ەسسە
اتا دەگەندە ەل بىرلىگى ءسوزى تىلىمە ورالادى. ەل بىرلىگى ءۇشىن اتا مەن نەمەرە اراسىنداعى ساباقتاستىق ءجىبى ۇزىلمەۋى كەرەك. اتا مەن نەمەرە اراسىندا اكە بار. ەل بىرلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ءۇش تۇلعا: اتا, اكە, نەمەرە. ءۇش بۋىن, وعان ساي ءۇش قۇندىلىقتار جۇيەسى. ساباقتاستىق ءجىبى ۇزىلمەۋى كەرەك, ەگەر ۇزىلە قالسا, ونىڭ قاي جەردەن ۇزىلگەنىن تاۋىپ جالعاۋ – پاراساتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. پاراسات يەسى كىم, ارينە, ول – اتا.
* * *
ەسىم اتام ەل ىشىندە بەدەلدى بولدى. نەگە دەسەڭىز, ول كىسى الالامادى, باسى ارتىق ءسوز ايتپادى, وعاش مىنەزبەن كوزگە تۇسپەدى. اتام تۋرالى جاقسى سوزدەردى بالا كەزىمنەن ءجيى ەستىپ ءوستىم. ولار سانامداعى ارحەتيپتەر. بۇگىندە جۇرت اۋزىنداعى اتام تۋرالى ەستەلىك سوزدەردى سارالاپ وتىرسام, جارىقتىقتىڭ راسىندا ءوز ورتاسىندا تۇلعالىق, اقساقالدىق دارەجەگە جەتكەنى انىق ەكەن.* * *
ول كىسى: «ادامنىڭ ءمىنىن بەتىنە باسپا», – دەپ وتىراتىن. وسىنداي مىنەز بايلىعى ءوزىم ۇستاز سانايتىن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆقا دا ءتان ەدى. زامان جەلى قوينىنان دا, قونىشتان دا سوققاندا ءبىر اعايىندار زەكەڭنىڭ ۇستىنەن جوعارعى جاققا «دومالاق ارىزدار» جىبەرىپ, ونىڭ ابدەن مازاسىن العان ەكەن. كەيىن وسى جاعداي ءسوز بولعاندا مارقۇم زەكەڭ: – قايتەسىڭدەر ونى ايتا بەرىپ, وندايلاردى اياۋ كەرەك, – دەپ كەلتە قايىرىپ تاستاعانى ەسىمدە. اۋىل, ەل ءىشى بولعان سوڭ, اڭگىمە-ايان, جەل سوزدەر بولماي تۇرمايدى. كەيدە سوندايلاردىڭ ءبىر «قاپشىعىن» بۋىپ-ءتۇيىپ جيناپ اتامنىڭ الدىنا اكەپ, «قاپ اۋزىن» شەشىپ, ىشىنەن نەشە تۇرلىلەردى شىعارعىسى كەلگەندە: – قاراعىم, ءسوز تەرىپ قايتەسىڭ. كىمنىڭ بولسىن جاۋاپ بەرەر جەرى بار ەمەس پە. ادامنىڭ ادامعا سوت قۇرعانى دۇرىس بولماس, – دەپ تيىپ تاستاعانى ەسىمدە. سونشاما «ەڭبەگى» بوسقا كەتكەن اعايىن ىزادان الدىنداعى ىستىق شايدى ۇرتتاپ-ۇرتتاپ جىبەرىپ: – ەسەكە, ءسىز تىم كەڭ قولتىقسىز, ال مىنالار بولسا... – دەپ الدەكىمدەرگە اشۋىن ءبىلدىرىپ, اقىرى ءىسى ونبەگەن سوڭ, داستارقان سوڭىنا قاراماي تۇرا جۇگىرەتىن. سوندا اتام ك ۇلىمسىرەپ: – ومىرگە مۇندايلار دا كەرەك, – دەپ اڭگىمەنى وزگە ارناعا اۋىستىراتىن. اتام ءومىر سۇرگەن زاماندى قيىن, اۋىر بولدى دەۋ انشەيىن سوزدەر. انىعىندا, ول ءداۋىردى قيلى زامان, – دەپ ءبولىپ ايتقان ءجون بولار. ول كىسى زامانداستارىمەن بىرگە ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىسقا قولدارىنا كۇرەك, قايلا الىپ قاتىستى. مينسكىنىڭ تۇبىندە قارا جۇمىستا بولدى. سوندا ءجۇرىپ ءاليحان بوكەيحانوۆپەن جۇزدەسىپ, سۇحباتتاستى. وسى كەزدەسۋدى اتام ەرەكشە لەپپەن ايتاتىن. بالا كەزىمىزدە بىزگە «تورە دەگەن جاۋ» دەگەندى ابدەن سانامىزعا شەگەلەپ تاستاعاندىقتان, اتامنىڭ اڭگىمەسىنە تىكسىنىپ قالاتىنمىن. جانى شۋاق, مەيىرىمدى مەنىڭ سۇيىكتى اتامنىڭ اۋزىنان ماعان تۇرپىدەي تيەتىن «ءاليحان تورە» دەگەن ءسوز شىعاتىنىنا تاڭعالاتىنمىن. تاريح ءپانى مۇعالىمىنەن وسى تۋرالى سۇراۋعا تالاي وقتالدىم, سۇرامادىم, اتاما دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمە كۇدىك تۇسە مە دەگەن ىشتەي قاۋپىم بولسا كەرەك.* * *
