انا جۇرەگى ولىمنەن كۇشتىرەك
يراندا ءولىم جازاسى قولدانىلادى. وعان كەسىلگەندەر ومىرمەن قوشتاسارى ءوز الدىنا, جازا كوبىنە جۇرتتىڭ كوز الدىندا دارعا اسۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. شاريعات زاڭى سونى تالاپ ەتەدى.
سودان دا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن بالال دەگەن ازاماتقا سونىڭ قولىنان قازا تاپقان ابدۋللا حۋسەينزادەنىڭ شەشەسىنىڭ كەشىرىم جاساعانى بۇل ەلدە عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل الەمدە كەڭىنەن ءسوز بولدى. وندا جۇرت انانىڭ مەيىرىمىمەن قوسا, بۇل ەلدە سوت جۇيەسىنىڭ قاتالدىعىن دا ءسوز ەتتى.
سول ولىمگە اپارعان وقيعا وسىدان جەتى جىل بۇرىن يراننىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى رويان قالاسىندا بولعان ەكەن. 17 جاسار ابدۋللا جولداستارىمەن كەلە جاتقاندا, ونىمەن قۇرداس بالال ونى قاعىپ كەتەدى. ءوز كەزەگىندە ابدۋللا ونى اياعىمەن تەبەدى. وعان قارسى بالال پىشاق جۇمساپ, ول ولىمگە سوقتىرادى. شاريعات سوتى ونى ءولىم جازاسىنا كەسەدى.
بۇل ەلدىڭ زاڭى بويىنشا قىلمىسكەردى دارعا اسۋ, ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, كەك قايتارۋ مۇمكىندىگى قازا بولعان ادامنىڭ جاقىنىنا بەرىلەدى ەكەن. بۇل جولى ونى جۇزەگە اسىرۋ ابدۋللانىڭ شەشەسىنە جۇكتەلىپتى. ول موينىنا دار تۇزاعى ىلىنگەن بالال تۇرعان ورىندىقتى يتەرىپ جىبەرۋى كەرەك. بىراق ول ودان باس تارتقان, قىلمىسكەردى شاپالاقپەن ءبىر تارتۋمەن شەكتەلگەن. ال ابدۋللانىڭ اكەسى ابدۋلعاني ءوزى بارىپ, بالالدىڭ موينىن دار تۇزاعىنان بوساتقان.
ءبىر تاڭدانارلىعى وسى سوت ىسىندە قازا تاپقان ابدۋللانىڭ اكەسى ابدۋلعاني ءوز بالاسىن ولتىرگەن بالالدىڭ اقتاۋشىسى سياقتى كورىنەدى. ونىڭ ءوز بالاسىن ولتىرمەك ويدا بولماعانىن ايتادى. «جاس, پىشاقتىڭ ولىمگە اپاراتىنىن دا بىلمەگەن», دەپ ارا تۇسەدى. سول جەردەن قاشىپ كەتسە, ول دا بالالىعىنان دەپ اقتايدى. ال ولتىرگەن, ولگەن بالالاردىڭ شەشەلەرى دە وسى ىسكە قاتىسقاندا, قوس مۇڭدىقتاي بىرگە جىلاپ جۇرەدى.
كەشىرىم جاساۋعا ءبىرجولا شەشىم جاساۋعا سودان شامالى بۇرىن قازا بولعان بالانىڭ شەشەسىنىڭ ءتۇس كورۋى سەبەپ بولىپتى. بۇعان دەيىن دە بۇلاردىڭ ءبىر بالاسى موتوتسيكلدەن قۇلاپ, قازا بولعان ەكەن. سول بالالارى شەشەسىنىڭ تۇسىنە كىرىپ, وزدەرىنىڭ جۇماقتا ەكەنىن ايتىپ, بالالعا كەشىرىم جاساۋدى وتىنەدى. بۇدان كەيىن, بۇل قازا قانىپەزەرلىكتەن تۋماعانىن, بالالىقتىڭ شالالىعىنىڭ سالدارى ەكەنىن اڭعارعان ابدۋللانىڭ اتا-اناسى كەشىرىم جاساۋعا توقتايدى. وزدەرى بالالارىنان ايىرىلعانى ازداي, باسقانى دا سونداي قاسىرەتكە ۇشىراتۋعا ولاردىڭ ءداتى بارمايدى.
