3. اۆتور
1989 جىلدىڭ 4 ناۋرىزى. تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ «پارتيالىق جۇمىس: ىسكەرلىك, جاڭاشىلدىق, ىزدەنىس» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ستول باسىنداعى سۇحباتى وتەتىن بولدى. وعان رەداكتسيادان ەكى ادام بارۋعا شەشىم قابىلداندى. ولار: باس رەداكتور كاكەڭ جانە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مەن. الماتىدان ەرتەلەتىپ اتتاندىق. قاپشاعايدان ءوتىپ, شەڭگەلدىگە يەك ارتقاندا: «سويلە, باتىر, – دەدى قالادان شىققالى بەرى اۋىر ويدا وتىرعان اعامىز كەنەتتەن. – مىناداي ۇزاق جولدا ءبىر-بىرىمىزگە اڭگىمە ايتىپ وتىرماساق بولماس, ءسىرا».
مەن قىسىلدىم. ويتكەنى, بارىپ كەل-شاۋىپ كەلگە شامداعاي, جۇمىسقا ءابجىل بولعانىممەن, ۇلكەندەرمەن اراداعى بىلايعى قارىم-قاتىناستا تاجىريبەم از, ءالى اشىلا قويماعان ۇياڭ كەزىم.
وسىنى سەزدى عوي دەيمىن, ماشينە تەرەزەسىنەن سىرتقا بارلاي قاراعان كاكەڭ: «راحاڭ... راحىمجاندى ايتامىن دا... سول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە ءبىزدىڭ رەداكتسياعا باس سۇققان سوڭعى كەلىسى ەسىڭدە مە؟ – دەدى. – بۇل 1986 جىلدىڭ ءنويابرى ەدى عوي. مەن وندا باتىر اعاڭدى وزىمدە كوپ ۇستاماي, ساعان اڭگىمەلەسۋگە جىبەرگەن بولاتىنمىن».
– ءيا, – دەدىم مەن. – ول كىسى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى سۇراق-جاۋاپ اڭگىمەنىڭ ماگنيتوفون تاسپاسى سەيفتە ساقتاۋلى تۇر. قاجەت دەسەڭىز مىنا ساپاردان قايتىپ ورالعان سوڭ, سىزگە بەرەيىن. بىراق, ەكى نارسەگە تۇسىنبەدىم. ول ءوزىڭىزدىڭ وسىدان 31 جىل بۇرىن وچەركىڭىزدىڭ دە, سودان ءسال كەيىنىرەك جارىق كورگەن كىتابىڭىزدىڭ دا كەيىپكەرىن ماعان جىبەرگەنىڭىز جانە راحاڭنىڭ كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى تاپتىشتەپ تۇرىپ سۇراعان ساۋالدارىما: «باۋكەڭ مەن كاكەڭ بىلەدى. ويتكەنى, ول شارۋالاردىڭ باسى-قاسىندا سول كىسىلەر ءجۇردى عوي», – دەپ كوپ نارسەگە ماردىمدى جاۋاپ بەرمەگەنى.
– ماسەلە مىنە, وسىندا, باۋىرىم. ساعان قازىر سونى ايتقالى وتىرمىن, – دەدى اعامىز مىنا ۇزاق جول ۇستىندە ۇلكەن ءبىر اڭگىمە تيەگىن اعىتۋعا ىڭعايلانعانداي بولىپ. – الدىمەن ءسوزدى سەنىڭ ءبىرىنشى سۇراعىڭا ەمەس, ەكىنشىسىنە جاۋاپ بەرۋدەن باستايىن. رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆتى ماعان تاۋىپ بەرگەن باۋكەڭ. باۋىرجان مومىش ۇلى! بۇل كىسىنىڭ بايبىشەسى جامال 50-ءشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ءوزىمىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن “لەنينشىل جاستا” ماشينيستكا ەدى. 1956 جىلدىڭ كوكتەمىندە اپامىز باۋكەڭنىڭ ماسكەۋدەگى اسكەري قىزمەتتەن ءبىرجولاتا بوساپ, الماتىعا كەلگەنىن ايتتى دا, بىزدەردى باتىر اعامىزبەن تانىستىرۋ ءۇشىن ۇيىنە شاقىردى. سودان باستاپ ول كىسىنىڭ نازارى ماعان مىقتاپ اۋعانىن جاسىرمايمىن.