اتامنىڭ ادامداردى الالامايتىنىنىڭ تالاي كۋاسى بولدىم. ول شەجىرەشىل ەدى. بىراق, ونىڭ شەجىرەسى ادامداردى ءبىر-بىرىنەن الىستاتپاي, كەرىسىنشە, تۋىستىرىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە «قارعا تامىرلى قازاق» دەگەنگە باستاپ اكەلەتىن. بۇل شەجىرە مادەنيەتى. ءسىرا, مەنىڭ «بار قازاق ءبىر قازاق» دەپ جۇرگەنىم, وسى وتباسىنداعى قالىپتاسقان شەجىرە مادەنيەتىنەن ءوسىپ-ونسە كەرەك. دۋلاتتىڭ بالالارى: بوتباي, شىمىر, جانىس دەگەن بابالاردى مەن تۇڭعىش رەت اتامنىڭ اۋزىنان ەستىگەم. سوندا ەشقانداي بوتەنسىپ ايتۋ جوق, كەرىسىنشە, ءوزىمىزدىڭ اعايىندار دەپ جايراڭداپ وتىراتىن. ءيسى قازاق اتامنىڭ تۋىسى ەدى. ول كىسىدەن تاعى ءبىر قالعان ءسوز: «قاراقتارىم, نەگە قازاقشا سويلەمەيسىڭدەر؟» –دەيتىن. مەن تاڭعالاتىنمىن, ءبارى قازاقشا, بىراق ول: – بۇل قازاق ءتىلى ەمەس, – دەپ ءتىل تازالىعىن, ءارى ءسوز ءمانىسىن بۇرا سويلەگەندەرگە كوڭىلى تولمايتىن. ول كىسى ءسوزدىڭ ۇلاعاتى, مايەگى بولادى دەپ وتىراتىن. بالا بولىپ كوبىنە ءمان بەرمەدىم, تىپتەن ۇعىنا المادىم. بىراق «ءسوز ۇلاعاتى» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. بىرىنشىدەن, بۇل عىلىمي لەكسيكاداعى, ءسىرا, ءسوز سەمانتيكاسىنا قاتىستى ماسەلە, ەكىنشىدەن, ءسوزدىڭ وبرازدىلىعىنا, ءۇشىنشىدەن, «ءدوڭ استىنان» تۇسپالداپ سويلەۋ تاسىلىنە قاتىستى بولسا كەرەك. ءسوزدىڭ رەتى دەگەندى تالاي ەستىدىم. بۇل دا ويلاناتىن جاي. ول كىسى داۋلاسۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيتىن. ءسوز تۇسىنبەگەن اداممەن ءسوز جارىستىرما, ۇندەمەي قويا قوي دەيتىن. ءوزى ونداي ادامدارمەن سۇحبات جاساۋدى اسا جاراتپايتىن. بىراق ايتقان ءسوزىم دالاعا, جەلگە كەتتى دەپ وكىنبەيتىن. اتام وتكەن ىسكە وكىنۋدى بوس اۋرە دەپ, وزەگىنە وكىنىش تولعان تۋىسقا: – قاراعىم, وتكەن ءىس ءوتتى, ءبارى اللا ءامىرى, – دەپ باسۋ ايتىپ وتىراتىن. اتام ايەل زاتىنىڭ «تىلىنە» جەتىك ەدى. الدەنەگە قينالىپ كەلگەن كەلىندەرىنىڭ قاريانىڭ كەڭەسىنەن كەيىن ريزا بولىپ تارقاسقاندارىن تالاي كوردىم. نە ايتتى, تولىق بىلە بەرمەيمىن, ايتەۋىر وتباسىن ساقتاۋدى ۇلگىلى ءىس دەگەنىنە كۇدىگىم جوق. ول كەلىندەردى ماداقتاپ, قولپاشتاپ وتىرعاندى ۇناتاتىن. ۇيگە تىپتەن ءبىر كەلگەن ادام بولسا دا: – قاراعىم, ۇيدەگى كەلىن ءتاۋىر بالا ەكەن, – دەيتىن. ول: – اقساقال, كەلىنىڭىزدى كورگەن جوقسىز عوي, – دەسە: – كورىپ قاجەتى جوق, مەن ءوزىڭدى كورىپ تۇرمىن عوي. كيگەن كيمىڭ تازا, ءوڭىڭ ءارلى, كوڭىلىڭ توق. كەلىننىڭ جاقسىلىعىن مىنە, وسىدان-اق اڭعارۋدامىن, – دەۋشى ەدى بيازى مىنەزىنە ءتۇسىپ. كەلگەن قوناق ءدان رازى بولاتىن. بىلاي قاراعاندا ءسال نارسە سەكىلدى, ءىستىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, ۇيىسقان وتباسىنىڭ كورىنىسى شىنىندا دا تۇزدە جۇرگەن ەر ادامنىڭ تۇلا بويىنان اڭعارىلماي ما؟ تاعى بىردە ول كىسىنىڭ ايەل جاقسىنى دا, جاماندى دا كوبىنەسە كۇيەۋىنەن الادى. سودان ونى بالالارىنا ۇلەستىرىپ بەرەدى. سوندا كەي بالاعا جاقسىلىقتار, قايسىبىرىنە كەلەڭسىزدىكتەر «ەگىلىپ» كەتپەك. سودان كەيىن ءبىر اتا, ءبىر انادان قالايشا بۇلاي بولدى دەپ جاتامىز دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. مەن ءار ادامدى دا وت دەمەكپىن. وتسىز جان جوق. وت ازايسا ادام قارتايادى, وت سونسە كىسى تىرلىكتەن قالادى. تاربيە دەگەن ادام بويىنداعى وتتى ءوشىرىپ الماۋ نەمەسە شامادان تىس ءورشىتىپ الماۋ. ەكەۋى دە قاۋىپتى. وتتىڭ وت قالپىندا جانۋىن مەن ادامشىلىق ءورىسى دەيمىن. وت لاپىلداپ كەتكەندە ەكسترەميستەر, تەرروريستەر, رەۆوليۋتسيونەرلەر, سوعىسقۇمارلار ءوسىپ شىقپاق. گرەك ميفولوگياسىنداعى قۇدايلاردىڭ وتتى ادامدارعا بەرمەگەندىگىنىڭ ءمانىسى دە وسى بولسا كەرەك. جاراتقان بەرمەگەن وتتى ۇرلاپ العان پرومەتەي بەينەسى رەۆوليۋتسيونەرلەردىڭ سيمۆولى بولعانى دا كوپ ماسەلەنى اڭعارتادى. قازاق دۇنيەتانىمىندا سابىر دەگەن ۇعىم بار. سابىرلى بولۋ اقىلدىلىقتىڭ, زيالىلىقتىڭ بەلگىسى. پاراساتتى ادام سابىرلى بولادى. اتامدا مىنەز سابىرلىعى مول ەدى.* * *
ماعان مىنەزى كوركەم ادام كىم دەسە, بىردەن: ول مەنىڭ اتام, – دەر ەدىم. وسە كەلە, مەنىڭ ۇلكەندەرگە دەگەن قۇرمەتىمنىڭ ولشەمى دە وسى كىسىنىڭ كوركەم مىنەزى بولدى. جاسى كەلگەن جانداردان كوركەم مىنەز كورمەگەندە ءىشىم قۇلازىپ قالادى. نەشە جاسقا كەلگەندەردە اقساقالدىق جوق. بۇگىندە ءوزىم دە تالاي جاسقا كەلدىم, ءىشىمنەن اتاممەن سالىستىرامىن, بىراق دەيمىن, كەيىنگى كەزدە سول «بىراقتىڭ» جاۋابىن تاپقانداي بولدىم. ءبىزدىڭ الدىمىزداعى ۇلكەندەردىڭ دەنى وتىرىك ايتتى, ءبىزدى الدادى, سانامىزدى جالعان ىلىممەن ۋلادى, ەكىجۇزدى بولدى. ال, ەسىم اتامنىڭ اتالارى ونداي ىسكە بارماعان سىڭايلى, ولاردىڭ تابيعاتى بولەك, سەنىمى, ءدىنى تازا, اتا-بابا وسيەتتەرىنە ادال بولدى, ولار جاستاردى جالعاندىققا, وتىرىككە ۇيرەتىپ, سانالارىن ۋلامادى. ءبىزدىڭ ۇرپاق قازاق بولعانىمىزدى «كىنا» ەتىپ تاققان زاماندا عۇمىر كەشتى. باي – نادان, بي – الداۋشى, قازاق بولىپ عۇمىر كەشۋ – ارتتا قالۋشىلىق, قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الۋ – ساۋاتسىزدىق, الدا – «جارقىن بولاشاق كوممۋنيزم». مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزدى, بويىمىزداعى وتىمىزدى بۇزدى, ءراسۋا ەتتى. سول ميباتپاقتان ەندى-ەندى شىعىپ كەلەمىز. وتىرىگى مول قوعامدا سابىر دەگەن ءوز ماعىناسىن جويىپ الادى ەكەن. مۇنداعى سابىر دەگەن ايتقانعا كون, ايداۋعا ءجۇر دەگەن قۇلدىق سانا شىرماۋى. توزىمدىلىك دۇرىس شىعار, بىراق نەگە بولسىن ءتوزۋ ول تۇلعانىڭ ەركىنەن ايىرىلعانى, ادامنىڭ «مەنىنىڭ» جويىلعانى. كەڭەس زامانى ءبىزدى وسىلاي تاربيەلەپ, بويىمىزداعى وتىمىزدى «مۇز-سەنىم» كوممۋنيزمگە اپارىپ ءوشىردى. حاكىم ابايدىڭ قايعى شىعار ىلىمنەن دەيتىنى وسى. بۇل دەگەن شايتاندىق, ال شايتاندا سابىر بار دەپ كىم ايتتى؟ – بالام, سابىر ءتۇبى سارى التىن, – دەيتىن مەنىڭ ەسىم اتام كوركەم مىنەزىنە سالىپ.* * *
