وسى جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى UNESCO دەڭگەيىندە اتالۋىنا وراي الىس-جاقىن ەلدەردە ءتۇرلى ءىس-شارالار وتۋدە. رەسپۋبليكا كولەمىندە ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەردەن باستاپ, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك احمەتتانۋشىلارمەن كەزدەسۋ, دوڭگەلەك ۇستەل, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرۋدا. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ بارىسىندا تىڭدارماننىڭ بايانداماشىلاردان كۇتەتىنى – احمەتتانۋعا قوسىلىپ جاتقان سونى جاڭالىقتار. جۋىردا عانا وقىرماننىڭ قولىنا تيگەن احمەتتانۋشى ر.يماحانبەتتىڭ «عاسىر ساڭلاعى» – وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن ادەبي تۋىندى. بۇل – اۆتوردىڭ شولپان احمەتقىزىنىڭ اماناتىنا ادالدىعىنان تۋىنداعان ەڭبەك. 2010 جىلى «عاسىر ساڭلاعى: احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىربايانى» اتتى مونوگرافياسى جارىق كورگەن بولاتىن. قولىمىزداعى ەڭبەكتە كۇنى بۇگىنگە دەيىن احمەتتانۋعا قوسىلعان ۇلكەندى-كىشىلى زەرتتەۋلەر مەن تانىمدىق ماقالالار زەردەلەنگەندىكتەن, ەكىنشى رەت تولىقتىرىلىپ باسىلىپ وتىرعانىن باسا ايتقان ءجون. كىتاپتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ۇلتتىق كىتاپحانا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى مۋزەي-ءۇيى قورلارىنان الىنعان قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرى, دەرەكتى قۇجاتتار مەن تاريحي سۋرەت تۇپنۇسقالارىنىڭ كوشىرمەلەرى بەرىلگەن.
وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا شولپان احمەتقىزىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ باتاسىن العان رايحان يماحانبەت باتامەن بىرگە اپاسىنىڭ اماناتىن قوسا ارقالاپ قالعان ەدى. الاش ارىستارى اقتالعان تۇستا ءتۇرلى مۇراعاتتاردا جاتقان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, ادەبي مۇراسى تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋ, جۇيەلەۋ, ولاردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ كەرەك بولدى. سونداي قىرۋار ءىستى شولپان احمەتقىزى باستاپ, رايحان قوستاۋعا كىرىستى. شولپان اپاسىنىڭ تاۋقىمەتكە تولى تاعدىرى, اكەسىنىڭ قاسىرەتكە تولى ءومىرى, زاماننىڭ تۇلكى بۇلاڭى سياقتى تراگەدياعا تولى اڭگىمەلەرىن تىڭداي ءجۇرىپ, سول ءداۋىردى زەرتتەۋگە دەندەپ ەنە بەردى. مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەي ءجۇرىپ, ەڭبەكتەرىنىڭ العاشقى باسىلىمدارى مەن كەيىنگى باسىلىمدارىن تىزبەكتەپ بيبليوگرافياسىن جاسادى. قاي جەردە احمەت تۋرالى ءسوز بولدى, كىم نە ايتتى, كىم نە جازدى دەگەندەردى ساۋساقپەن ساناعانداي ەتىپ قايراتكەر ءومىرىنىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىن قامتيتىن ادەبي ءومىر شەجىرەسىن ءتۇزدى (130-137 ب.). ۇزاق جىلدارداعى ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە رايحان زامانداسىمىز بۇگىندە الىس-جاقىن ەلگە تانىمال احمەتتانۋشىعا اينالدى.
