قازاقستان • 04 شىلدە، 2022

كيىكتەر كىمگە كەدەرگى؟

587 رەت كورسەتىلدى

ءبىز ەندى اقبوكەنگە توقمەيىلسي قالىپپىز. قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا اقبوكەندەرگە ورىن جوق ەكەن. مينيسترلىكتەگىلەردىڭ ۋاجىنە سەنسەك، كوبەيىپ كەتكەن كيىكتەر شارۋاشىلىققا كەسىرىن تيگىزۋدە، سوندىقتان جانۋارلاردى اتۋدان باسقا امال جوق ەكەن... اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ «اڭ اۋلاۋ جانە بالىق اۋلاۋ وبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن جانۋارلاردىڭ قۇندى تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىن بەكىتۋ تۋرالى» 2015 جىلعى 16 اقپانداعى بۇيرىعىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، تىزبەدەن «كيىك» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ تۋرالى اڭگىمە ەل ىشىندە ءبىراز تالقىلاندى. الايدا ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى س.برەكەشوۆ جايىق پوپۋلياتسياسىنا جاتاتىن 80 مىڭ باس كيىكتى اتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ءمالىم ەتتى.

«عالىمدار كيىك سانىن رەتتەۋ قاجەت­تىگىن ايتتى» دەگەن مينيستر اتالعان پوپۋلياتسيادا بار دەپ ەسەپتەلگەن 800 مىڭ كيىكتىڭ 80 مىڭى جويىلاتىنىن ايتقان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا، كيىكتەر ەگىن القاپتارىنا كىرىپ كەتىپ، شارۋاشىلىققا زيان تيگىزەتىن بولعاندىقتان بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە ساي ونى رەتتەۋ قاجەت، ياعني سانىن قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ شاراسى بيىلعى كۇز ايلارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلماق.

قازىرگى مالىمەت بويىنشا قازاق­ستاندا 1 ملن 300 مىڭنان استام كيىك بار دەپ ەسەپتەلەدى. كيىكتەر ەلىمىز بويىنشا نەگىزىنەن ءۇش ايماقتا توپ-توبىمەن ءومىر سۇرەدى. بۇل تارالىمدار ورال پوپۋلياتسياسى، بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى جانە ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى دەپ اتالادى.

مينيسترلىكتىڭ كوبەيىپ كەتتى دەپ دابىل قاعىپ، ازايتۋعا اسىعىپ جۇرگەنى وسى – ورال، ياعني جايىق پوپۋلياتسياسى. كوكتەمدە تولدەۋگە دەيىن جۇرگىزىلگەن كيىكتەر ساناعىنىڭ ناتيجەلەرى بويىن­شا، جايىق پوپۋلياتسياسى بيىلعى تول­دەردى ەسەپكە الماعاندا 801 مىڭ باستى قۇرايدى. 2015 جىلعى جاپپاي قى­رى­لۋدان كەيىن، سول كەزدەگى ەڭ كوپ بەتپاق­دالا پوپۋلياتسياسىنىڭ 90%-عا جۋىعى جو­يىلىپ كەتكەن بولاتىن، جەتى جىل ىشىن­دە جايىق پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى كو­بەيدى. بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى دا جاق­سى قارقىنمەن قالپىنا كەلۋدە جانە بۇگىنگى سانى جارتى ميلليونعا جۋىق. ەڭ كوپ ءوسىمدى ءۇستىرت پوپۋلياتسيا­سى كور­سەتىپ وتىر. 2015 جىلعى ساناق بويىن­شا ءۇستىرت تارالىمىندا نەبارى 1 270 باس قانا كيىك قالعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ماڭعىستاۋدا سۋ كوزدەرىن ۇنەم­دەۋ ماقساتىندا ءجۇز قارالى ارتە­زيان قۇدىعىن قولدان بىتەۋ اقبوكەن­دەردىڭ شولدەن ولۋىنە، ولمەگەندەرىنىڭ قونىس اۋدارۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. قۇزىر­لى ورگاندار قاتارى سەلدىرەپ قالعان كيىك پوپۋ­لياتسياسى ۇستىرتتە قالپىنا قايتا كەلمەدى دەگەن ءۋاج ايتقانىمەن، قو­عامدىق بىرلەستىكتەر، بەلسەندى ازامات­تار جەرگىلىكتى، ياعني اۋىل تۇرعىندارىن كومەككە تارتۋ ارقىلى ىسكە بەلسەنە كى­رىستى. ناتيجەسىندە، جەتى جىلدا ۇستىرت­تەگى كيىكتەر سانى 28 مىڭعا جۋىقتادى.

جەردى جەكەگە يەلەنىپ ءتۇرلى كاسىپ­تىك ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا كاسىپكەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن كيىكتەردى كوبەيدى دەپ وققا بايلاۋ قانشالىقتى دۇرىس جانە ناقتى كوبەيگەنى، ناقتى سانى بەلگىلى مە؟ كيىكتەردىڭ كەسىرى كىمگە ءتيدى، تيسە قانشا گەكتار جەر، قانشا تەڭگە شاماسىندا شىعىن بار؟ بۇل شىعىن كيىك باسىنا شاققاندا 80 مىڭ كيىك تاعدىرىن جۇتۋعا تاتي ما؟

تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ءوزى ساقتاپ، ءوزى رەتتەپ وتىرادى. ءبىر جىلدارى اقبوكەندەر سانى ازايعان سوڭ ازىق ىزدەگەن قاسقىرلار مالشىلاردىڭ مازاسىن الىپ، مالدى قىناداي قىرعان بولاتىن. مالعا اراشا ءتۇسۋ ءۇشىن ولاردى اياۋسىز اۋلاۋ ناتيجەسىندە، قازىر قاسقىرلار سانى ازايدى. كيىكتەر سانى كوبەيسە تيىسىنشە قاسقىرلار سانى دا كوبەيىپ، تابيعي رەتتەلۋ جۇرمەس پە ەدى؟

– قازاقستانداعى كيىكتىڭ بارلىق پوپۋلياتسياسىن ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن جانە ايتارلىقتاي ساپا­لى ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتان­دىرىلعان «وحوتزووپروم ء«وب» رمك ينسپەكتورلارى قارقىندى كۇزەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل 2000 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن بايقالعان جاپپاي براكونەرلىكتى ءىس جۇزىندە جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىر­گى ۋاقىتتا تابيعاتتى قورعاۋ ور­تا­سىن­دا كيىكتى جانۋارلاردىڭ اڭشى­لىق تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنەن الىپ تاس­تاۋ جانە ونى سانىن رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىن جانۋارلارعا جاتقىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا، اقبوكەنگە اڭشىلىق ليتسەنزيا الۋعا بولمايدى. ال ەگەر كيىك شامادان تىس كوبەيسە، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن اۋىل­شارۋاشىلىق زيانكەسى سياقتى جويىلىپ تۇرادى، – دەيدى «تابيعي ورتا» باتىس قازاقستان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وڭىرلىك قاۋىم­­­داستىعى كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى ادىل­بەك قوزىباقوۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قوعامدىق ينسپەكتورلاردىڭ، تابيعاتتى قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جونگە سالعان جۇ­مى­سىنىڭ، سونداي-اق جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردى كيىكتەردى قورعاۋ ىسىنە بەلسەندى قا­تىستىرۋ ناتيجەسىندە كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋ­لياتسياسىنىڭ سانى 20 ەسەدەن دە كوپ ءوستى.

جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ پىكى­رىنە قاراعاندا، بولاشاقتا كيىكتى تۇراقتى پايدالانۋ وعان بەلگىلەنگەن كۆوتا بويىنشا ليتسەنزيالار ارقىلى تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى، تا­بىس­­تىڭ ءبىر بولىگى كۇزەتتى كۇ­شەي­­تۋگە جۇمسالار ەدى. مامان كيىك ارە­ال­­دا­رى­نىڭ اۋماقتارىندا جەر­گىلىك­تى قو­عام­داستىقتارعا اڭشىلىق ال­قاپتارىن بەكى­تۋ قاجەت دەپ ساناي­دى. قورىقشىلىق قىز­مەتتىڭ برا­كونەرلەردى ۇستاۋعا قۇقىق بەرەتىن وكىلەتتىكتەرى ولارعا اقبوكەندى جانە تۇتاس­تاي العاندا قازاقستاننىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن تىكەلەي قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– سونداي-اق جەرگىلىكتى حالىقتى ەكو­لوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا بەل­سەندى تارتۋ قاجەت. بۇل اۋىل تۇر­عىن­دارى تۋريستەرگە كيىكتەردى تاما­شالاتقىزا وتىرىپ، ولارعا قىز­مەت كورسەتە الۋى جانە باسقا دا ىلەس­پە قىزمەت كورسەتۋى ءۇشىن قاجەت. وسى­لاي­شا، جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار اق­بوكەندەردىڭ سانىن كوبەيتۋگە جانە جابايى تابيعاتتى قورعاۋعا مۇددەلى بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ونى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنىڭ جانە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ، شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ كەرەك، – دەيدى ول.