اتام «ءيىسى قازاق» دەگەن ءسوزدى ءجيى ايتۋشى ەدى. سوندا ويلايتىنمىن, قازاقتان وزگە ءيىس شىعىپ تۇرا ما دەپ. راس, قازاقتىڭ وزىنە ءتان «ءيىسى» بارىنا كوپ كەيىن عىلىمي ىزدەنىستەر ارقىلى جەتىپ, ونى عىلىمدا «مەنتاليتەت», «ءدىل» دەپ ايتىپ, جازىپ ءجۇر. تەگىندە, ول كىسى «ءيىسى قازاقتاردى» عانا ەمەس, كۇللى ءوزى كورىپ, ءبىلىپ جۇرگەن ادام بالاسىن تەڭ سانايتىن. وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى الاپات سوعىس باستالدى. قانقۇمارلاردىڭ الەمدىك ويىنى ءورشىدى. فاشيستەرمەن سوعىس مايدانىنا اتامنىڭ ءتورت ۇلى: اكەم, ىنىلەرى جالەل, قانۋ, ءاديات ارالاستى. ۇلكەن ۇلى اقىنجاندى, سۋرەتشى ءساتجان «حالىق جاۋى» بولىپ تۇرمەدە قايتىس بولدى. ەلدە قاتىن-قالاش, بۇعانالارى بەكىمەگەن بالا-شاعا شۋىلداپ قالدى. كۇندە مايداننان «قارا قاعاز» كەلىپ, جۇرت ازان-قازان, سونىمەن بىرگە قاي مايداننان ءبىر كەم ەمەس كولحوز تىرلىگى. تۇرمىس دەگەن ايتەۋىر ولمەستىڭ كۇنى, اشتىق, جالاڭاشتىق دەگەندەر ءورت بولىپ تۇرعان كەز. ونىڭ ۇستىنە ءبىر ارتىق اۋىز ءسوز بولسا, سەن «حالىق جاۋى» بولىپ «يتجەككەنگە» كەتە بارعانىڭ. ءبىر ۋىس بيداي ۇرلاعاننىڭ كۇنى 15 جىلعا سوتتالۋ. حال وسىلاي, بىراق ءومىر ءسۇرۋ, بولاشاقتان كۇدەر ۇزبەۋ كەرەك. بارعا تاۋبە ەتكەننەن وزگە امال جوق. وسىنداي جاعدايدا لەبياجى اۋدانىنىڭ كەيبىر ەلدى مەكەندەرىنە كاۆكازدان چەشەندەردى جانە ەدىل بويىنان نەمىستەردى تاسىپ اكەلە باستادى. ول كەزدە ومىردە جوقپىن, ەستىگەنىمدى ايتامىن. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى جالتىركول جاعالاۋىندا وتىرعان شاعىن اۋىلعا كولحوز جۇمىسىنا سالۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش چەشەن وتباسىن اكەلگەن, ولار جاداپ-جۇدەگەن, اش. اتام ولارمەن امانداسۋعا بارىپ, حالدەرىن كورىپ, باسقارماعا: – قاراعىم, مىنالاردى مەن ۇيىمە الىپ كەتىپ ەكى-ءۇش كۇن تاماقتاندىرايىن, مۇسىلماندار ەكەن, – دەسە, باسقارما: – ەسەكە, بۇل جاۋلار, نەمىستەرگە ساتىلعان. مۇندايلارعا اياۋشىلىق بولماسىن دەگەن نۇسقاۋ بار, – دەپ قامشىسىمەن جوعارعى جاقتى كورسەتەدى. اتام ايتقانىنان قايتپاي: – قاراعىم, ءوزىڭ قامشىمەن كورسەتىپ تۇرعان جوعارعى جاعىڭ, ءبىر اللا. ءبارىمىز اللا تاعالا الدىندا تەڭبىز, بۇلار مۇسىلماندار, ءسوزىمدى تىڭدا, – دەيدى. ءۇش-ءتورت كۇن ەركىندىكتە چەشەندەر ءتاپ-ءتاۋىر بوپ, ەستەرىن جيىپ السا كەرەك. سودان جۇمىستى جاقسى ىستەپ, باسقارمانىڭ كوڭىلىنەن شىعىپتى. بۇل مەنىڭ ەستىگەنىم, ال ەندى كورگەنىمدى ايتايىن. جالتىركول جاعالاۋىندا وتىرمىز, مەكتەپ جاسىنا ىلىكپەگەن كەزىم. ۇيگە ساۋ ەتىپ ءبىر توپ چەشەندەر تۇسە قالدى, ءىشىندە ءجيى قاتىناسىپ جۇرەتىن قازاقشاعا سۋداي بىرەۋى بار. قالعاندارى قازاقشاعا ءتۇسىنبەيدى, ماعان اسەر ەتكەنى دوعاراداي سەڭسەڭ بورىكتەرى. – اقساقال, مىنا كىسىلەر كاۆكازدان ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىزدى كورگەلى ارنايى كەلگەندەر, قادىرلى ادامدار. ولار