سول باۋكەڭ, ارۋاعىڭنان اينالايىن اسىل اعام ءبىر كۇنى ۇيىنە شاقىردى. ايتقان اڭگىمەسى: وزىنە سوعىسقا قاتىسقان بەيتانىس جاس جىگىت سالەم بەرۋگە كەلىپتى.
– بىلەسىڭ بە؟ – دەدى كوزى ۇشقىن شاشىپ, شيرىققان باۋكەڭ. – مەن دە سوعىسقا قاتىستىم. ديۆيزياعا دەيىن باسقاردىم. ءتورت جىل بويعى سۇراپىلدىڭ نەبىر سۇمدىقتارى كوز الدىمدا. بىراق, بەرليندى الارداعى, رەيحستاگقا تۋ تىگەردەگى قىرعىن – ول ناعىز اقىرزاماننىڭ ءوزى. جاڭاعى جىگىت سول توزاق وتىنىڭ ىشىندە بولعان. سول الاپاتتان ارۋاق قولداپ, امان شىققان. جەڭىس جالاۋىن تىككەن! تاعدىر ونىڭ تاريحي ادام رەتىندەگى ءومىربايانىن سول ساتتە جازعان!!! سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ ەندى سونى ەلگە ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جەتكىزۋ.
باۋكەڭ وسى سوزدەردى ايتتى دا, قولىما تىلدەي قاعازدى ۇستاتتى. وندا: «راحىمجان. رەيحستاگ قاھارمانى! ستراننو... سوعىس بىتكەلى 13 جىل. ەشكىم ىزدەمەگەن. احمەتجان قويشىعۇلوۆتىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەيدى» دەپ جازىلىپتى. مۇنى وقي سالا بولاشاق كەيىپكەرىمدى ال كەپ ىزدەيىن. كوپ كەشىكپەي ونى تاپتىم دا. اڭقىلداعان اقجارقىن جىگىت ەكەن. وڭاي ءتىل تابىستىق. قايتا-قايتا بارىپ, بەس كۇندەي اڭگىمەلەستىم. سودان سوڭ جازۋعا وتىردىم. ءناتيجەسىندە 1958 جىلدىڭ 21 فەۆرالى كۇنى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» دەگەن دەرەكتى وچەركىم شىقتى. ول رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن ءدۇر سىلكىندىردى.
– وسىدان كەيىن ۇكىمەتكە دە وي ءتۇسىپ, بيلىك تاراپىنان قوزعالىس بولعان شىعار.
– جوق, باۋىرىم... وعان تاعى دا ارالاسىپ, مۇرىندىق بولعان باۋكەڭ. «قالاي؟» دەيسىڭ عوي. ايتايىن. 1960 جىلى فەۆرالدا اعامىز مەنى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. باردىم. ول كىسى ءسال ويلانىپ وتىردى دا: «سەنىڭ وچەركىڭ ارقىلى راحىمجاننىڭ ەسىمىن ەل ءبىلدى. ەندى ونى باتىرلىق اتاققا ۇسىنۋ كەرەك. مەن ءىلياس وماروۆپەن سويلەستىم. وزىڭمەن كەزدەسكىسى كەلەدى. قۇر قول بارما. جاقسىلاپ ورىسشا سپراۆكا-انىقتاما جازىپ اپار. ىلەكەڭ سونداعى دەرەكتەردى تىلگە تيەك ەتىپ, رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن سويلەسپەكشى», – دەدى.
