بەسىنشى تومىن قۇرادى.
زەرتتەۋشىنىڭ وسى تۋىندىلارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلتتىق رامىزدەرى قورىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى جونىندە تولىقماندى تۇسىنىك الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ ىشىندە جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتىك نەگىزگى رامىزدەرمەن قاتار, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بيلىك اتريبۋتتارى (بايراق, ومىراۋ بەلگىسى) جانە ۇلتتىق ۆاليۋتا, مەملەكەتتىك ناگرادالار سىندى ۇلتتىق رامىزدەر قورىنىڭ تاعى باسقا دا قۇرامداس ەلەمەنتتەرىنىڭ تەك-تامىرى (گەنەزيسى), قازىرگى قولدانىستاعى ۇلگىلەرگە ۇلاسۋ ەۆوليۋتسياسى, سونداي-اق ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ سەمانتيكاسى ءھام قولدانىس ءتارتىبى جونىندەگى زەرتتەۋشىنىڭ ءتيىستى مالىمەتتەردى جۇيەلى تالداۋعا نەگىزدەلگەن تەرەڭ وي-تۇجىرىمدارى, ءسوز جوق, اتالمىش تۋىندىلاردىڭ تانىمدىق تاعىلىمىن ارتتىرا تۇسەدى.
ۋاقىت وتسە دە, ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ رامىزدەرى تۋرالى ون سان عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. سەبەبى بۇل تۋىندىلار اتالمىش رامىزدەردىڭ قالىپتاسۋ جانە قولدانىسقا ەنگىزىلۋ ءۇردىسىن ءوزى تىكەلەي ۇيىمداستىرعان باس كۋاگەر-تۇلعانىڭ قولىنان شىقتى.
نۇرسان ءالىمباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