ءسىزدىڭ اۋىر جىلدارى ءبىزدى پانالاتقانىڭىزدى ەستىپ, راحمەت ايتۋعا جانە كاۆكازعا قوناق بولىپ قايتۋعا شاقىرا كەلىپ وتىر, – دەدى. كەلگەندەرى راس, راس دەگەندەي باستارىن يزەستى. اتام: – مەيماندار قوناق بولسىن, سەنىڭ قوناعىڭ بولسا, مەنىڭ دە قوناعىم. ايت, كىسى كۇتۋ مۇسىلماندىق, مەن بار بولعانى پارىزىمدى ورىندادىم, – دەدى. تانىس چەشەن اۋدارىپ جاتىر, انالار ءوز تىلدەرىندە شۋلاسىپ كەتتى. اتام: – قۇداي قالاسا, بارام كاۆكازعا, بىراق كەيىنىرەك, – دەدى. اراعا ءبىر-ەكى جىل ءوتىپ, تاعى دا كاۆكازعا بارىپ قايتۋعا شاقىرىپ چەشەندەر كەلدى. قازاقتىڭ انا-مىنا جاعدايى ءبىتۋشى مە ەدى, جول تۇسپەدى. ەدىل بويىنان شۇبىرىپ نەمىستەر كەلدى. كورگەنىم جوق, ەستۋىم, اۋىر حالدە جەتكەنگە ۇقسايدى. سوعىستىڭ ناعىز قىزعان كەزى. ەل ءىشىن «قارا قاعاز» جايلاپ كەتكەن. نەنىڭ نە ەكەنىن ايىرۋعا قيىن زامان. نەمىس دەسە سوعىس, نەمىس دەسە فاشيست بولىپ, ىزا-اشۋ بەتكە شىعىپ تۇرعان مەزگىل. اتام كەلگەندەردى ارالاپ ءجۇرىپ, ابدەن دىڭكەلەرى قۇرىعان ەكى-ءۇش بالالى وتباسىن ۇيىنە العان. كورشى-قولاڭدار: – ەسىم, مۇنىڭ نە, فاشيستەردى اسىراپ, – دەپ شۋ شىعارعاندا: – بۇلار فاشيستەر ەمەس, ادام بالاسى عوي. بۇل بەيباقتاردىڭ سوعىسقا قانداي قاتىسى بار, – دەپ كونبەپتى. سوندا اتامنىڭ كىشى بالاسى ءادياتتان «قارا قاعاز» كەلگەن كەز ەكەن. ويلايمىن, مەنىڭ اتام اقىلدى ەمەس, كەمەڭگەر بولعان ادام. ايتپەگەندە, چەشەندەر سياقتى نەمىستەر مۇسىلمان دا ەمەس, ءتىلى, ءدىنى بولەك, بىراق ادام بالاسى دەپ, ولاردى اتام تۋىس كورىپ قابىلداعان. بۇل بەيبىت, مامىراجاي زاماندا ايتارعا جەڭىل ءسوز. تاعى دا ويلايمىن, «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەن حاكىم ابايعا بار عىلىمي ىزدەنىسىمدى ارناعانىم دا وسى اتا تاربيەسى بولار دەگەن ويدامىن. باتىس ەۋروپا گۋمانيسى البەرت شۆەيتسەر ادامزات بالاسىنىڭ اۋىر حالىنە ەۋروپا جۇرتشىلىعىنىڭ كىناسى بار دەپ گابوندا ومىرباقي دارىگەرلىك قىزمەت اتقاردى. سوندىقتان مەنىڭ سانامدا ناپولەون, گيتلەر, ستالين, تاعى باسقالارعا ورىن قالماعان. اتام اڭگىمەشىل ەدى. سوزدەرى تاۋسىلمايتىن, تۇرلەنىپ, نارلەنىپ, قۇنارلانىپ وتىراتىن. ءوزى كەلىستى, كەلبەتتى جان ەدى. كوپ ادام كوزىنە كوزىن تىگىپ تۋرا قاراي المايتىن. اتجاقتى, دوڭەس قىر مۇرىندى, تىنىس ارناسى كەڭ, بىراق جۇقا بولاتىن. ەرنى قالىڭ ەمەس, جۇقالاۋ ما, قالاي؟ ەكى بەتىنىڭ جوعارعى ءتۇسى قىزعىلت تارتىپ تۇراتىن, ءوزى اققۇبا ەدى, ماڭدايى قاسقا, قۇلاقتارى ادەمى, دەمبەلشە, ول كىسىنىڭ وتىرعانى كەيبىرەۋدىڭ تۇرەگەپ تۇرعانىنداي اسەر قالدىرۋشى ەدى, وتە قارۋلى بولاتىن. جامباسىنىڭ استىندا قىلشىلداعان وتكىر بالتاسى, باكىسى, ۇستاراسى جانە اقشاسى بولاتىن. كەي-كەيدە ەكەۋمىز وتىرىپ ساناپ قوياتىنبىز. 