ر.يماحانبەتتىڭ بۇل ەڭبەگىنە «ادەبي تۋىندى» دەگەن اۆتورلىق كۋالىك بەرىلگەن. نەگىزى, ەڭبەك كوپشىلىك وقىرمانعا ارنالىپ جازىلعاندىقتان, مۇراعاتتىق دەرەكتەر قاراپايىم, تۇسىنىكتى تىلمەن جازىلعان. ادەبي تۋىندى – اقىن, اۋدارماشى, ۇلت جازۋىنىڭ كوشباسشىسى, قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, كورنەكتى اعارتۋشى, ۇلاعاتتى ۇستاز, الاش ارداقتىسى, تۇركىتانۋشى, عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىنا, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قىزمەتىنە ارنالعان. نەگىزگى ءتورت تاراۋ جانە تاراۋىشىلىك تارماقتاردان تۇراتىن ەڭبەكتىڭ ءار تاراۋىنان سوڭ پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى بەرىلگەن.
كىتاپتىڭ اڭداتۋىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ نەگىزگى قىرلارىن اتاپ وتەدى. «بىرىنشىدەن, حح عاسىر باسىندا جەتىلگەن جۇرت ءتىلىنىڭ جەتەگىندە اداسقان الاشتىڭ ءالىپبيى مەن الىپپەسىن ۇلتتىق بولمىسقا لايىقتاپ تۇرلەدى, ءتۇزدى» دەي كەلىپ, 1912 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «وقۋ قۇرالى» قازاقشا الىپپەسىنىڭ ءبىرىنشى, ەكىنشى كىتاپتارىن مىسالعا كەلتىرەدى. تاتارشا, ورىسشا حات تانىعان قازاقتىڭ تابيعي بولمىسىنا, اكۋستيكاسىنا ساي ءتول جازۋى بولۋ كەرەك دەپ تۇسىنگەن عالىم قازاقتىڭ الىپپەسىن ءتۇزىپ شىقتى. حح عاسىر باسىنا احمەت نەگىزىن سالعان وسى جازۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەڭەس كەزىندە شەكارا بولگەندە قىتاي ەنشىسىندە كەتكەن اتا-بابا جەرىندە قالعان باۋىرلارىمىزدىڭ ءتول جازۋى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. قازاقستاندىقتاردى جاپپاي لاتىنعا, ودان كيريلگە كوشىرۋ ساياساتىمەن قازاق حالقى ءوزىنىڭ ءتول جازۋىنان مۇلدەم ايىرىلىپ قالدى. حالىقتان ءوز تاريحىن جاسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت گرافيكانى اۋىستىرۋ ساياساتى كوزدەگەن ماقساتىنا جەتتى. جازۋ-سىزۋدىڭ ءجيى اۋىسۋى حالىقتى ءوز تاريحىنان, دىنىنەن, سالت-داستۇرىنەن, تىلىنەن الشاقتاتىپ جاتتى...
اۆتور قايراتكەردىڭ ەكىنشى ەڭبەگىن «كيرگيز» اتالىپ كەلگەن ەلدىڭ «قازاق» دەپ جازىلۋىنا سەبەپكەر بولعاندىعىمەن كورسەتىپ, ونى 1913-1318 جىلدارى جارىق كورگەن «قازاق» گازەتىمەن دالەلدەيدى. كەلەسى ۇلكەن ەڭبەگى – قازاققا شەكاراسى سىزىلعان اۆتونوميا الىپ بەرۋى. پرولەتارياتتىڭ كوسەمى ۆ.ي.لەنيننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءوز ۇسىنىستارىن دالەلدەگەن عۇلاما عالىمدى كەزىندە ءوز زامانداستارى دا «قازاق حالقىنىڭ كوسەمى», «ۇلتتىڭ ار-ۇجدانى», «الاشتىڭ احاڭى» اتاپ ەدى. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن تاريحي تۇلعانىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىندا م.اۋەزوۆ: «...قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قاجىماعان قايراتىن ءبىز ۇمىتساق تا, تاريح ۇمىتپايدى. احاڭنىڭ قىزمەتى قازاقتىڭ ۇزىن-ىرعا تاريحىمەن جالعاسىپ كەتەتىن قىزمەت. ىستەگەن ىسىمەن وزىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىشى – ماڭگىلىك ەسكەرتكىش» دەگەن ەدى! ايتسا ايتقانداي, كەڭەس وكىمەتىنەن قانشا قۋعىن كورسە دە, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى عاسىر ساڭلاعىنىڭ مۇراسى جان-جاقتى ناسيحاتتالىپ جاتىر. قازاق حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى جولىندا ەرەن ەڭبەك ەتكەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ قىزمەتى جىل وتكەن سايىن ساف التىنداي جارقىراي تۇسۋدە. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋداعى ەڭبەكتەرى ەلەنىپ «انا ءتىلدىڭ ايبارى», «عاسىر ساڭلاعى» القا بەلگىسىمەن ماراپاتتالۋى – وسىنىڭ ايعاعى بولسا, قولىمىزداعى كىتاپ – سونىڭ ءبىر كورىنىسى.
