كاسىپتىك وداقتار – الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ارقاۋى

ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن  وتكەن پالاتانىڭ كەشەگى جالپى وتىرىسىندا بيۋدجەت, كاسىپتىك وداقتار جانە ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ونىمدەرىنىڭ اينالىمىنا قاتىستى زاڭدىق قۇجاتتار تالقىعا سالىندى. سونداي-اق, دەپۋتاتتار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستى ەكىنشى وقىلىمدا قارادى. جالپى وتىرىستا, سونداي-اق, ءماجىلىس توراعاسى دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنا اتتاناتىنىن ايتتى. كەزدەسۋلەردە حالىق قالاۋ­لىلارى پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ باسىم باعىتتارى مەن پالاتانىڭ زاڭ شىعارۋ جۇمىستارى جونىندە ايتىپ بەرەتىن بولادى. دەپۋتاتتار الەۋمەتتىك قام­سىزداندىرۋ, حالىقتى ەڭبەك­پەن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مەن ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىكتى وركەندەتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارماقشى. ماجىلىسمەندەر ءوندىرىس ورىندارى مەن الەۋمەتتىك سالادا, ءوندىرىس باسىندا ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە بولىپ, حالىقپەن جۇزدەسەدى. سونداي-اق, بىرقاتار ەلدى مەكەندەردە قوعامدىق قابىلداۋلار جاساپ, ازاماتتار وزدەرىن تولعاندىرىپ جۇرگەن سۇراقتارىن دەپۋتاتتارعا تىكەلەي قويا الادى. دەپۋتاتتار تەك وبلىس ورتا­لىقتارى مەن اۋدان ورتالىق­تارىندا عانا ەمەس, شاعىن قالالار مەن الىس ايماقتارعا دا باراتىن بولادى. «نۇر وتان», «اق جول» دپ, قكحپ جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانعان دەپۋتاتتار كەزدەسۋلەرى 6 مامىرعا دەيىن جالعاسادى. ال, پالاتا كۇن تارتىبىنە شىعا­رىلعان «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭ جوباسىن ىلەسپە تۇزەتۋلەرىمەن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى. زاڭ جوباسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2012 جىلعى 10 شىلدەدەگى «قازاق­ستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىر­تىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا جانە پرەزيدەنتتىڭ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەم­لەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەنى ءما­لىم بولىپ وتىر. بۇل رەتتە, ەلبا­سى قولدا­نىس­تاعى «كاسىپتىك وداق­تار تۋرالى» زاڭدا الەۋمەتتىك ءارىپ­تەستىك تۋرالى ۇعىمنىڭ, ۇجىمدىق شارت­تاردى جاساسۋ مەن ورىنداۋ تەتىكتەرىنىڭ جوق ەكەنىن, سونىڭ سال­دارىنان ەلىمىزدە كاسىپوداق ينس­تيتۋتتارى ەڭبەك داۋلارىن بولعىزباۋدىڭ جانە ولاردى شە­شۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنا اينالا الماۋىن  جانە كاسىپوداق قوز­عالىسىن جاڭعىرتۋ جونىندە باتىل قادامدار قابىلداۋ قا­جەت­تىگىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى. دەپۋ­تات را­مازان سارپەكوۆ زاڭ جوباسىن شيەلەنىستەردى شەشۋدەگى ماڭى­زىنا نەگىزدەدى. ايتسا ايتقانداي, قازىرگى كەز­دە كاسىپوداقتار قىزمەتىندە ءبىر­قاتار پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. وندا بىرىڭعاي سايا­ساتتىڭ, رەسپۋبليكالىق ءبىر­لەستىكتىڭ سالالىق, وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى كاسىپوداقتارمەن جۇيەلى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى بايقالعان. كاسىپتىك وداقتاردىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدە ناقتى بەلگىلەنگەن قۇ­قىقتارى مەن مىندەتتەرىنىڭ بول­ماي وتىرعاندىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. وسىعان وراي كاسiپتiك وداقتار تۋرالى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان. زاڭ جوباسى قىزمەتكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ جانە قورعاۋ, الەۋمەتتىك-ەڭبەك داۋلارىنىڭ الدىن الۋ كاسىپوداق ۇيىمدارى بويىنشا قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ىلەسپە تۇزەتۋلەرمەن ەڭ­بەك كودەكسىنە الەۋمەتتiك ءارiپ­تەستiكتىڭ رەسپۋبليكالىق, سالا­لىق جانە وڭiرلiك دەڭگەيلەرىندە قىز­مەت­كەرلەردiڭ مۇددەلەرىن ءبىل­دىرۋدە كاسىپتىك وداقتار مەن ولاردىڭ بىرلەستىكتەرىنىڭ وكiلەتتiك­تەرىنە ناقتىلاۋ ەنگى­زىلمەك. اسىرەسە, الەۋمەتتىك-ەڭبەك جان­جالدارىن رەتتەۋدىڭ ءتيىم­دى­لىگىن ارتتىرۋ, قۇقىق بۇزۋشى­لىقتاردىڭ قوعامدىق قاۋىپتى سالدارىن ازايتۋ جانە الەۋمەت­تىك شيەلەنىس پەن ەڭبەك جان­جالدارىنىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا سوتتاردىڭ ەرەۋىلدەردى زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى ىستەردى قىسقا مەرزىمدە قاراۋى كورىنىس تاپقان. ۇجىمدىق ەڭبەك داۋ­لارىن قاراۋ كەزىندە جانە تاتۋلاس­تىرۋ كوميسسياسىندا كەلi­سiمگە قول جەتكiزiلمەگەن جاع­دايدا مەدياتسيا ءراسىمىنىڭ ءمىن­دەت­تىلىگى كوزدەلگەن. بۇل ءوز كە­زەگىندە قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى قىزمەتىنىڭ ءتيىم­دىلىگىن ارتتىراتىن بولادى. پالاتا, سونىمەن قاتار, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستى ىلەسپە تۇزەتۋ­لەرى­مەن قاراپ, ەكىنشى وقىلىمدا ما­قۇلداۋدى دۇرىس دەپ تاپتى. كودەكس جوباسى اكىمشىلىك زاڭ­نامانى جەتىلدىرۋ ارقىلى اكىمشىلىك-قۇقىقتىق دەليكتەردى ناقتى ايقىنداۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكىمشىلىك جازالاردى قولدانۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرىن ناقتىلاۋعا باعىتتالعان. وسى­لايشا, اكىمشىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ ارقىلى سوتتارعا جۇك­تەمەنى ازايتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, ايىپپۇلدىڭ ابسوليۋتتىك بەلگىلى ءبىر مولشەرى كوزدەلىپ وتىر, بۇل اكىمشىلىك جازا شىعارۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قىلمىستىق كودەكس جوباسىنان وتباسى-تۇرمىستىق قاتىناستاردا قۇقىققا قارسى ارەكەتتەر جاساعانى, كامەلەتكە تولماعان ادامدى ماس كۇيگە جەتكىزگەنى, ۇساق بۇزاقىلىق, اكىمشىلىك قاداعالاۋ تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى, كولىك قۇرالىن ماس كۇيىندە باسقارعانى ءۇشىن اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ تۇرىندەگى جازا قولدانۋدى كوزدەيتىن نورمالار اۋىستىرىلعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرi بويىنشا وزگەرiستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگiزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا قولداۋ تاپتى. زاڭ جوباسى بيۋدجەت قاراجاتىن, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك كرەديتتەردى ءبولۋدىڭ جانە پايدالانۋدىڭ ءتيىم­دىلىگىن, بيۋدجەتتى اتقارۋ كەزىن­دە بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىم­شىلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋعا باعىت­تالعان. سونىمەن بىرگە, پالاتا «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىنىڭ ءوندىرىلۋىن جانە اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقى­لىمدا ماقۇلدادى. بەلگىلى بولعانداي, جۇمىس توبىنا 150-دەن استام ۇسىنىس تۇسكەن. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ونىڭ جەكەلەگەن نورمالارىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەنگى شەگىن تىكەلەي زاڭدا بەكىتۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر قابىلدانىپ وتىر. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».