مامان كيىكتەردىڭ سانى شامادان تىس كوبەيگەندە ونى ارنايى ليتسەنزيالارمەن بەلگىلەنگەن شەككە ساي اۋلاۋعا بولاتىنىن ايتادى. ال حالىق پىكىرى باسقاشا. ولار كيىكتەردىڭ كەڭ دالادا ماڭىپ، ەلدىڭ ەركەسى، جەردىڭ ءسانى بولىپ جۇرە بەرگەنىن قالايدى. كيىكتى اۋلاۋدىڭ، اتۋدىڭ كەساپاتى بولادى دەگەنگە سەنەدى. راسىندا، ءيىرىپ جاياتىن قوي ەمەس، تۇگەندەيتىن ت ۇلىك ەمەس، ازىق-ت ۇلىگىن قامداپ الەككە قالا­تىن مال ەمەس، كەڭ ساحارادا جا­يىلا جۋساپ جۇرگەن كيىك كىمگە كەدەرگى؟! تابيعات­تىڭ بۇيرىعىمەن كيىك وزىنەن زور جىرتقىشتىڭ قورەگى بولىپ تا جاتادى.

جاسىراتىنى جوق، كيىكتىڭ ادال ەتى، قىمبات باعالاناتىن ءمۇيىزى – بيزنەس كوزى. ءبىر جىلدارى كيىكتىڭ ءمۇيىزى سۇرا­نىسقا قاتتى يە بولىپ، شەتەلگە وتكىزىپ پايدا تاپقاندار از بولعان جوق. ەستۋىمىزشە، قۇرامىنان ءتۇرلى ءدارى-دارمەك جاسايدى. ال قازىر اۋلانعان كيىكتىڭ ەتى، ءمۇيىزى جانە تەرىسى قايدا كەتەتىنى – جۇمباق، سوندىقتان ءتۇرلى قيال ويعا كەلەدى.

– جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار ءۇشىن ەشقانداي پايدا بولمايدى. سونىمەن قاتار تاركىلەنگەن كيىكتەردىڭ مۇيىزدەرىن ورتەۋ تاجىريبەسى قولدا­نىسقا ەنىپ وتىر. سول ءمۇيىزدىڭ كوپ­شىلىگى براكونەرلەردەن ەمەس، جىل سايىن تابيعي تۇردە ولەتىن كيىكتەردىڭ ءمۇيىزىن جيناعان قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنان الىنعان بولۋى مۇمكىن جانە سول مۇيىزدەردى ورتەۋ ءۇشىن جىل سايىن 40-50 ملن تەڭگە بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ تۇراتىنىمەن قوسا، ەندى وسى 80 مىڭ كيىكتى اۋلاۋ ءۇشىن سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن 700-800 ملن تەڭگە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ال ەگەر مەملەكەت 80 مىڭ كيىكتى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنا كەم دەگەندە 20 مىڭ تەڭگەدەن ليتسەنزيا ارقىلى وتكىزسە، ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتى شىعىنعا ۇشىراماي، كەرىسىنشە 1،6 ملرد تەڭگە تابىس تابار ەدى. كيىك – ءبىزدىڭ تابيعي بايلىعىمىز، ەگەر مۇناي مەن گاز تاۋ­سىلاتىن رەسۋرس بولسا، جانۋارلار دۇنيەسى سارقىلمايتىن رەسۋرس، ەگەر ونى ۇتىمدى پايدالاناتىن بولساق، – دەيدى ساراپشى مامان ءا.قوزىباقوۆ.

ءا.قوزىباقوۆ 2017 جىلى «2023 جىلى كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى 32 مىڭعا جەتەدى» دەگەن بولجام جاساعان ەكەن. بيىلعى رەسمي ساناق بويىنشا اقبوكەن سانى 28 مىڭعا جەتتى، ياعني جۇتتان امان بولىپ، ءوسۋ تەندەنتسيا­سى ساقتالاتىن بولسا، بولجامى ارتىعىمەن ورىندالاتىنى انىق.

قۇرامىندا مايى، حولەستەرينى از، جەڭىل ءارى ادال بولعاندىقتان ەتىن اس رەتىندە تۇتىنۋعا بولادى، ءمۇيىزى باعا­لى بۇيىم، دەمەك كيىك­تى ءوسىرىپ، سانى كوبەيگەن سوڭ بەلگىلى شەكتىك سانىن ساق­تاي وتىرىپ، ءونىمىن مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك رەتىندە پايدالانۋعا نە كە­دەرگى؟ مىسالى، ەتىن وڭدەپ حالىق تۇتى­نۋىنا ۇسىنىپ، مۇيىزىنەن ءدارى جاساۋ وتانداستارىمىزدىڭ قولىنان كەلمەي مە، الدە وعان ەش قاجەتتىلىك جوق پا؟ كيىكتەردى اتۋعا شەشىم شىعارۋ اقبو­كەن­دەرگە دەگەن اياۋسىزدىققا، وڭاي ولجاعا قۇنىعۋعا، كوڭىل كوتەرىپ جەلى­گۋدەن تۋعان جاپا تارماعاي جابايى اتۋعا جول اشۋ بولىپ جۇرمەي مە؟!

 

ماڭعىستاۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

2186 ادام كوروناۆيرۋستان جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:30

ەلوردا «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:13

1/16 فينالعا شىعا المادى

تەننيس • بۇگىن، 08:45

ۇقساس جاڭالىقتار