1916 جىلى قارا جۇمىسقا, مايدانعا بارعانداعى اڭگىمەسىن ايتاتىن. – كۇنى بويى وكوپ قازىپ, كەشكە قازاقتار جينالىپ دومبىرا تارتىپ, ءان سالامىز. قالعان ۋاقىتتا مەن اڭگىمە ايتامىن, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, ءبىر ايتقان اڭگىمەمدى ەشقاشان قايتالامادىم, – دەيتىن. اتام دۇنيەدەن وتكەندە ون التى جاستامىن, وكىنىشتى. بۇل ءالى دە «ويىن بالاسىنىڭ» جاسى, اتامدى قازىنا دەپ باعالايتىن كەز ەمەس ەدى. ونىڭ ۇستىنە ول كىسى ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى بىزدەن جىراق قازانتايدا تۇردى, ءجيى قاتىناس بولمادى. سوڭعى جىلدارى قولىندا بولعانىمدا ءبىرشاما اڭگىمەلەردى ەسىمدە ساقتاپ قالار ما ەدىم دەيمىن. اتا مەن نەمەرەنىڭ ءجيى جولىعىپ تۇرۋى ساباقتاستىق ءۇشىن اسا قاجەتتى شارا, ىنتالى جاسقا اتا دەگەن تەلەگەي-تەڭىز اقپارات ارناسى ەمەس پە؟ سوندا دا جادىمدا ساقتالعان بىرەر سوزدەرگە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەسىم اتام بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعان, بىراق ادەتتەگىدەي ءدىندار ەمەس ەدى. ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى اڭگىمە بولا قالعاندا, وزىنەن ەكى جاس كىشى ءالىم اتاما ءجون سىلتەپ: – مۇنداي شاريعاتتى الىمنەن سۇراڭدار, ونىڭ وقۋى تەرەڭ, – دەپ وتىرعانىن تالاي ەستىدىم. كىشى اتامىز ء(بارىمىز ءالىم اتانى سولاي اتايتىنبىز) شىنىندا دا ناعىز عۇلاما. ۇيىنە قاشان بارسام دا قولىندا كىتابى, سالەم الىپ, قىسقاشا ءجون سۇراسقاننان كەيىن قايتادان ءوز كاسىبىنە يكەمدەلگەن سوڭ, اقىرىنداپ بوگەت جاسامايىق دەگەن سىڭايمەن شىعىپ كەتەتىنبىز. بىراق اۋىز ۇيدە بيعايشا اپامىز شاي جاساپ كۇتىپ وتىراتىن, جارىقتىق. كىشى اتام شايعا كەيدە عانا كەلەتىن, كوبىنەسە اپاممەن سۇحباتتاسىپ, شاي ءىشىپ ۇيدەن رازى بولىپ اتتاناتىنبىز. سەبەبى, مەن دە, وزگە تۋىستار دا كىشى اتامنىڭ ءۇيىن قاسيەتتى دەپ سانايتىنبىز, بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, بۇل سەكسەنباي بابامىزدىڭ شاڭىراعى دەپ ەسەپتەلەتىن. وتكەن-كەتكەندە كىشى اتامنىڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ سالەم بەرمەۋ, مەن ءۇشىن ادەپسىزدىك. اكەم وسىلاي دەپ مەنىڭ ساناما ابدەن قۇيىپ تاستاعان. ءوز تاراپىمنان كىشى اتامدى ەرەكشە جاقسى كورەمىن, ول اراب, پارسى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ءارى كىسى ەمدەيتىن قاسيەتى بار ەرەكشە جان. مەن ءوز اتام ەسىمنىڭ ءىنىسى ءالىمنىڭ قاتار ءومىر سۇرگەن كەزدەرىن عۇمىرىمنىڭ ساۋلەلى كۇندەرى, جىلدارى دەپ انىق ايتا الامىن. سەبەبى, ولار زامانىنىڭ كەمەڭگەرلەرى ەدى. بۇل جۇرت پىكىرى, مەنىڭ وعان الىپ-قوسارىم جوق. اعايىندى ەكەۋى ەلدىڭ ىرىسى دا, قۇتى دا ەدى. ەسىم اتامنىڭ ايتتى دەگەن سوزدەرىنە ورالساق, ول كىسى: «جەلمەن كەلىپ, جەلمەن كەتەر جەل سوزگە ەرمەڭدەر», – دەپ وتىراتىن. راس. جاسىم ۇلعايعان سايىن وسى ءسوزدىڭ ماعىناسى اشىلا باستاعانعا ۇقسايدى. جەلمەن نە كەلمەيدى, جەل بوپ نە كەتپەيدى, سوندا قالاتىنى نە؟ ەرتەدەگى جىراۋلاردىڭ سۋ تۇبىندە جاتقان ءسوز دەگەن مەڭزەۋلەرى دە وسى ماعىنادا ايتىلعان ەمەس پە؟ تىلىمىزدە امبەباپ دەگەن تۇسىنىكتى قولدانامىز. زاماننان زامان ءوسىپ-ونگەنمەن, سۋ تۇبىندە قالاتىن قۇندىلىقتار بولادى, اتام اڭگىمەنى سولار توڭىرەگىندە وربىتەتىن. ەل ىشىندە ادامدار مىنەز-قۇلقىنا, ءىس-قيمىلىنا قاراي سان ءتۇرلى بولاتىنى بەلگىلى جاي. سونداي مىنەزى الىپ-ۇشىپ تۇراتىن «كوشە سوزدەرىن» جيناپ وتىرعان جەرىندە ولاردى «جىر» ەتەتىن اتامنىڭ ءبىر زامانداسى: – ەسەكە, ءسىز الەكە (كىشى اتامدى ايتادى) ءبىر اتا, ءبىر انادان تۋعانسىزدار, بىراق مىنەزدەرىڭىز مۇلدەم باسقا. الەكەڭە سالەم بەرە بارسام, سالەمىمدى الىپ بىرەر سوزدەن كەيىن بۇرىلىپ, كىتابىنا ءۇڭىلىپ, مەنى جان دەپ ەسەپكە المايدى, مۇنىسى قالاي؟ اتام بىردەن جاۋاپ بەرمەي, الگى ادام تاعى نە دەر ەكەن دەپ, وعان كوزىن قاداپ ءبىر ءسات وتىردى, انانىڭ دەگبىرى قاشا باستادى. اتامنىڭ كوزى اشىق جاسىل, وتكىر ەدى. – قاراعىم, ءالىم مولدا, ءدىن جولىندا, ول جەلمەن كەتەر سوزگە موينىن بۇرمايدى, رەنىش قىلما, ونىڭ مىنەزى تۇيىق, – دەيتىن. جەل ءسوز دەپ وتىرعانىم, «وسەك ءسوزدەر», كەي-كەيدە وسىنداي سوزدەردى تەرەتىن اجەپتاۋىر بيلىك باسىنداعىلاردى كەزدەستىرگەندە ەسىمە اتام ءتۇسىپ: «اتتەڭ, شىركىن, وقۋىڭ بولعانمەن, تاربيەڭ شامالى بولعان-اۋ», – دەيمىن ىشىمنەن. قازاق تاربيە دەگەن ءسوزدى «كورگەن» دەگەنمەن بىلدىرگەن. پارىقسىزداۋ جاندى قازاق ونىڭ كورگەنى جوق ەكەن دەپ جاتادى. وسى كورگەنى جوق دەگەنگە تاعى دا ەسىم اتاما قاتىستى مىسال. اتام سەكسەن بەستەن اسقان شاعىندا بابالار زيراتىنا جاقىن قازانتاي دەگەن اۋىلعا قونىس اۋداردى. ورىمدەي سۇرىپتالعان قاراعايدان كەڭ ءۇي سالدىرىپ, سوندا تۇرىپ جاتتى. شاعىن اۋىل ءۇشىن اتامنىڭ قونىستانۋى وقيعا. قازاقى ءداستۇر بويىنشا تەگىس سالەم بەرىپ, قۇتتى قونىس ايتىپ جاتىر, ەرۋلىك دەگەن ودان كەيىن بولاتىن شارۋا, اۋەلى سالەم. اتا ءداستۇرى ۇلكەندەر بولعاندا بۇزىلعان ەمەس. اي وتكەن شامادا ءبىر ۇيدەن كەيىن تۇراتىن كورشى ازامات سالەم بەرە كەلىپ: – اقساقال, شارۋادان قول بوساماي كەشتەتىپ كەلىپ وتىرمىن, عافۋ ەتىڭىز, – دەپتى اڭعالدىقپەن. سوندا اتام كورشى ازاماتتىڭ سوزدەرىن مۇقيات تىڭداپ الىپ, بىلاي دەپتى: – قاراعىم, ساعان قانداي وكپە, جۇمىسباستىسىڭدار, بالا-شاعا قامى بار. سالەم بەرىپ اتا سالتىمەن كەلگەنىڭە ءدان رازىمىن, اينالايىن, مەن رەنجىسەم, اناۋ سۇلەيمەنگە عانا رەنجيمىن عوي, – دەپتى. سۇلەيمەن سالەم بەرىپ وتىرعان ازاماتتىڭ اكەسى, اتامنىڭ قۇرداسى ەكەن. ءجىبى ءتۇزۋ بولعانىمەن, كىسىلىگىندە ءمىنى بارىن ەل ايتادى. اكەڭ سولاي بولعاندا سەن ودان اسىپ قايدا باراسىڭ دەگەن مەڭزەۋدى اڭگىمەگە كۋا بولىپ وتىرعاندار ماعان تالاي ايتىپ بەرىپ: «ەسەكەڭ كەمەڭگەر ەدى عوي», – دەپ تامساناتىن. اتام تاعى ايتۋشى ەدى: – «داستارقان باسىندا داستارقاننىڭ ءسوزىن سويلەڭدەر», – دەپ. ونىسى اس, ءدام كەلگەندە داستارقان كوركىنە ەنەدى, ولاي بولسا, ءسوز دە كوركەم بولۋى كەرەك. داستارقان باسىندا ول كىسى عايباتتاۋ, كوشە سوزدەرىن ايتۋعا تىيىم سالىپ وتىراتىن. سونداعى داستارقانعا قاراساڭىز, باۋىرساق, ماي, قۇرت, شاشىراپ جاتقان ولشەۋلى شاقپاق قانت, سوڭىنان كەلەر تاباق ەت, كەيدە قۋىرداق قانا. وسى كورىكتى داستارقان دەپ, تاۋبە دەپ باتا جاساپ, تىلەك تىلەيتىن. ول