...كوپ كەشىكپەي ءىلياس وماروۆ اعامىزعا دا جولىقتىم. ول ۋاقىتتا بۇل كىسى قازاق سسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى پرەدسەداتەلىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى-تىن. وتە جىلى قارسى الدى. جازىپ اپارعان قاعازىمدى اسىقپاي وقىپ شىقتى دا: «مۇنى ماعان تاستاپ كەت. ۇلكەن جۇمىس جاساپسىڭ, قاراعىم», دەدى ريزا كەيىپپەن.
سودان ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك بولىمىنە شاقىرىلدىم. وندا مەنىمەن مامەتقازين جولداس اڭگىمەلەستى. سۇراعان ساۋالدارىنىڭ بارىنە ناقتى دالەلمەن جاۋاپ بەردىم. كەيىننەن بىلدىك قوي, جەڭىستىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىنداعى وسى قارەكەتكە مىقتاپ اتسالىسقان ادام جۇمابەك تاشەنوۆ ەكەن. ول كەزدە بۇل كىسى قازاق سسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ ىستەيتىن. باۋكەڭنىڭ ايتۋىندا ءتيىستى ماتەريالدارمەن قارۋلانعان جۇمەكەڭ ماسكەۋدەگى سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى رەتىندەگى ءبىر ايلىق كەزەكشىلىك قىزمەتىندە ر.قوشقارباەۆ جونىندە باس شتابتىڭ ارحيۆىندەگى ماتەريالداردى كوتەرتەدى. ودان راحىمجاننىڭ كەزىندە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىن بىلەدى. سويتەدى دە ونىڭ نەلىكتەن وتپەگەنى جايلى مارشال ي.س.كونەۆتى شاقىرتىپ سۇرايدى. ويتكەنى, بۇل ادام سوعىستان كەيىن باس شتابتىڭ باستىعى بولعان. ج.تاشەنوۆتىڭ قاتقىلداۋ سۇراعىنا مارشال شامدانىپ قالادى. ەكەۋى قاتتى سوزگە كەلەدى. بۇل جايسىز حابار سول كەزدەگى سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلى ك.ە.ۆوروشيلوۆقا جەتەدى. كليمەنت ەفرەموۆيچ ماسەلەنى ۋشىقتىرماس ءۇشىن ءوزىنىڭ ورىنباسارى مەن ايگىلى مارشالدى تاتۋلاستىرۋعا كۇش سالادى. ءسويتىپ جۇرگەندە داۋدىڭ ءتۇيىنى نازاردان تىس قالادى.
– ءبارى كليمەنت ەفرەموۆيچتىڭ ازۋسىزدىعىنان بولدى, – دەپتى جۇمابەك تاشەنوۆ كۇيىنە وتىرىپ باۋكەڭە.
– جۇمەكەڭ دە مەن سەكىلدى قىزبا عوي. ەكەۋمىزدى قۇرتىپ جۇرگەن سول مىنەز, – دەدى ماعان ايتقان اڭگىمەسىندە باۋكەڭ.
ءسويتىپ, العاشقى تالپىنىسىمىز ءساتسىز اياقتالدى.
وسى جەرگە كەلگەندە اڭگىمە كىلت ءۇزىلدى. وعان سەبەپ بولعان جۇرگىزۋشى سەرىكتىڭ ماشينەنى جايلاپ قانا توقتاتىپ, كاپوتتى اشا باستاعانى ەدى. ونى كورگەن ءبىز دە سىرتقا شىقتىق. كۇن الا بۇلت بولىپ كورىنگەنمەن, توڭىرەك ماناۋراعان جايماشۋاق كەيىپتە. جىلى جەل – التىنكۇرەكتىڭ لەبىمەن جول جيەگىندەگى قار اعىل-تەگىل ەرىپ جاتىر.