«كيەلى مەكەن» دەگەن ءبىرىنشى تاراۋدىڭ مازمۇنىن «اتامدى مەنىڭ سۇراساڭ», «الىپ انادان تۋادى», «وقۋ, بىلىمگە قۇشتارلىق», «اۋليكولدەگى مۇعالىمكول» دەگەن تاراۋشالاردان تۇرادى. اۆتوردىڭ تورعاي تۋرالى ءسوز ەتكەندە اقىن عافۋ قايىربەكوۆتىڭ: «...تورعايدىڭ وزىنەن-ءوزى تۋرالى اڭىزى ءوسىپ كەتكەن ولكە, داڭقى وزىپ كەتكەن دالا» دەگەن ءسوزىن تىلگە تيەك ەتۋى ورىندى. كيەلى مەكەننىڭ ارعى-بەرگى تاريحى احمەتتىڭ شىققان تەگىن پاش ەتىپ تۇر. جەتى اتاسىنا دەيىن شەجىرەسىن تاراتۋدىڭ نەگىزىندە بولاشاق قايراتكەردىڭ اتا تەگىنە ۇڭىلگەن. اقىن, جۋرناليست حاميتبەك مۇساباەۆتىڭ «جىڭعىلدى وتكەلى» ولەڭىندەگى:
ۇلى احاڭنىڭ تۋرا ون ءۇش
جاسىندا,
بولدى سۇمدىق ءبىر وقيعا
وسىندا.
كارى ويازدى اقتاس پەن
بايتۇرسىن,
ۇرىپ جىققان وسى وتكەلدىڭ
باسىندا,
دەگەن جولدار احمەتتىڭ بويىنداعى ۇلتشىلدىق رۋح اكەسى بايتۇرسىننان بەرىلگەنىن بايقاتادى. وسى وقيعا جونىندە «ومىردەرەگىنەن» ناقتى مىسال كەلتىرە وتىرىپ دەرەكتى سويلەتۋى – اۆتوردىڭ مۇراعات قۇجاتتارىنا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنىڭ كورسەتكىشى. قىرىقتىڭ قىرقاسىندا يتجەككەنگە ايدالىپ كەتىپ, ون جەتى جىلدان سوڭ, اكەسىنىڭ ەلگە قارتايىپ ورالۋى احمەتتىڭ جۇرەگىنە قانجارداي قادالىپ ەدى. وتارشىل يمپەريانىڭ قول استىنداعى ۇساق ۇلتتارعا جۇرگىزگەن ەزگىسىن كوزىمەن كورىپ, ونىڭ قاسىرەتىن تارتقان بالا احمەت ورىس حالقىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنىپ, وتارشىلدارمەن كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءادىس-تاسىلىنە كوشتى...
