قاتارداعى قاھارمان

جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ءبىز شاياحمەت عاينان ۇلى تۋرالى ايتۋدى ءجون كوردىك. ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرى, بۇل بابامىز ءتىرى بولسا بيىل 9 مامىردا 100 جاسقا كەلەر ەدى. ول 1914 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاستەك وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكە-شەشەدەن ەرتە جەتىم قالىپ, قابىرعاسى تەز قاتايعان تالاپتى جاس 1921-1925 جىلدارى كوكوزەك باستاۋىش مەكتەبىندە ءبىلىم الادى. سودان سوڭ اۋىلداعى ارتەل جۇمىسىنا ارالاسادى. 1936 جىلى ماماندىق الۋ ماقساتىمەن تاۋتۇرگەندەگى بىرجىلدىق مال دارىگەرى كۋرسىن بىتىرەدى. اۋىلعا كەلگەن سوڭ باسشىلار ونى كاگانوۆيچ, ۇزىناعاش كەڭشارلارىنداعى مال ۇرىقتاندىرۋشى, ۆەتتەحنيك جۇمىستارىنا تاعايىندايدى. العىر جىگىت تاپسىرىلعان ءىستى الاڭسىز اتقارىپ جۇرگەندە, بۇرق ەتىپ سوعىس باستالىپ كەتەدى. وسىلايشا, شاياحمەت عاينانوۆ الماتى وبلىسىنداعى جامبىل اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنان مايدانعا شاقىرۋ قاعازىن الىپ, 1942 جىلدىڭ 15 اقپانىندا باتىسقا جول تارتادى. العاشىندا, ياعني 1942 جىلدىڭ اقپانى مەن 1944 جىلدىڭ تامىزى ارالىعىندا 2 ۋكراينا ماي­دانىنىڭ 572-ءشى اتقىشتار پولكىنىڭ جاۋىنگەرى رەتىندە كەسكىلەسكەن ۇرىستارعا قاتىسادى. ودان كەيىن, 1944 جىلدىڭ تامىزىنان 1945 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن 672-ءشى اتقىشتار پولكىندە بولادى. ال 1945 جىلدىڭ تامىزى مەن قازان ايى ارالىعىندا 190-شى اتقىشتار پولكىنىڭ قۇرامىندا اسكەري جورىق جولدارىنان ءوتىپ, كسرو جوعارعى كەڭەسى پرە­زيديۋمىنىڭ 1945 جىلدىڭ 25 قىركۇيەكتەگى جارلىعىنا سايكەس اسكەردەن قايتارىلادى. ءتورت جىل­عا سوزىلعان ۇلى وتان سو­عىسىندا قاراپايىم قازاق ءجى­گىتى ۋكراينانى, رۋمىنيانى, اۆ­س­تريانى, چەحو­سلوۆاكيانى, ۆەن­­­گريانى جاۋدان ازات ەتۋگە قاتىسادى. جان بەرىپ, جان الىسقان قان مايداندا ءۇش رەت جارالانادى. ناقتىراق ايتقاندا, 1944 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ۆەنگريادا 2 رەت بەلىنەن, ال 1945 جىلدىڭ مامىرىندا گەرمانيا جەرىندە باسىنىڭ سول جاعىنان جاراقات الىپ, سۇراپىل سوعىس زاردابىن تارتادى. ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىكتەرى لايىقتى باعالانىپ, مايداننان ومىراۋىنا تاعىپ كەلگەن ءىى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى مەن «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىنىڭ قاتارىن بەيبىت كۇندە ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى», «كسرو قارۋلى كۇشتەرىنە – 70 جىل» جانە «كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى گ.ك.جۋكوۆ» مەدالدارى تولىقتىردى. سوعىستان كەيىن دە قۇس ۇيقىلى قويلى اۋىلدىڭ اپتابىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭا ءجۇرىپ بۇرىنعى جاۋاپتى كاسىبىمەن اينالىستى. 1950 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايىندايتىن تەحنيكۋمدى ءبىتىردى. تۋعان جەردەگى جارقىن ىستەرى ءوزىنىڭ جاقسى جالعاسىن تاۋىپ, وبلىس, اۋدان, كەڭشار, كاسىپ­وداق, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ كوپتەگەن باعالى سىيلىقتارىمەن ماراپاتتالدى. جاعدايى جاقسارىپ, تۇر­مى­سى تۇزەلدى. ومىرلىك جارى سو­نىم­بۇبى عاينانوۆا كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ اتىنان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ جارلىقتارىمەن بارلىق دارەجە­دەگى «انا داڭقى» مەدالىمەن ماراپاتتالسا, تاۋەلسىز قازاقستان تۇسىندا ەلباسىمىزدىڭ 1999 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىنداعى جار­لى­عىمەن ون ءبىر بالا تاۋىپ, ءتار­بيەلەگەنى ءۇشىن «التىن القا» يەگەرى بولدى. ءسونىمبۇبى اپا ەكەۋىنەن ورگەن ونەگەلى پەرزەنتتەرىنەن قازىرگى كەزدە 28 نەمەرە, 32 شوبەرە, 1 شوپشەك بار. ءسويتىپ, اۋىلدىڭ ارداقتىسى اتانعان ابزال جان ۇلى وتان سوعىسىندا جاساعان ەرلىكتەرىن بەيبىت زاماندا ەرلىككە ءتان ەڭبەك­تەرىمەن ۇلىقتاپ, قۇرمەتتى ەل اعاسىنا اينالدى. 