– ارادا ءتورت جىل ۋاقىت ءوتتى, – دەدى ءبارىمىز ماشينەدەگى ورنىمىزعا وتىرىپ, كولىك ارقارلىنىڭ اسۋىنا بەت العاننان كەيىن كاكەڭ. – الدا جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتتى. باۋكەڭ: «راحىمجان تۋرالى جوعارى جاققا حات جازساق, وعان وكىلەتتىكتەرى زور ءتورت ادام قول قوياتىن بولدى, – دەپ تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى ءبىر كۇنى. سول كىسىنىڭ تۇرتپەكتەۋىمەن مەن ەندى ر.قوشقارباەۆ تۋرالى تابىلعان سوڭعى تىڭ دەرەكتەردى قوسىپ, تاعى دا انىقتاما جازۋعا وتىردىم. قازىر سول دوكۋمەنتتىڭ ءبىر داناسى ءالى كۇنگە ارحيۆىمدە ساقتاۋلى. وعان باۋكەڭ بىلاي دەپ جازىپتى: «بۇل تاقىرىپتا ع.مۇسىرەپوۆپەن اڭگىمە بولدى. وعان العاشقى داناسىن قالدىردىم. 15 يۋل. 1964 جىل. ب.مومىش ۇلى».
كۇزگە تارتا حات قايتا-قايتا جوندەلىپ, ابدەن تولىقتىرىلىپ بارىپ دايىن بولدى-اۋ, ايتەۋىر. وعان وكىمەتكە ءسوزدەرى وتەتىن, قولدارىندا مانداتى بار ءتورت اتاقتى اعامىز قول قويدى. ولار: قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءمۇسىرەپوۆ, سسسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى مۇستافين, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى ي.شۋحوۆ, رەسپۋبليكا جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, اقىن ءا.تاجىباەۆ ەدى.
بۇل باستامانى بيلىك قولدادى. ءسويتىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا ارنايى قاۋلى قابىلدانىپ, التى جىل بويى جيناقتالعان بۇكىل دوكۋمەنت ماسكەۋگە ءجىبەرىلدى. ول كەزدە ونى ادامداردىڭ از عانا توبى بىلەتىن. سەنىمىمىز كۇشتى بولدى. ويتكەنى, 1964 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەلىمىزدەگى جوعارى باسشىلىققا باسقا ادامدار كەلدى عوي. جاقىنداپ كەلە جاتقان جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىندا ولاردان جاڭا كوزقاراس, جاڭا ىقىلاس بولار دەپ كۇتتىك. دۇرىلدەپ 9 مامىر مەيرامى دا وتە شىقتى. بىراق راحىمجان قوشقارباەۆ تۋرالى ورتالىق ۇندەمەدى. قانداي وكىنىشتى...
كاكىمجان اعا سويلەپ وتىر. مەن جوعارىداعى بىرىنەن-ءبىرى وتكەن تىڭ دا سونى دەرەكتەرگە تولى تولعانىستى تىپىر ەتپەي ءۇنسىز تىڭداۋدامىن. سەبەبى, بۇل بۇرىن مۇلدە ەستىمەگەن جاڭا اڭگىمە. اعامىزدىڭ رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىن 50-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا گازەتكە ءبىرىنشى بولىپ جازعان قالامگەر ەكەنىن بىلەتىنبىز. كەيىن, ياعني 1966 جىلى باستى كەيىپكەرى راحاڭ بولىپ تابىلاتىن «كەرنەگەن كەك» اتتى دەرەكتى پوۆەستىڭ دە اۆتورى اتانعانىنان حابارىمىز مول ەدى. بىراق... ءيا, بىراق مىناداي جانكەشتى تىرلىككە ىنتى-شىنتىمەن ارالاسۋى... قايتا-قايتا قۇشىرلانا كىرىسۋى... بۇل ەندى ناعىز كەرەمەت, عاجاپ ءىس!