كىسى «ءدام», «تاعام», «ىرىزدىق», «نەسىبە», «شۇكىرشىلىك» دەپ وتىراتىن. بارعا قاناعات ەتۋ اتامنىڭ باستى فيلوسوفياسى بولاتىن, باسقا امال بار ما, ەلدە تەگىس جوقشىلىق, جەتىسپەۋشىلىك, قيسىنسىز ىستەر, كوپىرمە-وتىرىك سوزدەر. وسىنداي جاعدايدا اتام باستاپ ءدام ءىشىپ وتىرعان داستارقان شىنىندا ايتىپ تاۋسىلمايتىن كەرەمەت بولاتىن. جوعارىدا اتامدى كەمەڭگەر دەدىم. بۇل انشەيىن ايتىلعان ءسوز ەمەس. ەسىمدە انىق قالعان وقيعا. نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ورلەپ, بەت قاراتپاي تۇرعان كەزى. ادەتتەگىدەي, ۇلكەن استان كەيىنگى اڭگىمە ساياساتقا اۋىستى. ءستاليندى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جاتقان يدەولوگيالىق ناۋقان. سول كەزدى بۇگىن ويلاسام, كوممۋنيستەر دەگەن ءپرينتسيپسىز, جالعان سەنىمگە ۋلانعان جاندار ەكەن. كەزىندە ولار ستالينگە قۇدايداي سەنىپ, ول ولگەندە سولقىلداپ تۇرىپ جىلادى. ەندى, مىنە, حرۋششەۆتىڭ ايتقانىمەن ونىڭ «مولاسىن تەپكىلەپ» جاتىر. اڭگىمە قىزا كەلە, ءتۇيىندى ءسوزدىڭ مەزگىلى جەتتى-اۋ دەگەندە, ەسىم اتام ءبىر سىلكىنىپ, تاماعىن كەنەپ: «ەستەرىڭدە بولسىن, بۇل وكىمەتتىڭ عۇمىرى ۇزاققا بارمايدى. ونى مەن كورمەيمىن, سەن (اكەمدى نۇسقاپ) شەت جاعاسىن كورەسىڭ, ال مىناۋ (مەنى نۇسقاپ) سول زاماندا عۇمىر كەشەدى», – دەدى. بالاعا بۇل اۋىر تۇسىنىك, مەن ون جاستار شاماسىندامىن. ماعان اتامنىڭ ءسوزى وعاش كورىندى, وسى وعاشتىعىمەن مەنىڭ جادىمدا ساقتالدى. ەگەر تۇسىنىكتى بولعاندا ۇمىت بولار ەدى. وتىرعانداردىڭ ءبىرى ءسال ۇنسىزدىكتەن كەيىن: – ەسەكە, نەگە ولاي دەيسىز, – دەدى. اتام ءبارىڭ مۇقيات تىڭداڭدار دەگەن سىڭايمەن: – ولاي دەيتىنىم, بۇلار ءبىرىن-ءبىرى جامانداپ جاتىر. باسشىلارى ءبىرىن-ءبىرى عايباتتاعان وكىمەتتىڭ عۇمىرى قىسقا. ونداي عيبرات وتكەن زامانداردا بولعان. بالاسى اكەسىنە, ءىنىسى اعاسىنا قارسى شىققان پاتشالاردىڭ ەلدەرى وزگەلەرگە جەم بولىپ وتىرعان. بۇل دا سونىڭ كەبى, – دەدى. بۇگىن ويلايمىن, نەتكەن كورەگەندىك. كەمەڭگەرلىكتىڭ وزەگى – كورەگەندىكتە. اتام ايتقانداي بولدى. ستالينگە قارسى شىققان حرۋششەۆ كوپ تۇراقتامادى. بيلىككە ميحايل گورباچەۆ كەلدى, ول كەزدە اكەم بار, تاۋەلسىزدىكتى كورىپ, ول كىسى 1993 جىلى ءدۇنيەدەن ءوتتى. مەن بولسام, ەسىم اتام ايتىپ كەتكەندەي, مۇلدەم وزگە زاماندا عۇمىر كەشۋدەمىن. تاڭعالامىن. ساياساتكەرلەر, كەڭەس زامانىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولعاندار: – ءبىز سسسر-ءدىڭ ىدىراۋىن بىلمەي قالدىق, – دەسەدى. ال, اۋىلدىڭ وقىماعان اقساقالى حح عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا الەمدى تۇپكىلىكتى وزگەرتەتىن گەوساياسي وقيعانى سەزىپ-ءبىلىپ, بولجاپ ايتىپ كەتكەن. سوندا وقىعان كىم, كەمەڭگەر كىم, ساۋاتتىلىق دەگەن نە؟ قادىرلى وقىرمان, ساناڭىزعا سالىپ ويلاي بەرىڭىز, جالپى ءيىسى قازاق اۋىلىنىڭ اقساقالدارى تەگىس كورەگەن, كەمەڭگەر بولعان. مەن سولاردىڭ ءبىرىن عانا, اتامنان ەستىگەندەرىمدى بايانداپ وتىرمىن! عاريفوللا ەسىم, اكادەميك. استانا.