1945 جىلعى ۇلى جەڭىس كۇنىنە جارتى عاسىر تولعاندا, ياعني 1995 جىلدىڭ 9  مامىرىندا  شاياحمەت اعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزىنە جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن الدى. ءماتىنى جۇرەگىڭدى تەبىرەنتەتىن ول قۇجاتتا مىناداي جولدار بار: «ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالىقتارى – جاسىماس جىگەرىمەن, قايتپاس قاھارماندىعىمەن, بەرىك بىرلىگىمەن, جالىندى وتانشىلدىعىمەن تۇلعالانىپ كورىنگەن ءسىزدىڭ ۇرپاق جاساعان ەرلىكتىڭ ۇلىلىعىن ارقاشان قاستەرلەپ جادىندا ساقتايدى. سىزدەر نەبىر اۋىر سىنداردى – قانقۇيلى دۇشپانمەن جان اياماس شايقاستى, جاۋىنگەر دوستاردان ايىرىلۋدىڭ ازاسىن, سوعىستان كەيىنگى جانقيارلىق ەڭبەكتى قايىسپاي باستان كەشتىڭىزدەر. سوندا دا سىر بەرمەدىڭىزدەر, ءسىز جانە ءسىزدىڭ دوستارىڭىز بار اۋىرتپالىقتى مويىماي ارقا­لاپ شىقتى, سوندىقتان, ءبىز ءوز ءومى­رىمىزبەن سىزدەرگە قارىزدارمىز, سوندىقتان دا, سىزدەر قازىرگى ۇرپاق ءۇشىن دە, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە ماڭگى-باقي جەڭىمپازدار بولىپ قالا بەرەسىزدەر». بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, تۇلا بويى شەجىرەگە تۇنعان شاياحمەت اتامىز ەل باسىنا كۇن تۋعاندا وتان ءۇشىن وتقا ءتۇسىپ, ۇلى جەڭىس تاڭى اتقاندا سوعىستان كەيىنگى قيىنشىلىقتاردى جويۋ جولىندا تولارساقتان ساز كەشكەن, ءسويتىپ, جارقىن زاماننىڭ, باقىتتى ەلدىڭ نەگىزىن قالاۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەسى ارقىلى ەلباسىمىزعا دەيىنگى تۇلعالاردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا بىلگەن جاسامپاز جان. ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ بارلىق تاۋقىمەتتەرىن جەڭىپ شىققان ءبىرتۋار باتىر بابالار بويىنداعى تەكتىلىكتىڭ تامىرىن قاز-قالپىندا ۇرپاقتارىنا بەرە بىلگەن ەكى عاسىر اراسىنداعى التىن كوپىر. وكىنىشتىسى, ونەگەلى ومىرىندە وشپەستەي ءىز قالدىرعان شاياحمەت اتامىز 1997 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا ومىردەن وزدى. «ورنىندا بار – وڭالار» دەمەكشى, اكە ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرىپ, اتامەكەندەرىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە ايانباي اتسالىسىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇرپاقتارىنىڭ اتسالىسۋىمەن 2010 جىلدان بەرى, ياعني ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى شاياحمەت عاينانوۆتى ەسكە الۋ جۇلدەسى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى بوكس­تان وتەتىن وبلىستىق تۋرنير جىل سا­يىن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتىر. بۇل ءتۋرنيردى ۇيىمداستىرۋعا جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمدىگى, كوكوزەك ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى حاميت ەسباەۆ پەن «مەدەتبەك باتىر» قوعامدىق قورىنىڭ باس­شىلىعى ۇيىتقى بولىپ ءجۇر. تۋر­نير  2013  جىلى  قىرعىزستاننان كەلگەن سپورتشىلاردىڭ قاتى­سۋى­مەن ءتورتىنشى رەت وتكىزىلىپ, حا­­لىق­ارالىق دارەجەگە جەتتى. ال بيىلعى جىلى بەسىنشى رەت وتكىزىلگەلى وتىرعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى حالىقارالىق بوكس ءتۋرنيرى «قازاقستان بارىسى» جوباسىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن قازاقشا كۇرەس باسەكەسىمەن تولىق­تىرىلىپ وتىر. 80 كيلودان جوعارى سالماق دارەجەلەرى بويىنشا وتەتىن بۇل ءدۇبىرلى دوداعا قىرعىزستان, موڭعوليا, رەسەيدەن كەلگەن تۇيە بالۋاندار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. شەجىرەلى تاريحىمىزدىڭ بۇگىنگىدەي التىن كەزەڭگە ۇلاسۋى جولىندا قاس-دۇشپانىمەن قاسىق قانى قالعانشا ايانباي ايقاسىپ, بەيبىت زاماندا وتانى مەن ەلىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە بويىنداعى بارلىق كۇش-قۋاتىن سارقا جۇمساعان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى شاياحمەت عاينانوۆتىڭ قۇرمەتتى ەسىمى ەلىمەن بىرگە, تاريحپەن بىرگە جاساي بەرمەك. ەرىك امانتاەۆ, جۋرناليست. الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى.