الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا بولىپ وتكەن «ءدىن بىرلىگى – ۇلت تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى» تاقىرىبىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءدىن قوعامنىڭ رۋحاني بىرلىگىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات ءازىلحانوۆ جانە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى ارنايى كەلىپ ورامدى ويلارىمەن بولىسكەن وسىناۋ كەلەلى جيىن بارىسىندا قازىرگى قازاق قوعامىنداعى ءدىن مەن ءداستۇر, يماني ءھام رۋحاني قۇندىلىقتار ماسەلەلەرى كەڭىنەن ءسوز ەتىلدى.
كەزدەسۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشى مودەراتورى, ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ باس ديرەكتورى, بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقار وسىنداي ءبىر باسقوسۋدىڭ تولعاعى جەتكەن قاجەتتىلىگىنە, حالىقتىڭ قالىڭ توپتارىنداعى ءدىني ساۋاتتىلىقتىڭ ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان ايرىقشا ماڭىزدىلىعىنا دەن قويۋدان باستادى اڭگىمەنى. جەتپىس جىل بويى اتەيست بولدىق. بولشەۆيك بولدىق, كوممۋنيست بولدىق. مولدالاردى قۋعىنعا سالدىق, ولاردى مازاق ەتتىك, ءاجۋا ەتتىك. مەشىتتەرگە مال قاماپ, شىركەۋلەردى اتقوراعا اينالدىردىق. تاۋەلسىزدىك كەلىپ ەدى, ءبارىمىز ءبىر-اق كۇندە ءدىنشىل بولىپ شىعا كەلدىك. اسىرەسە, جاستار اراسىندا ءدىن موداعا اينالا باستادى. بالالارىمىز شەتەلدەردە ءدىني وقۋدا جۇرگەنىنە ءماز بولدىق. ەلدەگى جاستار باعىت-باعداردان جاڭىلىپ, ءتۇرلى ەكسترەميستىك اعىمدارعا ءتۇسىپ كەتتى. جاسىنا جەتپەي ساپسيتىپ ساقال قويىپ, شولتيتىپ شالبار كيگەندەر كوبەيدى. سونىڭ سالدارىنان قالىڭ قازاقتىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسەيىن دەدى. ءسويتىپ, قازاق جاستارى جىلتىڭ ەتىپ چەشەنستاننان شىعىپ جاتتى. وتباسى, بالا-شاعاسىمەن سيريا سوعىسىنان كورەتىن بولدىق. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا بۇل نە جوسىن؟ وسىنىڭ ءبارىنىڭ توركىنىندە ءدىني ساۋاتسىزدىق جاتىر. بۇل پروبلەما ەل تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قارامايتىن ءاربىر ازاماتتى تولعاندىرارى انىق.
ولاي بولسا, زيالى قاۋىمعا مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن ساياساتى جانە ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال جونىندە, اگەنتتىكتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندەگى قىزمەتى مەن «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جايىندا كەڭىرەك تۇسىنىك بەرىلگەنى قۇبا-قۇپ. ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ قۇرامداس بولىگى سانالاتىن وسىناۋ سان سيپاتتى سالادا, اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدا داۋسىز جەتىستىكتەرمەن, ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن قاتار كىربىڭدى تۇيتكىلدەر دە ورىن الىپ وتىرعاندىعى ايان. جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى قۇجات ءوز كۇشىنە ەنگەن ءۇش جىلدا ءدىن ىستەرىن رەتتەستىرۋگە ايتارلىقتاي وڭ ىقپال جاساپ كەلەدى. ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات ءازىلحانوۆ ەلىمىزدەگى كوپكونفەسسيالىق ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز ەمەس, تاعدىرىمىز, بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ شىنايى اقيقاتى ەكەندىگىن قاداپ ايتتى. ولاي بولسا, قازىرگى كەزدە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەستىرىلدى. ءدىندى ارانداتۋشىلىق ءھام ىرىتكىلىك ماقساتتا پايدالانۋعا جانە باسبۇزارلىق يدەولوگيانىڭ ەنىپ كەتۋىنە كادىمگىدەي توسقاۋىل قويىلدى. زاڭعا سايكەس, بارلىق يسلامدىق ءدىني وقۋ ورىندارى قايتا تىركەۋدەن ءوتتى. ءسويتىپ, قازىر ولاردىڭ سانى 28-دەن 13-كە دەيىن قىسقاردى. ءدىني ادەبيەتتىڭ ساتىلۋى مەن اينالىمى جولعا قويىلدى. ولاردىڭ جاڭادان اكەلىنىپ جاتقاندارى بۇلدىرۋشىلىك باعىتقا جاتپايتىندىعى انىقتالىپ, ساراپتامادان وتەدى. ءدىني اقپارات تاراتاتىن سايتتارعا جۇيەلى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە.
اگەنتتىك توراعاسى زيالى قاۋىمدى اشىق اڭگىمەگە, بەلسەندى قارىم-قاتىناسقا شاقىرىپ, بولاشاقتاعى جۇمىس جوسپارلارىن اعىنان جارىلا ورتاعا سالدى. «زيالى قاۋىم وكىلدەرى زامانالار بويى ۇلتتىڭ ۇستازى, قوعامدىق اقىل-ويدىڭ قوزعاۋشى كۇشى قىزمەتىن قالتقىسىز اتقارىپ كەلەدى. وسكەلەڭ جاستار سىزدەر جازعان تۋىندىلار, جاساعان زەرتتەۋلەر ارقىلى ءوزىن, ۇلتىن, ءداستۇرىن تانىدى, سانا-سەزىمىن, وي-ءورىسىن, باعىت-باعدارىن قالىپتاستىردى. كوركەم ادەبيەت, ونەر, عىلىم, ءباسپاسوز ارقىلى قوعامدىق سانانى سىزدەر قالىپتاستىرىپ جاتىرسىزدار دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە ءبىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان بارلىق قوعامدىق شارالارىمىزعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە قاتىسۋدا. ۇلت مۇددەسى بارشاعا ورتاق بولعاندىقتان مەن سىزدەردى وسى باعىتتا بىرلەسە, بەلسەنە جۇمىس جۇرگىزۋگە شاقىرامىن» دەدى م.ءازىلحانوۆ.
شىن مانىندە دە, اگەنتتىك توراعاسى اتاپ وتكەندەي, ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەنىمەن, ونداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, بولمىسىنان بولىنبەيدى. يسلام ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازاقتاردان باسقا حالىقتاردىڭ دا اتا ءدىنى بولۋىمەن ماڭىزدى. وسى رەتتە ءدىني سانانى ەلدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-ساناسىنا, ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىنە ساي قالىپتاستىرعان دۇرىس. بىزدەگى ءدىني سەنىم بوستاندىعىن تەرىس اعىمداردىڭ پايدالانىپ كەتىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. ءدىني احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىنە كوزدى جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى. ودان ىشكى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلەدى. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق جولداۋىندا ءدىن بىرلىگى تۇراقتىلىقتىڭ, ۇلت تۇتاستىعىنىڭ ءبىر كەپىلى رەتىندە جوعارى باعالانعان. ەندەشە, حالىقتىڭ ءومىر مەن تۇرمىس تاجىريبەسىن ەسكەرمەي, ءداستۇردى دىنگە قارسى قويىپ, قايشىلىق تاۋىپ جۇرگەن اعىمداردى اۋىزدىقتاۋ امالدارىن قاراستىرعان ماقۇل. يسلام جونىندەگى ءۇستىرت تۇسىنىكتەر دە ءدىني ساۋاتسىزدىقتان بەل الادى. وسىندايدا ىشكى تۇراقتىلىق, اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, يماني ءتىنىنىڭ مىقتىلىعىنا, توزىمدىلىگىنە وراي قالىپتاسىپ وتىرعانىن قاپەردە ۇستاۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءدىن پروبلەما ەمەس, قايتا سول پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ تەتىگى دەگەن توراعا سوزىنە جينالعان قاۋىم باس يزەپ, دەن قويدى.
– ءدىني باسقارماعا كەلگەن كەزدە مەنى ءبىر ماسەلە مازالادى, – دەدى باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى. – ءسويتىپ, ءبىز ءدىن مەن ءداستۇر دەگەن ماسەلە كوتەردىك. ويتكەنى, بۇل بارىنە ورتاق قۇندىلىق قوي. ۇلتتىق قۇندىلىق دەپ وتىرعانىمىز, ول – ءدىن ەكەن. راسىندا دا, كەڭەس كەزىندە ءدىنىمىزدى ساقتاپ قالعان نارسە – ءداستۇرىمىز. ويتكەنى, ورازا ۇستاۋ, ايت نامازىنا بارۋ, اۋىز اشتىرۋ سياقتى قۇلشىلىق امالدار داستۇرگە اينالدى. ءبىز ونى ءداستۇر ەكەن دەپ تۇسىندىك. سويتسەك, ءدىنىمىزدىڭ جۇگىن ءداستۇرىمىز كوتەرگەن ەكەن. ءداستۇر دەگەننىڭ ءوزى قۇدىرەتتى كۇشكە يە. بيىل ءدىني باسقارما 2014 جىلدى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى دەپ جاريالادى.
قازاق بالاعا ات قويسا دا, ازان شاقىرۋ ءۇشىن دە يمامدى شاقىرادى. قۇدايى اس بەرسە دە يمامعا قۇران وقىتادى. جاقسىلىققا كەنەلىپ جاتسا دا, شۇكىرشىلىگىن ءبىلدىرىپ, قۇربان شالىپ, قۇران وقىتىپ جىبەرەدى. بارلىق قايعى مەن قۋانىشتا يمامدار قىزمەتتە جۇرەدى. بىراق سىنعا ۇشىراپ جاتاتىن دا سول يمامدار.
وسى جىلى قولعا الىپ وتىرعان تاعى ءبىر جۇمىسىمىز: تاريحي مەشىتتەر تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, ارنايى ماقالالار جازۋ. بۇل جۇمىسىمىزدى قۇنانباي اتامىز سالدىرعان قارقارالىداعى مەشىتتەن باستاماقشىمىز. قۇنانباي قاجىنىڭ مەشىت سالدىرىپ, مەدرەسە ۇستاۋى ۇرپاققا ونەگە عوي. سونى جاستارعا ونەگە رەتىندە جان-جاقتى پاش ەتۋدى جوسپارلاپ قويدىق. ايگىلى «عاليا» مەدرەسەسىندە قازاقتىڭ تالاي اقىن-جازۋشىلارى وقىعانىن بىلەسىزدەر. ماعجان جۇماباەۆ, بەيىمبەت مايلين وقىعان مەدرەسە تۋرالى دا فيلم شىعارۋدى ويلاپ وتىرمىز. بۇل دا قازاق جاستارىنا اتا-بابالارىنىڭ قانداي بولعانىن ناسيحاتتاپ كورسەتپەك.
بۇدان ءارى باس ءمۇفتي ءدىني باسقارمانىڭ ءۇش باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتقانىنا توقتالدى. «ءبىرىنشى باعىت: ۋاعىز ناسيحاتتى كۇشەيتۋ, ەكىنشى باعىت: جات اعىمعا كەتكەن جاستارمەن جۇمىس, ءۇشىنشى باعىت: قايىرىمدىلىق ءىس-شارالار جاساۋ. وزگە ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىندا كەتكەن جاستارمەن كوركەم تۇردە جۇمىس جاساۋ قولعا الىنىپتى. ويتكەنى, ولار تەك جۇمساق ءسوز ايتىپ, كوركەم ۋاعىزداعاندا عانا يسلامعا ۇيىرىلەدى. ال كوكىرەگىنەن يتەرسەڭ, جات اعىمنىڭ جىلىمىنا قۇلايدى. وسى جايدى ەسكەرۋ كەرەك. اللا تاعالا ءدىنىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ارتتىرعاي. يسلامعا قۋات, ەلىمىزگە بىرلىك, ىنتىماق-بەرەكە بەرگەي!» – دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى.
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى اينۇر ابدىراسىلقىزىنىڭ ءدىن جانە ءداستۇر سۇحباتىنىڭ زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەر اياسىنداعى جاي-كۇيىنە توقتالىپ, رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ءدىني سانا توڭىرەگىندە وي ءبولىسۋى اسا تاعىلىمدى بولدى. ماسەلەن, قابىر زياراتتارىن جاساۋ شاريعاتقا ەش قايشى كەلمەيدى ەكەن. ونىڭ ولىگە دە, تىرىگە دە عيبراتى بىردەي. قازاقتىڭ حاق مۇسىلمانىنىڭ ارۋاقتان ەمەس, اللادان سۇرايتىنى دا سودان. اتا-بابالارىمىزدان بەرى كەلە جاتقان ىجداعات دەگەن ءسوز بار. ول ءىلىم-بىلىمگە ىزدەنۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. قۇت اكەلۋشى ءبىلىم دەگەن ءسوز. ءبىز كىشى جيھادتان ۇلكەن جيھادقا كەلە جاتىرمىز دەسەك, ول ناپسىمەن كۇرەستى ايعاقتايدى. ناعىز جيھاد سول, ول – قازاقتى ەل قىلۋ. قازاقتىڭ يمانى – جۇرەكتەگى قۇندىلىقتار. دەمەك, ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ۇيلەسىمىنە جەتۋ ءلازىم. قازاق مۇسىلماندىعىندا ءدىن مەن ءداستۇر بىتە قايناسىپ, ۇلكەن يدەولوگياعا اينالۋى كەرەك. اينۇر حانىمنىڭ وسىنداي وي ورامدارىن ىشتەي ءبىز دە قۇپتاپ وتىردىق.
وسىدان كەيىن پىكىرتالاستار ءوربىدى. بۇگىنگى قوعامداعى ءدىن جانە رۋحانيات ماسەلەلەرى ءارتۇرلى قىرلارىنان تالقىلانىپ, وزەكتى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەلدى. اكادەميكتەر سۇلتان سارتاەۆ, سەرىك قيراباەۆ, امانجول قوشانوۆ قاي ءدىن بولسا دا ويلايتىنى حالىقتىڭ بىرلىگى ەكەندىگىن العا تارتتى. البەتتە, يسلام ءدىنى دە ىزگىلىكتى كوزدەيدى, اركەز جاقسىلىقتىڭ, جاقسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولادى. دەمەك, ءدىننىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىن نازاردا ۇستاۋ قاجەت. جاستارعا ءدىن ۋاعىزى مەن ناسيحاتىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. كوپشىلىك حانافي ءمازھابىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنان بەيحابار. وسىنىڭ اعارتۋشىلىق جاعىن حالىققا ءسىڭىرۋدى مەشىتتەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قولعا السا, نۇر ۇستىنە نۇر. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ءدىندى, يسلام قايراتكەرلەرىن قۇرمەتتەپ قاستەرلەۋ ورايىنداعى ويلارىن جەتكىزدى. قازاقتى شوقىندىرۋدان ساقتاپ قالعان ناۋان حازىرەتتەردى قازىر كىم ءبىلىپ جاتىر؟ ق.ءجۇمادىلوۆ ءوزى اقتايلاق ءبيدى ارقاۋ ەتكەن «پرومەتەي الاۋى» دەگەن رومانىن ءدىن تاقىرىبىنا ارناعان ەكەن. بۇل ونەگە مۇسىلماندىق مەرەيىن اسىرۋ جولىندا جازۋشىلار, كينوگەرلەر, تەلەجۋرناليستەر, مادەنيەت سالاسىنىڭ باسقا دا قايراتكەرلەرى قاجىر-قايرات تانىتۋى قاجەتتىگىن ايعاقتايدى.
«مىسل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ساياساتتانۋشى سەيداحمەت قۇتتىقادام ءدىن وكىلدەرىن يسلام تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدىك جەتەكشى دىندەر تۋرالى دا جاقسى بىلۋگە, ءوز سالاسىندا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار بولۋعا, بارلىق دىندەر وكىلدەرىمەن پىكىرتالاسقا تۇسە الۋعا شاقىردى. ءدىن, ەڭ الدىمەن, ءبىلىم مەن عىلىمعا نەگىزدەلەدى. سوندىقتان, ءبىلىم مەن ءدىن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. وسى زامانعى الماعايىپتار جاعدايىندا يماني ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ جۇرتشىلىقپەن اراقاتىناستىڭ جاڭا ۇلگىلەرىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. مۇنىڭ ەڭ تاماشاسى – ءدىني سانانى تاربيەلەۋ. بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي تەلەديدار قۋاتتى اقپاراتتىق رەسۋرس بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. كىتاپ وقىماسا دا ميلليونداعان كورەرمەن تەلەديدار الدىندا وتىرادى. ەندەشە, مەملەكەت ءداستۇرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى پاش ەتەتىن تەلەديدار باعدارلامالارىن جاساۋعا جاعداي تۋعىزعاننان ەش ۇتىلماس ەدى.
وسى تۇرعىداعى پىكىر الىسۋعا اقىندار مارفۋعا ايتقوجينا, مىڭباي ءراش, ءباسپاسوز ارداگەرلەرى سارباس اقتاەۆ پەن امانتاي احەتوۆ جانە باسقالار ءۇن قوستى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جانە ءمۇفتيات باسشىلىعىنىڭ ۇيىتقىلىعىمەن وتكەن كەزدەسۋدى ۇلتتى ۇيىستىرۋشى يماندىلىق شاراسى رەتىندە جوعارى باعالاپ, ول كەلەشەكتە ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرسا ەكەن دەگەن تىلەك ءبىلدىردى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
كەزدەسۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشى مودەراتورى, ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ باس ديرەكتورى, بەلگىلى جازۋشى الىبەك اسقار وسىنداي ءبىر باسقوسۋدىڭ تولعاعى جەتكەن قاجەتتىلىگىنە, حالىقتىڭ قالىڭ توپتارىنداعى ءدىني ساۋاتتىلىقتىڭ ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان ايرىقشا ماڭىزدىلىعىنا دەن قويۋدان باستادى اڭگىمەنى. جەتپىس جىل بويى اتەيست بولدىق. بولشەۆيك بولدىق, كوممۋنيست بولدىق. مولدالاردى قۋعىنعا سالدىق, ولاردى مازاق ەتتىك, ءاجۋا ەتتىك. مەشىتتەرگە مال قاماپ, شىركەۋلەردى اتقوراعا اينالدىردىق. تاۋەلسىزدىك كەلىپ ەدى, ءبارىمىز ءبىر-اق كۇندە ءدىنشىل بولىپ شىعا كەلدىك. اسىرەسە, جاستار اراسىندا ءدىن موداعا اينالا باستادى. بالالارىمىز شەتەلدەردە ءدىني وقۋدا جۇرگەنىنە ءماز بولدىق. ەلدەگى جاستار باعىت-باعداردان جاڭىلىپ, ءتۇرلى ەكسترەميستىك اعىمدارعا ءتۇسىپ كەتتى. جاسىنا جەتپەي ساپسيتىپ ساقال قويىپ, شولتيتىپ شالبار كيگەندەر كوبەيدى. سونىڭ سالدارىنان قالىڭ قازاقتىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسەيىن دەدى. ءسويتىپ, قازاق جاستارى جىلتىڭ ەتىپ چەشەنستاننان شىعىپ جاتتى. وتباسى, بالا-شاعاسىمەن سيريا سوعىسىنان كورەتىن بولدىق. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا بۇل نە جوسىن؟ وسىنىڭ ءبارىنىڭ توركىنىندە ءدىني ساۋاتسىزدىق جاتىر. بۇل پروبلەما ەل تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قارامايتىن ءاربىر ازاماتتى تولعاندىرارى انىق.
ولاي بولسا, زيالى قاۋىمعا مەملەكەتىمىزدىڭ ءدىن ساياساتى جانە ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال جونىندە, اگەنتتىكتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان رەتىندەگى قىزمەتى مەن «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جايىندا كەڭىرەك تۇسىنىك بەرىلگەنى قۇبا-قۇپ. ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ قۇرامداس بولىگى سانالاتىن وسىناۋ سان سيپاتتى سالادا, اسىرەسە, سوڭعى جيىرما جىلدا داۋسىز جەتىستىكتەرمەن, ەلەۋلى وزگەرىستەرمەن قاتار كىربىڭدى تۇيتكىلدەر دە ورىن الىپ وتىرعاندىعى ايان. جوعارىدا اتالعان ماڭىزدى قۇجات ءوز كۇشىنە ەنگەن ءۇش جىلدا ءدىن ىستەرىن رەتتەستىرۋگە ايتارلىقتاي وڭ ىقپال جاساپ كەلەدى. ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات ءازىلحانوۆ ەلىمىزدەگى كوپكونفەسسيالىق ءبىزدىڭ تاڭداۋىمىز ەمەس, تاعدىرىمىز, بۇگىنگى ءومىرىمىزدىڭ شىنايى اقيقاتى ەكەندىگىن قاداپ ايتتى. ولاي بولسا, قازىرگى كەزدە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەستىرىلدى. ءدىندى ارانداتۋشىلىق ءھام ىرىتكىلىك ماقساتتا پايدالانۋعا جانە باسبۇزارلىق يدەولوگيانىڭ ەنىپ كەتۋىنە كادىمگىدەي توسقاۋىل قويىلدى. زاڭعا سايكەس, بارلىق يسلامدىق ءدىني وقۋ ورىندارى قايتا تىركەۋدەن ءوتتى. ءسويتىپ, قازىر ولاردىڭ سانى 28-دەن 13-كە دەيىن قىسقاردى. ءدىني ادەبيەتتىڭ ساتىلۋى مەن اينالىمى جولعا قويىلدى. ولاردىڭ جاڭادان اكەلىنىپ جاتقاندارى بۇلدىرۋشىلىك باعىتقا جاتپايتىندىعى انىقتالىپ, ساراپتامادان وتەدى. ءدىني اقپارات تاراتاتىن سايتتارعا جۇيەلى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلۋدە.
اگەنتتىك توراعاسى زيالى قاۋىمدى اشىق اڭگىمەگە, بەلسەندى قارىم-قاتىناسقا شاقىرىپ, بولاشاقتاعى جۇمىس جوسپارلارىن اعىنان جارىلا ورتاعا سالدى. «زيالى قاۋىم وكىلدەرى زامانالار بويى ۇلتتىڭ ۇستازى, قوعامدىق اقىل-ويدىڭ قوزعاۋشى كۇشى قىزمەتىن قالتقىسىز اتقارىپ كەلەدى. وسكەلەڭ جاستار سىزدەر جازعان تۋىندىلار, جاساعان زەرتتەۋلەر ارقىلى ءوزىن, ۇلتىن, ءداستۇرىن تانىدى, سانا-سەزىمىن, وي-ءورىسىن, باعىت-باعدارىن قالىپتاستىردى. كوركەم ادەبيەت, ونەر, عىلىم, ءباسپاسوز ارقىلى قوعامدىق سانانى سىزدەر قالىپتاستىرىپ جاتىرسىزدار دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە ءبىزدىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان بارلىق قوعامدىق شارالارىمىزعا زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە قاتىسۋدا. ۇلت مۇددەسى بارشاعا ورتاق بولعاندىقتان مەن سىزدەردى وسى باعىتتا بىرلەسە, بەلسەنە جۇمىس جۇرگىزۋگە شاقىرامىن» دەدى م.ءازىلحانوۆ.
شىن مانىندە دە, اگەنتتىك توراعاسى اتاپ وتكەندەي, ءدىن مەملەكەتتەن بولىنگەنىمەن, ونداعى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, بولمىسىنان بولىنبەيدى. يسلام ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازاقتاردان باسقا حالىقتاردىڭ دا اتا ءدىنى بولۋىمەن ماڭىزدى. وسى رەتتە ءدىني سانانى ەلدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-ساناسىنا, ادەت-عۇرىپتارى مەن داستۇرلەرىنە ساي قالىپتاستىرعان دۇرىس. بىزدەگى ءدىني سەنىم بوستاندىعىن تەرىس اعىمداردىڭ پايدالانىپ كەتىپ جاتقانى دا جاسىرىن ەمەس. ءدىني احۋالدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىنە كوزدى جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى. ودان ىشكى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلەدى. ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق جولداۋىندا ءدىن بىرلىگى تۇراقتىلىقتىڭ, ۇلت تۇتاستىعىنىڭ ءبىر كەپىلى رەتىندە جوعارى باعالانعان. ەندەشە, حالىقتىڭ ءومىر مەن تۇرمىس تاجىريبەسىن ەسكەرمەي, ءداستۇردى دىنگە قارسى قويىپ, قايشىلىق تاۋىپ جۇرگەن اعىمداردى اۋىزدىقتاۋ امالدارىن قاراستىرعان ماقۇل. يسلام جونىندەگى ءۇستىرت تۇسىنىكتەر دە ءدىني ساۋاتسىزدىقتان بەل الادى. وسىندايدا ىشكى تۇراقتىلىق, اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ رۋحاني, يماني ءتىنىنىڭ مىقتىلىعىنا, توزىمدىلىگىنە وراي قالىپتاسىپ وتىرعانىن قاپەردە ۇستاۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءدىن پروبلەما ەمەس, قايتا سول پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ تەتىگى دەگەن توراعا سوزىنە جينالعان قاۋىم باس يزەپ, دەن قويدى.
– ءدىني باسقارماعا كەلگەن كەزدە مەنى ءبىر ماسەلە مازالادى, – دەدى باس ءمۇفتي ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى. – ءسويتىپ, ءبىز ءدىن مەن ءداستۇر دەگەن ماسەلە كوتەردىك. ويتكەنى, بۇل بارىنە ورتاق قۇندىلىق قوي. ۇلتتىق قۇندىلىق دەپ وتىرعانىمىز, ول – ءدىن ەكەن. راسىندا دا, كەڭەس كەزىندە ءدىنىمىزدى ساقتاپ قالعان نارسە – ءداستۇرىمىز. ويتكەنى, ورازا ۇستاۋ, ايت نامازىنا بارۋ, اۋىز اشتىرۋ سياقتى قۇلشىلىق امالدار داستۇرگە اينالدى. ءبىز ونى ءداستۇر ەكەن دەپ تۇسىندىك. سويتسەك, ءدىنىمىزدىڭ جۇگىن ءداستۇرىمىز كوتەرگەن ەكەن. ءداستۇر دەگەننىڭ ءوزى قۇدىرەتتى كۇشكە يە. بيىل ءدىني باسقارما 2014 جىلدى «ءدىن مەن ءداستۇر» جىلى دەپ جاريالادى.
قازاق بالاعا ات قويسا دا, ازان شاقىرۋ ءۇشىن دە يمامدى شاقىرادى. قۇدايى اس بەرسە دە يمامعا قۇران وقىتادى. جاقسىلىققا كەنەلىپ جاتسا دا, شۇكىرشىلىگىن ءبىلدىرىپ, قۇربان شالىپ, قۇران وقىتىپ جىبەرەدى. بارلىق قايعى مەن قۋانىشتا يمامدار قىزمەتتە جۇرەدى. بىراق سىنعا ۇشىراپ جاتاتىن دا سول يمامدار.
وسى جىلى قولعا الىپ وتىرعان تاعى ءبىر جۇمىسىمىز: تاريحي مەشىتتەر تۋرالى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, ارنايى ماقالالار جازۋ. بۇل جۇمىسىمىزدى قۇنانباي اتامىز سالدىرعان قارقارالىداعى مەشىتتەن باستاماقشىمىز. قۇنانباي قاجىنىڭ مەشىت سالدىرىپ, مەدرەسە ۇستاۋى ۇرپاققا ونەگە عوي. سونى جاستارعا ونەگە رەتىندە جان-جاقتى پاش ەتۋدى جوسپارلاپ قويدىق. ايگىلى «عاليا» مەدرەسەسىندە قازاقتىڭ تالاي اقىن-جازۋشىلارى وقىعانىن بىلەسىزدەر. ماعجان جۇماباەۆ, بەيىمبەت مايلين وقىعان مەدرەسە تۋرالى دا فيلم شىعارۋدى ويلاپ وتىرمىز. بۇل دا قازاق جاستارىنا اتا-بابالارىنىڭ قانداي بولعانىن ناسيحاتتاپ كورسەتپەك.
بۇدان ءارى باس ءمۇفتي ءدىني باسقارمانىڭ ءۇش باعىتتا جۇمىس جاساپ جاتقانىنا توقتالدى. «ءبىرىنشى باعىت: ۋاعىز ناسيحاتتى كۇشەيتۋ, ەكىنشى باعىت: جات اعىمعا كەتكەن جاستارمەن جۇمىس, ءۇشىنشى باعىت: قايىرىمدىلىق ءىس-شارالار جاساۋ. وزگە ءدىني اعىمداردىڭ ىقپالىندا كەتكەن جاستارمەن كوركەم تۇردە جۇمىس جاساۋ قولعا الىنىپتى. ويتكەنى, ولار تەك جۇمساق ءسوز ايتىپ, كوركەم ۋاعىزداعاندا عانا يسلامعا ۇيىرىلەدى. ال كوكىرەگىنەن يتەرسەڭ, جات اعىمنىڭ جىلىمىنا قۇلايدى. وسى جايدى ەسكەرۋ كەرەك. اللا تاعالا ءدىنىمىزدىڭ تۇتاستىعىن ارتتىرعاي. يسلامعا قۋات, ەلىمىزگە بىرلىك, ىنتىماق-بەرەكە بەرگەي!» – دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى.
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى اينۇر ابدىراسىلقىزىنىڭ ءدىن جانە ءداستۇر سۇحباتىنىڭ زاماناۋي سىن-تەگەۋرىندەر اياسىنداعى جاي-كۇيىنە توقتالىپ, رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ءدىني سانا توڭىرەگىندە وي ءبولىسۋى اسا تاعىلىمدى بولدى. ماسەلەن, قابىر زياراتتارىن جاساۋ شاريعاتقا ەش قايشى كەلمەيدى ەكەن. ونىڭ ولىگە دە, تىرىگە دە عيبراتى بىردەي. قازاقتىڭ حاق مۇسىلمانىنىڭ ارۋاقتان ەمەس, اللادان سۇرايتىنى دا سودان. اتا-بابالارىمىزدان بەرى كەلە جاتقان ىجداعات دەگەن ءسوز بار. ول ءىلىم-بىلىمگە ىزدەنۋ كەرەكتىگىن بىلدىرەدى. قۇت اكەلۋشى ءبىلىم دەگەن ءسوز. ءبىز كىشى جيھادتان ۇلكەن جيھادقا كەلە جاتىرمىز دەسەك, ول ناپسىمەن كۇرەستى ايعاقتايدى. ناعىز جيھاد سول, ول – قازاقتى ەل قىلۋ. قازاقتىڭ يمانى – جۇرەكتەگى قۇندىلىقتار. دەمەك, ءدىن مەن ءداستۇردىڭ ۇيلەسىمىنە جەتۋ ءلازىم. قازاق مۇسىلماندىعىندا ءدىن مەن ءداستۇر بىتە قايناسىپ, ۇلكەن يدەولوگياعا اينالۋى كەرەك. اينۇر حانىمنىڭ وسىنداي وي ورامدارىن ىشتەي ءبىز دە قۇپتاپ وتىردىق.
وسىدان كەيىن پىكىرتالاستار ءوربىدى. بۇگىنگى قوعامداعى ءدىن جانە رۋحانيات ماسەلەلەرى ءارتۇرلى قىرلارىنان تالقىلانىپ, وزەكتى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەلدى. اكادەميكتەر سۇلتان سارتاەۆ, سەرىك قيراباەۆ, امانجول قوشانوۆ قاي ءدىن بولسا دا ويلايتىنى حالىقتىڭ بىرلىگى ەكەندىگىن العا تارتتى. البەتتە, يسلام ءدىنى دە ىزگىلىكتى كوزدەيدى, اركەز جاقسىلىقتىڭ, جاقسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولادى. دەمەك, ءدىننىڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋىن نازاردا ۇستاۋ قاجەت. جاستارعا ءدىن ۋاعىزى مەن ناسيحاتىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. كوپشىلىك حانافي ءمازھابىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنان بەيحابار. وسىنىڭ اعارتۋشىلىق جاعىن حالىققا ءسىڭىرۋدى مەشىتتەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قولعا السا, نۇر ۇستىنە نۇر. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ءدىندى, يسلام قايراتكەرلەرىن قۇرمەتتەپ قاستەرلەۋ ورايىنداعى ويلارىن جەتكىزدى. قازاقتى شوقىندىرۋدان ساقتاپ قالعان ناۋان حازىرەتتەردى قازىر كىم ءبىلىپ جاتىر؟ ق.ءجۇمادىلوۆ ءوزى اقتايلاق ءبيدى ارقاۋ ەتكەن «پرومەتەي الاۋى» دەگەن رومانىن ءدىن تاقىرىبىنا ارناعان ەكەن. بۇل ونەگە مۇسىلماندىق مەرەيىن اسىرۋ جولىندا جازۋشىلار, كينوگەرلەر, تەلەجۋرناليستەر, مادەنيەت سالاسىنىڭ باسقا دا قايراتكەرلەرى قاجىر-قايرات تانىتۋى قاجەتتىگىن ايعاقتايدى.
«مىسل» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ساياساتتانۋشى سەيداحمەت قۇتتىقادام ءدىن وكىلدەرىن يسلام تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدىك جەتەكشى دىندەر تۋرالى دا جاقسى بىلۋگە, ءوز سالاسىندا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار بولۋعا, بارلىق دىندەر وكىلدەرىمەن پىكىرتالاسقا تۇسە الۋعا شاقىردى. ءدىن, ەڭ الدىمەن, ءبىلىم مەن عىلىمعا نەگىزدەلەدى. سوندىقتان, ءبىلىم مەن ءدىن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. وسى زامانعى الماعايىپتار جاعدايىندا يماني ءبىلىمدى ناسيحاتتاۋ جۇرتشىلىقپەن اراقاتىناستىڭ جاڭا ۇلگىلەرىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. مۇنىڭ ەڭ تاماشاسى – ءدىني سانانى تاربيەلەۋ. بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي تەلەديدار قۋاتتى اقپاراتتىق رەسۋرس بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. كىتاپ وقىماسا دا ميلليونداعان كورەرمەن تەلەديدار الدىندا وتىرادى. ەندەشە, مەملەكەت ءداستۇرلى رۋحاني قۇندىلىقتاردى پاش ەتەتىن تەلەديدار باعدارلامالارىن جاساۋعا جاعداي تۋعىزعاننان ەش ۇتىلماس ەدى.
وسى تۇرعىداعى پىكىر الىسۋعا اقىندار مارفۋعا ايتقوجينا, مىڭباي ءراش, ءباسپاسوز ارداگەرلەرى سارباس اقتاەۆ پەن امانتاي احەتوۆ جانە باسقالار ءۇن قوستى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جانە ءمۇفتيات باسشىلىعىنىڭ ۇيىتقىلىعىمەن وتكەن كەزدەسۋدى ۇلتتى ۇيىستىرۋشى يماندىلىق شاراسى رەتىندە جوعارى باعالاپ, ول كەلەشەكتە ءداستۇرلى تۇردە ءوتىپ تۇرسا ەكەن دەگەن تىلەك ءبىلدىردى.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