سوڭعى ءبىر-ەكى اپتا كولەمىندە اقپارات قۇرالدارىندا تاراعان وسىناۋ وقيعاعا وراي ءبىراز پىكىر ايتىلدى. قىلمىس جازالانۋعا ءتيىس. بىراق ونىڭ ءادىل بولعانى ءجون. ز ۇلىمدىق پەن قاتەلىك اجىراتىلسىن. قاتالدىقتىڭ دا شەگى بار. انا جۇرەگىنە قايعى ورتاق. مەيىرىم كەكشىلدىكتەن جوعارى. بۇل وقيعا وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى.
الەمنىڭ كوپ ەلىندە ءولىم جازاسى جويىلعان. ادام قۇقىن جاقتاۋشىلار ءولىم جازاسىن ايىپتايدى. بۇل جازا ءبىراز ەلدە, اسىرەسە, مۇسىلمان ەلدەرىندە ءالى بار. تەك وتكەن جىلى عانا يراندا 369 ادام دارعا اسىلىپتى. قۇقىق قورعاۋشىلار ودان كوپ, 700-گە شامالاس دەگەندى ايتادى. سولاردىڭ ءبىرەۋىن انا جۇرەگىنىڭ مەيىرىمى ءولىمنەن اراشالاپ قالدى.
وڭتۇستىك سۋدان: قىرقىسۋ جولىنا تۇسكەندەر
تاۋەلسىزدىك دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بار. ونىڭ جولىندا قان توگىلسە, ونى ەشكىم ايىپتامايدى. سەپاراتيزمدى قۇپتاۋ قيىن. وڭتۇستىك سۋداننىڭ حالقى سوڭعى ءبىراز جىلدا وسىنىڭ ەكەۋىن دە باستاپ كەشىپ, زاردابىن دا تارتىپ وتىر.
وڭتۇستىك سۋداننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن بىرەۋ قۇپتاسا, بىرەۋگە ۇناعان جوق. مۇنايلى ولكەسىنەن حارتۋمنىڭ وڭاي ايىرىلا سالعانىنا تاڭدانعاندار كوپ بولدى. جىلدار بويى ورتالىق وكىمەتكە قارسى وڭتۇستىك ايماقتىڭ حالقى كۇرەسكە شىعىپ, كوپ قان توگىلىپ, ول ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا دا ايتارلىقتاي تەرىس ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. سودان قۇتىلعىسى كەلدى بىلەم, ورتالىق بيلىك وڭتۇستىگىنەن ىرگەسىن ءبولدى.
بىراق, ءسىرا, جەكە ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنان دا بولار, وڭتۇستىك ايماق سول تاۋەلسىزدىك جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ جۇرە المادى. تاۋەلسىزدىكتى بيلىك, بايلىق ءبولىسۋ دەپ ۇققان ونداعى ەتنوس وكىلدەرى العاشقى كۇننەن قىرقىسىپ جاتىر.
افريكانىڭ ءىرى ەلدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن سۋدان حالقىنىڭ 70 پايىزدايى مۇسىلمان بولسا, ودان ءبولىنىپ شىققان وڭتۇستىگىن حريستياندار مەن جەرگىلىكتى دىندەگىلەر قۇرايدى. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە ولاردىڭ باسى بىرىككەندەي بولسا, ەندى سول تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن سوڭ, ءوزارا قىرقىسۋعا شىقتى. ەڭ قيىنى, مۇنداعى نەگىزگى ەكى ەتنوس دينكا جانە نۋەر سان جاعىنان شامالاس تا, ءبىرى جەڭىپ, ءبىرى قويماي, ءبىرىن-ءبىرى قۇرتقانشا شايقاساتىن ءتۇرى بار.
قاشاندا بالە باستاۋشىلاردان بولادى. سولاردان ىنتىماق كەتكەن سوڭ حالىق تا ءبولىنىپ, شوقپارعا اينالادى. نەگىزگى ەكى ەتنوستىڭ باسشىسى بىردەن بيلىك تىزگىنىن ۇستاي الماسى بەلگىلى. الدىمەن دينكانىڭ وكىلى سيلۆا كير پرەزيدەنت بولدى دا, ۆيتسە-پرەزيدەنتتىك نۋەر وكىلى ريەك ماشار تەنيگە ءتيدى. دۇرىس-اق شەشىم دەرسىڭ. بىراق بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كير كوپ كەشىكپەي, بيلىك ماڭىنا ءوز ادامدارىن جيناي باستاعانعا ۇقسايدى. تەنيدىڭ ايتۋى سولاي. جانە ول بۇعان كونبەي, قىزمەتىن تاستاپ, قارۋلى كۇرەسكە كوشەدى.
ماسەلەنىڭ ۋشىققانى سونشالىق, سول دينكا جانە نۋەر ءناسىلدىلەردەن جاساقتالعان ەلدىڭ قارۋلى كۇشى دە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى توپقا بولىنەدى. قولدارىندا قارۋلارى بار. باسقا جەرلەردەگىلەردەي قارۋ ىزدەپ جاتپايدى. ەكى جاق بولىپ شايقاسقا شىعادى. ۇلكەن قانتوگىستىڭ ءبىرى وسىدان ون كۇن بۇرىن بولدى. وزدەرىن كوتەرىلىسشىلەر سانايتىن نۋەر تايپاسىنىڭ اسكەرى ريەك تەنيدىڭ باسشىلىعىمەن يۋنيتي شتاتىنىڭ ورتالىعى بەنتيۋ قالاسىن باسىپ الىپ, وندا جانتۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىك جاسادى.
سول وڭتۇستىك سۋداندا بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى بار. ولار اراعا ءتۇسىپ تە نۋەرلەردى توقتاتا الماعان. شابۋىل جاساعاندار بەيبىت حالىقتى اياۋسىز قىرعان. مەشىتكە, شىركەۋگە تىعىلعانداردى, ءتىپتى اۋرۋحانادا جاتقانداردى دا اياماعان. ءبىر عانا مەشىتتە 200 ادامدى ءولتىرىپ, 400 ادامدى جارالاعان. شابۋىلداعاندار وزدەرىن باتىرلارشا قارسى المادىڭ دەپ ءوز تايپالاستارىن دا ولتىرگەن.
بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى حالىقتى قىرعان كوتەرىلىسشىلەردى قاتاڭ جازالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ءسىرا, جازالاۋ ارەكەتىن دينكا تايپاسىنىڭ وكىلدەرى دە جۇرگىزەر. قارۋسىز جاتقان ەلدى ولار دا قىرار. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتتى دەگەندەر جويىلۋ جولىنا بۇرىلعانداي. ۇلكەن كۇش ارااعايىندىققا جۇرمەسە, ولار قۇردىمعا كەتىپ بارادى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
يراندا ءولىم جازاسى قولدانىلادى. وعان كەسىلگەندەر ومىرمەن قوشتاسارى ءوز الدىنا, جازا كوبىنە جۇرتتىڭ كوز الدىندا دارعا اسۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. شاريعات زاڭى سونى تالاپ ەتەدى.
سودان دا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن بالال دەگەن ازاماتقا سونىڭ قولىنان قازا تاپقان ابدۋللا حۋسەينزادەنىڭ شەشەسىنىڭ كەشىرىم جاساعانى بۇل ەلدە عانا ەمەس-اۋ, بۇكىل الەمدە كەڭىنەن ءسوز بولدى. وندا جۇرت انانىڭ مەيىرىمىمەن قوسا, بۇل ەلدە سوت جۇيەسىنىڭ قاتالدىعىن دا ءسوز ەتتى.
سول ولىمگە اپارعان وقيعا وسىدان جەتى جىل بۇرىن يراننىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى رويان قالاسىندا بولعان ەكەن. 17 جاسار ابدۋللا جولداستارىمەن كەلە جاتقاندا, ونىمەن قۇرداس بالال ونى قاعىپ كەتەدى. ءوز كەزەگىندە ابدۋللا ونى اياعىمەن تەبەدى. وعان قارسى بالال پىشاق جۇمساپ, ول ولىمگە سوقتىرادى. شاريعات سوتى ونى ءولىم جازاسىنا كەسەدى.
بۇل ەلدىڭ زاڭى بويىنشا قىلمىسكەردى دارعا اسۋ, ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, كەك قايتارۋ مۇمكىندىگى قازا بولعان ادامنىڭ جاقىنىنا بەرىلەدى ەكەن. بۇل جولى ونى جۇزەگە اسىرۋ ابدۋللانىڭ شەشەسىنە جۇكتەلىپتى. ول موينىنا دار تۇزاعى ىلىنگەن بالال تۇرعان ورىندىقتى يتەرىپ جىبەرۋى كەرەك. بىراق ول ودان باس تارتقان, قىلمىسكەردى شاپالاقپەن ءبىر تارتۋمەن شەكتەلگەن. ال ابدۋللانىڭ اكەسى ابدۋلعاني ءوزى بارىپ, بالالدىڭ موينىن دار تۇزاعىنان بوساتقان.
ءبىر تاڭدانارلىعى وسى سوت ىسىندە قازا تاپقان ابدۋللانىڭ اكەسى ابدۋلعاني ءوز بالاسىن ولتىرگەن بالالدىڭ اقتاۋشىسى سياقتى كورىنەدى. ونىڭ ءوز بالاسىن ولتىرمەك ويدا بولماعانىن ايتادى. «جاس, پىشاقتىڭ ولىمگە اپاراتىنىن دا بىلمەگەن», دەپ ارا تۇسەدى. سول جەردەن قاشىپ كەتسە, ول دا بالالىعىنان دەپ اقتايدى. ال ولتىرگەن, ولگەن بالالاردىڭ شەشەلەرى دە وسى ىسكە قاتىسقاندا, قوس مۇڭدىقتاي بىرگە جىلاپ جۇرەدى.
كەشىرىم جاساۋعا ءبىرجولا شەشىم جاساۋعا سودان شامالى بۇرىن قازا بولعان بالانىڭ شەشەسىنىڭ ءتۇس كورۋى سەبەپ بولىپتى. بۇعان دەيىن دە بۇلاردىڭ ءبىر بالاسى موتوتسيكلدەن قۇلاپ, قازا بولعان ەكەن. سول بالالارى شەشەسىنىڭ تۇسىنە كىرىپ, وزدەرىنىڭ جۇماقتا ەكەنىن ايتىپ, بالالعا كەشىرىم جاساۋدى وتىنەدى. بۇدان كەيىن, بۇل قازا قانىپەزەرلىكتەن تۋماعانىن, بالالىقتىڭ شالالىعىنىڭ سالدارى ەكەنىن اڭعارعان ابدۋللانىڭ اتا-اناسى كەشىرىم جاساۋعا توقتايدى. وزدەرى بالالارىنان ايىرىلعانى ازداي, باسقانى دا سونداي قاسىرەتكە ۇشىراتۋعا ولاردىڭ ءداتى بارمايدى.
سوڭعى ءبىر-ەكى اپتا كولەمىندە اقپارات قۇرالدارىندا تاراعان وسىناۋ وقيعاعا وراي ءبىراز پىكىر ايتىلدى. قىلمىس جازالانۋعا ءتيىس. بىراق ونىڭ ءادىل بولعانى ءجون. ز ۇلىمدىق پەن قاتەلىك اجىراتىلسىن. قاتالدىقتىڭ دا شەگى بار. انا جۇرەگىنە قايعى ورتاق. مەيىرىم كەكشىلدىكتەن جوعارى. بۇل وقيعا وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى.
الەمنىڭ كوپ ەلىندە ءولىم جازاسى جويىلعان. ادام قۇقىن جاقتاۋشىلار ءولىم جازاسىن ايىپتايدى. بۇل جازا ءبىراز ەلدە, اسىرەسە, مۇسىلمان ەلدەرىندە ءالى بار. تەك وتكەن جىلى عانا يراندا 369 ادام دارعا اسىلىپتى. قۇقىق قورعاۋشىلار ودان كوپ, 700-گە شامالاس دەگەندى ايتادى. سولاردىڭ ءبىرەۋىن انا جۇرەگىنىڭ مەيىرىمى ءولىمنەن اراشالاپ قالدى.
وڭتۇستىك سۋدان: قىرقىسۋ جولىنا تۇسكەندەر
تاۋەلسىزدىك دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بار. ونىڭ جولىندا قان توگىلسە, ونى ەشكىم ايىپتامايدى. سەپاراتيزمدى قۇپتاۋ قيىن. وڭتۇستىك سۋداننىڭ حالقى سوڭعى ءبىراز جىلدا وسىنىڭ ەكەۋىن دە باستاپ كەشىپ, زاردابىن دا تارتىپ وتىر.
وڭتۇستىك سۋداننىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن بىرەۋ قۇپتاسا, بىرەۋگە ۇناعان جوق. مۇنايلى ولكەسىنەن حارتۋمنىڭ وڭاي ايىرىلا سالعانىنا تاڭدانعاندار كوپ بولدى. جىلدار بويى ورتالىق وكىمەتكە قارسى وڭتۇستىك ايماقتىڭ حالقى كۇرەسكە شىعىپ, كوپ قان توگىلىپ, ول ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا دا ايتارلىقتاي تەرىس ىقپال ەتكەنى بەلگىلى. سودان قۇتىلعىسى كەلدى بىلەم, ورتالىق بيلىك وڭتۇستىگىنەن ىرگەسىن ءبولدى.
بىراق, ءسىرا, جەكە ءومىر ءسۇرۋ تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنان دا بولار, وڭتۇستىك ايماق سول تاۋەلسىزدىك جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ جۇرە المادى. تاۋەلسىزدىكتى بيلىك, بايلىق ءبولىسۋ دەپ ۇققان ونداعى ەتنوس وكىلدەرى العاشقى كۇننەن قىرقىسىپ جاتىر.
افريكانىڭ ءىرى ەلدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن سۋدان حالقىنىڭ 70 پايىزدايى مۇسىلمان بولسا, ودان ءبولىنىپ شىققان وڭتۇستىگىن حريستياندار مەن جەرگىلىكتى دىندەگىلەر قۇرايدى. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە ولاردىڭ باسى بىرىككەندەي بولسا, ەندى سول تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن سوڭ, ءوزارا قىرقىسۋعا شىقتى. ەڭ قيىنى, مۇنداعى نەگىزگى ەكى ەتنوس دينكا جانە نۋەر سان جاعىنان شامالاس تا, ءبىرى جەڭىپ, ءبىرى قويماي, ءبىرىن-ءبىرى قۇرتقانشا شايقاساتىن ءتۇرى بار.
قاشاندا بالە باستاۋشىلاردان بولادى. سولاردان ىنتىماق كەتكەن سوڭ حالىق تا ءبولىنىپ, شوقپارعا اينالادى. نەگىزگى ەكى ەتنوستىڭ باسشىسى بىردەن بيلىك تىزگىنىن ۇستاي الماسى بەلگىلى. الدىمەن دينكانىڭ وكىلى سيلۆا كير پرەزيدەنت بولدى دا, ۆيتسە-پرەزيدەنتتىك نۋەر وكىلى ريەك ماشار تەنيگە ءتيدى. دۇرىس-اق شەشىم دەرسىڭ. بىراق بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كير كوپ كەشىكپەي, بيلىك ماڭىنا ءوز ادامدارىن جيناي باستاعانعا ۇقسايدى. تەنيدىڭ ايتۋى سولاي. جانە ول بۇعان كونبەي, قىزمەتىن تاستاپ, قارۋلى كۇرەسكە كوشەدى.
ماسەلەنىڭ ۋشىققانى سونشالىق, سول دينكا جانە نۋەر ءناسىلدىلەردەن جاساقتالعان ەلدىڭ قارۋلى كۇشى دە ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى توپقا بولىنەدى. قولدارىندا قارۋلارى بار. باسقا جەرلەردەگىلەردەي قارۋ ىزدەپ جاتپايدى. ەكى جاق بولىپ شايقاسقا شىعادى. ۇلكەن قانتوگىستىڭ ءبىرى وسىدان ون كۇن بۇرىن بولدى. وزدەرىن كوتەرىلىسشىلەر سانايتىن نۋەر تايپاسىنىڭ اسكەرى ريەك تەنيدىڭ باسشىلىعىمەن يۋنيتي شتاتىنىڭ ورتالىعى بەنتيۋ قالاسىن باسىپ الىپ, وندا جانتۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىك جاسادى.
سول وڭتۇستىك سۋداندا بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى بار. ولار اراعا ءتۇسىپ تە نۋەرلەردى توقتاتا الماعان. شابۋىل جاساعاندار بەيبىت حالىقتى اياۋسىز قىرعان. مەشىتكە, شىركەۋگە تىعىلعانداردى, ءتىپتى اۋرۋحانادا جاتقانداردى دا اياماعان. ءبىر عانا مەشىتتە 200 ادامدى ءولتىرىپ, 400 ادامدى جارالاعان. شابۋىلداعاندار وزدەرىن باتىرلارشا قارسى المادىڭ دەپ ءوز تايپالاستارىن دا ولتىرگەن.
بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرى حالىقتى قىرعان كوتەرىلىسشىلەردى قاتاڭ جازالاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ءسىرا, جازالاۋ ارەكەتىن دينكا تايپاسىنىڭ وكىلدەرى دە جۇرگىزەر. قارۋسىز جاتقان ەلدى ولار دا قىرار. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتتى دەگەندەر جويىلۋ جولىنا بۇرىلعانداي. ۇلكەن كۇش ارااعايىندىققا جۇرمەسە, ولار قۇردىمعا كەتىپ بارادى.
ماماديار جاقىپ,
«ەگەمەن قازاقستان».