اۆتور «الىپ انادان تۋاتىنىن» جادىندا ۇستاپ, اناسى كۇنشىنىڭ شىققان تەگى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت بەرگەن. كۇنشى – سۇگىر رۋىنىڭ اۋقاتتى وتباسىنان شىققان ق ۇلىبەك شەرۋ ۇلىنىڭ قىزى. ەل اراسىندا «سارىۇيەز» دەپ اتالۋى ەرگە بەرگىسىز ادۋىندى مىنەزىن, وتاعاسى ايدالىپ كەتكەندە بالاپاندارىنا قورعان بولعان قايسارلىعىن, شارۋاعا يكەمدى, مال-جانعا جايلىلىعىن تانىتتى. اناسى كۇنشىنىڭ كومەگىمەن تورعايداعى وقۋىن تامامداعان احمەت 1891 جىلى مۇعالىمدىك مەكتەپكە قازىنا قارجىسىمەن وقۋعا قابىلداندى. «اۋليەكول» – ناعاشىسى سۇگىر ەلىنىڭ اتا قونىسى بولسا, احمەتتىڭ وسىندا ءجيى ورالۋىنىڭ دا باستى سەبەبى سوندا. احمەت پەن الەكساندرانىڭ «اۋليكولدە» باس قوسۋى, وعان بادريسافا اتىنىڭ بەرىلۋى, بادريسافانىڭ ەل ىشىندە «اق كەلىن» اتالۋى قىزىقتى باياندالعان.
«تولاعاي تۇلعا» دەپ اتالاتىن ەكىنشى تاراۋدىڭ مازمۇنىن «قازاق ءۇشىن شام...», «سانا سەرپىلتكەن سەمەي», «ورىنبور – رۋحاني وردا», «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى...» دەگەن تاراۋشالار قامتيدى. بۇل تاراۋدا احمەتتىڭ اقتوبە, قوستاناي, سەمەي, ورىنبور, ومبى قالالارىنداعى جىلدارى سول كەزدە اتقارعان ەڭبەكتەرىمەن بىرلىكتە باياندالعان. قاراپايىم اۋىل مۇعالىمىنىڭ 1898-1904 جىلدارى ومبىعا ا.الەكتوروۆتى ىزدەپ بارىپ تانىسۋىن, ي.كرىلوۆتىڭ مىسالدارىن اۋدارىپ «قىرىق مىسالدى» شىعارۋىن, ۇيىقتاپ جاتقان ەلىن «ماسا» بولىپ ىزىڭداپ وياتۋىن, «قازاق» گازەتىن شىعارۋداعى ماقسات-مۇددەلەرىن مۇراعات دەرەكتەرىمەن سويلەتكەن. 1920-1921 جىلدارى قازاق اكسر وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى جانە قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, ولكەلىك حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى اكادەميالىق ورتالىقتىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىلىم-عىلىم سالاسىنىڭ كوشباسشىسى بولدى. وسى جونىندە تاريحشى عالىم كەڭەس نۇرپەيىستىڭ «...احمەت بايتۇرسىن ۇلى – الاش قوزعالىسى اياسىنداعى قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, كەڭەستىك قازاقستاننىڭ العاشقى جىلدارىندا جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتىك قىزمەتتەر اتقارعان ادام» دەگەن پىكىرىن نەگىزگە الۋى قۇپتارلىق بولسا, ف.ساتىبالدى ۇلىنىڭ ولەڭدەرى مەن جوقتاۋلارى احمەتتىڭ ءومىر دەرەكتەرىن تولىقتىرۋعا قىزمەت جاسايدى.
ءۇشىنشى تاراۋ « ۇلى اعارتۋشى» دەپ اتالادى. بۇل تاراۋ ءوز ىشىنەن «ادەبيەتتەگى ەلشىلدىك ۇران», «احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى...», «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى», «احمەتتانۋ: كەشە, بۇگىن, ەرتەڭ» دەگەن تاراۋشالارعا بولىنگەن. بۇل تاراۋدا اعارتۋشىنىڭ ءتۇرلى عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ وزەكتىلىگى تۋرالى ءسوز بولعان. تۇركىتانۋشى ا.سامويلوۆيچ, ە.پوليۆانوۆ, ا.كونونوۆ, ن.ياكوۆلەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى مەن كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەدۆارد ولۋورتتىڭ جەتەكشىلىگىمەن شىققان «ورتالىق ازيا رەسەي بيلەۋىندە» ەڭبەكتەرى عالىم مۇراسىنىڭ قوعام وزگەرسە دە وزەكتىلىگى ارتا تۇسەتىندىگىمەن دالەلدەنگەن. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ءبىرى – قازاق كوسەمسوزىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋى. «قازاق» گازەتى – كوسەمسوزدەگى العاشقى قارلىعاش ەدى. قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن ءدال تاپقان احاڭ تۇرلەگەن الىپبيگە زامانداستارى ءا.بوكەيحان, م.دۋلات ۇلى, ە.ومار ۇلى, ت.شونان ۇلى, س.سەيفۋللين, س.سادۋاقاس, م.ومارحان ۇلى جوعارى باعا بەردى. قازاق ءالىپبيى, ءتىل ءبىلىمى, ادەبيەتتانۋ, كوسەمسوزدىڭ جەكە عىلىم رەتىندە قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى ەرەن ەڭبەگى ناقتى دەرەكتەر نەگىزىندە تاراتىلا تالدانعان. كوركەم اۋدارما سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى يۋ.جادوۆسكايا, س.نادسون, ۆولتەر, ا.پۋشكين, م.لەرمونتوۆتان تارجىمالاعان اۋدارمالارىمەن تۇيىندەلسە, 1926 جىلى ماسكەۋ باسپاحاناسىنان جارىق كورگەن قازاق ەلىنىڭ 400 جىلعى تاريحى جيناقتالعان «23 جوقتاۋ» – اتادان-بالاعا ميراس بولعان اۋىز ادەبيەتى مۇراسىن جيناۋداعى ەڭبەكتەرىنىڭ كورىنىسى.
قورىتا ايتقاندا, ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى عالىم, اقىن, اۋدارماشى, ۇلت جازۋىنىڭ كوشباسشىسىن قازاق حالقى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاق ەمەس. ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, ادەبي مۇراسى مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى تۋرالى وتىزدان اسا دوكتورلىق, الپىسقا جۋىق كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالعانىنان كورۋگە بولادى. قولىمىزداعى كىتاپتىڭ ءبىرىنشى جەتىستىگى – تۇلعاتانۋعا تاۋ تۇلعالى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى سۇبەلى ەڭبەكتىڭ قوسىلۋى. ەكىنشىسى – احمەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاپ, وسكەن ورتاسى, قايراتكەر بولىپ قالىپتاسۋى, ءتۇرلى عىلىم سالالارىنىڭ نەگىزىن سالۋى, قيلى تاعدىرىنىڭ مۇراعات دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە سويلەۋى. ءۇشىنشىسى – ۇلت ۇستازىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى, شىعارماشىلىعى تۋرالى كەڭەستىك جۇيە مەن تاۋەلسىزدىك كەزەڭدەگى وي-پىكىرلەرگە حرونولوگيا بويىنشا شولۋ جاسالۋى.
جوعارىدا ءسوز بولعانداي, احمەتتانۋشى عالىمنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ جوعارى دارەجەلى «التىن قىران» وردەنىن نەمەسە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋى تۋرالى ۇسىنىسىن قولداۋعا تولىق نەگىز بار. عالىمدار باستاعان وسى ۇسىنىس 150 جىلدىعى قارساڭىندا جۇزەگە اسسا, ۇلى دالانى مەكەن ەتكەن قازاق حالقى ءوزىنىڭ تەكتىلىگىن الەم الدىندا تاعى ءبىر دالەلدەر ەدى. «بولار ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىرىم دەر» بولسا, ءبىز دە بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك جولىندا ومىردەن باز كەشكەن ارىستارىمىزدى ۇلىقتاۋعا مىندەتتىمىز.
گۇلجاھان وردا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى
تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ادەبيەت جانە كوركەم پۋبليتسيستيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
