«عالىمدار كيىك سانىن رەتتەۋ قاجەتتىگىن ايتتى» دەگەن مينيستر اتالعان پوپۋلياتسيادا بار دەپ ەسەپتەلگەن 800 مىڭ كيىكتىڭ 80 مىڭى جويىلاتىنىن ايتقان. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كيىكتەر ەگىن القاپتارىنا كىرىپ كەتىپ, شارۋاشىلىققا زيان تيگىزەتىن بولعاندىقتان بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە ساي ونى رەتتەۋ قاجەت, ياعني سانىن قالىپتى جاعدايدا ۇستاۋ شاراسى بيىلعى كۇز ايلارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلماق.
قازىرگى مالىمەت بويىنشا قازاقستاندا 1 ملن 300 مىڭنان استام كيىك بار دەپ ەسەپتەلەدى. كيىكتەر ەلىمىز بويىنشا نەگىزىنەن ءۇش ايماقتا توپ-توبىمەن ءومىر سۇرەدى. بۇل تارالىمدار ورال پوپۋلياتسياسى, بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى جانە ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى دەپ اتالادى.
مينيسترلىكتىڭ كوبەيىپ كەتتى دەپ دابىل قاعىپ, ازايتۋعا اسىعىپ جۇرگەنى وسى – ورال, ياعني جايىق پوپۋلياتسياسى. كوكتەمدە تولدەۋگە دەيىن جۇرگىزىلگەن كيىكتەر ساناعىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا, جايىق پوپۋلياتسياسى بيىلعى تولدەردى ەسەپكە الماعاندا 801 مىڭ باستى قۇرايدى. 2015 جىلعى جاپپاي قىرىلۋدان كەيىن, سول كەزدەگى ەڭ كوپ بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسىنىڭ 90%-عا جۋىعى جويىلىپ كەتكەن بولاتىن, جەتى جىل ىشىندە جايىق پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى كوبەيدى. بەتپاقدالا پوپۋلياتسياسى دا جاقسى قارقىنمەن قالپىنا كەلۋدە جانە بۇگىنگى سانى جارتى ميلليونعا جۋىق. ەڭ كوپ ءوسىمدى ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى كورسەتىپ وتىر. 2015 جىلعى ساناق بويىنشا ءۇستىرت تارالىمىندا نەبارى 1 270 باس قانا كيىك قالعان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە ماڭعىستاۋدا سۋ كوزدەرىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ءجۇز قارالى ارتەزيان قۇدىعىن قولدان بىتەۋ اقبوكەندەردىڭ شولدەن ولۋىنە, ولمەگەندەرىنىڭ قونىس اۋدارۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. قۇزىرلى ورگاندار قاتارى سەلدىرەپ قالعان كيىك پوپۋلياتسياسى ۇستىرتتە قالپىنا قايتا كەلمەدى دەگەن ءۋاج ايتقانىمەن, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, بەلسەندى ازاماتتار جەرگىلىكتى, ياعني اۋىل تۇرعىندارىن كومەككە تارتۋ ارقىلى ىسكە بەلسەنە كىرىستى. ناتيجەسىندە, جەتى جىلدا ۇستىرتتەگى كيىكتەر سانى 28 مىڭعا جۋىقتادى.
جەردى جەكەگە يەلەنىپ ءتۇرلى كاسىپتىك ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا كاسىپكەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن كيىكتەردى كوبەيدى دەپ وققا بايلاۋ قانشالىقتى دۇرىس جانە ناقتى كوبەيگەنى, ناقتى سانى بەلگىلى مە؟ كيىكتەردىڭ كەسىرى كىمگە ءتيدى, تيسە قانشا گەكتار جەر, قانشا تەڭگە شاماسىندا شىعىن بار؟ بۇل شىعىن كيىك باسىنا شاققاندا 80 مىڭ كيىك تاعدىرىن جۇتۋعا تاتي ما؟
تابيعات تەپە-تەڭدىگىن ءوزى ساقتاپ, ءوزى رەتتەپ وتىرادى. ءبىر جىلدارى اقبوكەندەر سانى ازايعان سوڭ ازىق ىزدەگەن قاسقىرلار مالشىلاردىڭ مازاسىن الىپ, مالدى قىناداي قىرعان بولاتىن. مالعا اراشا ءتۇسۋ ءۇشىن ولاردى اياۋسىز اۋلاۋ ناتيجەسىندە, قازىر قاسقىرلار سانى ازايدى. كيىكتەر سانى كوبەيسە تيىسىنشە قاسقىرلار سانى دا كوبەيىپ, تابيعي رەتتەلۋ جۇرمەس پە ەدى؟
– قازاقستانداعى كيىكتىڭ بارلىق پوپۋلياتسياسىن ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن جانە ايتارلىقتاي ساپالى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلعان «وحوتزووپروم ء«وب» رمك ينسپەكتورلارى قارقىندى كۇزەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل 2000 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن بايقالعان جاپپاي براكونەرلىكتى ءىس جۇزىندە جويۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا تابيعاتتى قورعاۋ ورتاسىندا كيىكتى جانۋارلاردىڭ اڭشىلىق تۇرلەرىنىڭ تىزبەسىنەن الىپ تاستاۋ جانە ونى سانىن رەتتەۋدى تالاپ ەتەتىن جانۋارلارعا جاتقىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپتى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, اقبوكەنگە اڭشىلىق ليتسەنزيا الۋعا بولمايدى. ال ەگەر كيىك شامادان تىس كوبەيسە, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق زيانكەسى سياقتى جويىلىپ تۇرادى, – دەيدى «تابيعي ورتا» باتىس قازاقستان ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارى وڭىرلىك قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ادىلبەك قوزىباقوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق ينسپەكتورلاردىڭ, تابيعاتتى قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جونگە سالعان جۇمىسىنىڭ, سونداي-اق جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى كيىكتەردى قورعاۋ ىسىنە بەلسەندى قاتىستىرۋ ناتيجەسىندە كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسىنىڭ سانى 20 ەسەدەن دە كوپ ءوستى.
جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, بولاشاقتا كيىكتى تۇراقتى پايدالانۋ وعان بەلگىلەنگەن كۆوتا بويىنشا ليتسەنزيالار ارقىلى تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى, تابىستىڭ ءبىر بولىگى كۇزەتتى كۇشەيتۋگە جۇمسالار ەدى. مامان كيىك ارەالدارىنىڭ اۋماقتارىندا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتارعا اڭشىلىق القاپتارىن بەكىتۋ قاجەت دەپ سانايدى. قورىقشىلىق قىزمەتتىڭ براكونەرلەردى ۇستاۋعا قۇقىق بەرەتىن وكىلەتتىكتەرى ولارعا اقبوكەندى جانە تۇتاستاي العاندا قازاقستاننىڭ جانۋارلار دۇنيەسىن تىكەلەي قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– سونداي-اق جەرگىلىكتى حالىقتى ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا بەلسەندى تارتۋ قاجەت. بۇل اۋىل تۇرعىندارى تۋريستەرگە كيىكتەردى تاماشالاتقىزا وتىرىپ, ولارعا قىزمەت كورسەتە الۋى جانە باسقا دا ىلەسپە قىزمەت كورسەتۋى ءۇشىن قاجەت. وسىلايشا, جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار اقبوكەندەردىڭ سانىن كوبەيتۋگە جانە جابايى تابيعاتتى قورعاۋعا مۇددەلى بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ونى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, اڭشىلىق شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنىڭ جانە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ كەرەك, – دەيدى ول.
مامان كيىكتەردىڭ سانى شامادان تىس كوبەيگەندە ونى ارنايى ليتسەنزيالارمەن بەلگىلەنگەن شەككە ساي اۋلاۋعا بولاتىنىن ايتادى. ال حالىق پىكىرى باسقاشا. ولار كيىكتەردىڭ كەڭ دالادا ماڭىپ, ەلدىڭ ەركەسى, جەردىڭ ءسانى بولىپ جۇرە بەرگەنىن قالايدى. كيىكتى اۋلاۋدىڭ, اتۋدىڭ كەساپاتى بولادى دەگەنگە سەنەدى. راسىندا, ءيىرىپ جاياتىن قوي ەمەس, تۇگەندەيتىن ت ۇلىك ەمەس, ازىق-ت ۇلىگىن قامداپ الەككە قالاتىن مال ەمەس, كەڭ ساحارادا جايىلا جۋساپ جۇرگەن كيىك كىمگە كەدەرگى؟! تابيعاتتىڭ بۇيرىعىمەن كيىك وزىنەن زور جىرتقىشتىڭ قورەگى بولىپ تا جاتادى.
جاسىراتىنى جوق, كيىكتىڭ ادال ەتى, قىمبات باعالاناتىن ءمۇيىزى – بيزنەس كوزى. ءبىر جىلدارى كيىكتىڭ ءمۇيىزى سۇرانىسقا قاتتى يە بولىپ, شەتەلگە وتكىزىپ پايدا تاپقاندار از بولعان جوق. ەستۋىمىزشە, قۇرامىنان ءتۇرلى ءدارى-دارمەك جاسايدى. ال قازىر اۋلانعان كيىكتىڭ ەتى, ءمۇيىزى جانە تەرىسى قايدا كەتەتىنى – جۇمباق, سوندىقتان ءتۇرلى قيال ويعا كەلەدى.
– جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتار ءۇشىن ەشقانداي پايدا بولمايدى. سونىمەن قاتار تاركىلەنگەن كيىكتەردىڭ مۇيىزدەرىن ورتەۋ تاجىريبەسى قولدانىسقا ەنىپ وتىر. سول ءمۇيىزدىڭ كوپشىلىگى براكونەرلەردەن ەمەس, جىل سايىن تابيعي تۇردە ولەتىن كيىكتەردىڭ ءمۇيىزىن جيناعان قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنان الىنعان بولۋى مۇمكىن جانە سول مۇيىزدەردى ورتەۋ ءۇشىن جىل سايىن 40-50 ملن تەڭگە بيۋدجەتتەن ءبولىنىپ تۇراتىنىمەن قوسا, ەندى وسى 80 مىڭ كيىكتى اۋلاۋ ءۇشىن سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن 700-800 ملن تەڭگە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. ال ەگەر مەملەكەت 80 مىڭ كيىكتى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىنا كەم دەگەندە 20 مىڭ تەڭگەدەن ليتسەنزيا ارقىلى وتكىزسە, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتى شىعىنعا ۇشىراماي, كەرىسىنشە 1,6 ملرد تەڭگە تابىس تابار ەدى. كيىك – ءبىزدىڭ تابيعي بايلىعىمىز, ەگەر مۇناي مەن گاز تاۋسىلاتىن رەسۋرس بولسا, جانۋارلار دۇنيەسى سارقىلمايتىن رەسۋرس, ەگەر ونى ۇتىمدى پايدالاناتىن بولساق, – دەيدى ساراپشى مامان ءا.قوزىباقوۆ.
ءا.قوزىباقوۆ 2017 جىلى «2023 جىلى كيىكتىڭ ءۇستىرت پوپۋلياتسياسى 32 مىڭعا جەتەدى» دەگەن بولجام جاساعان ەكەن. بيىلعى رەسمي ساناق بويىنشا اقبوكەن سانى 28 مىڭعا جەتتى, ياعني جۇتتان امان بولىپ, ءوسۋ تەندەنتسياسى ساقتالاتىن بولسا, بولجامى ارتىعىمەن ورىندالاتىنى انىق.
قۇرامىندا مايى, حولەستەرينى از, جەڭىل ءارى ادال بولعاندىقتان ەتىن اس رەتىندە تۇتىنۋعا بولادى, ءمۇيىزى باعالى بۇيىم, دەمەك كيىكتى ءوسىرىپ, سانى كوبەيگەن سوڭ بەلگىلى شەكتىك سانىن ساقتاي وتىرىپ, ءونىمىن مەملەكەتتىك قاجەتتىلىك رەتىندە پايدالانۋعا نە كەدەرگى؟ مىسالى, ەتىن وڭدەپ حالىق تۇتىنۋىنا ۇسىنىپ, مۇيىزىنەن ءدارى جاساۋ وتانداستارىمىزدىڭ قولىنان كەلمەي مە, الدە وعان ەش قاجەتتىلىك جوق پا؟ كيىكتەردى اتۋعا شەشىم شىعارۋ اقبوكەندەرگە دەگەن اياۋسىزدىققا, وڭاي ولجاعا قۇنىعۋعا, كوڭىل كوتەرىپ جەلىگۋدەن تۋعان جاپا تارماعاي جابايى اتۋعا جول اشۋ بولىپ جۇرمەي مە؟!
ماڭعىستاۋ وبلىسى