– باۋكەڭ مەنىمەن اڭگىمەلەسەردە نەمەسە ءبىر جۇمىس تاپسىراردا ۇنەمى شاقىرتىپ الۋشى ەدى, – دەپ ءسوزىن جالعادى كاكىمجان اعا مۇقىرعا جەتىپ, كوكسۋ وزەنىنەن وتە بەرگەندە. – بۇل جولى, ياعني 1969 جىلدىڭ يانۆارىندا اقساقال ماعان تەلەفون ارقىلى ءوزى حابارلاسىپ, بىلاي دەدى: «راحىمجان دەسە عابيت مۇسىرەپوۆ ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. پىكىرى ءالى جوعارى. سول كىسىمەن اقىلداسقايسىڭ. باستاعان ءىستى ورتا جولدا قالدىرۋعا بولمايدى».
باتىر اعانىڭ ايتقانى ءبىز ءۇشىن بۇيرىق. ال ول سوزبۇيداعا سالىنبايدى, ورىندالادى. وسىلاي دەگەن ىشكى ويىم كوپ كەشىكپەي مەنى عابەڭمەن جۇزدەستىردى. اقىلداستىردى. سودان كەيىن جوعارى جاققا تاعى ءبىر حات كەتتى. ول جەڭىستىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ر.قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىن ءادىل باعالاۋ جونىندەگى تىلەك-ۇسىنىس ەدى. وعان اتاقتى باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزى باستاپ, ەكى مارتە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى سەرگەي لۋگانسكي مەن قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, اقىن جۇبان مولداعاليەۆ قوستاپ, 12 ادام قول قويدى. بۇل 1969 جىلدىڭ 29 يانۆارى بولاتىن. ماسەلەنى قاراۋعا ۋاقىت جەتكىلىكتى بولسىن, ەرتەڭ ەشكىمدە دە وكىنىپ قالماسىن دەپ اتالمىش دوكۋمەنت ماسكەۋگە جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىنان ءبىر جىل التى اي بۇرىن ادەيى ەرتە جىبەرىلدى. تاعى دا ۇنسىزدىك. ورتالىق بۇل حاتقا دا ءلام-ميم دەپ جاق اشپادى.
ءسوزىمدى اياقتاردا ادىلەتتىلىككە قيانات بولماس ءۇشىن, مىنا ءبىر جايدى دا انىقتاپ ايتا كەتەيىن. جوعارىداعىداي مازمۇنداعى ەڭ سوڭعى حاتتىڭ عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان ءبىر توپ ادامنىڭ قول قويۋىمەن ل.ي.برەجنەۆ اتىنا 1975 جىلى دا جازىلعانى بار. مۇنى قولعا الىپ, ونىڭ باسى-قاسىندا بولعان جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعاڭ. ايتپاقشى, وسىدان ءبىر اپتا شاماسى بۇرىن سول كىسىنىڭ «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا «ەسكىرمەگەن ەستەلىك» اتتى ماقالاسى شىقتى. وقىدىڭ با؟
– ءيا, – دەپ جاۋاپ قاتتىم مەن. – فەۆرالداعى نومەر عوي. جالعاسى № 3 ساندا جاريالاناتىنى ايتىلىپتى, – دەدىم ءسوزىم دالەلدى ءارى اسەرلى بولسىن دەگەندەي نىقتاپ.
– دۇرىس, – دەدى كاكىمجان اعا. ءسويتتى دە: – مىنە, تالدىقورعانعا دا كەلدىك. مۇندا وبكومعا كىرىپ شىعۋىم كەرەك. وندا مەنى يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى گۇلشا تاڭىربەرگەنوۆا توسىپ وتىر. ال سەندەر قالانى ارالاڭدار. 40-45 مينۋت كولەمىندە بوي كورسەتىپ قالارمىن, – دەدى جۇرگىزۋشى سەرىك ەكەۋمىزگە.
قالانى ارالاعاندا قايدا بارامىز. ۋاقىت شەكتەۋلى. ونىڭ ۇستىندە مۇندا كورە قويارلىق جەر دە از. ەكى كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ شىعىپ, ورتالىق الاڭنىڭ شىعىس جاعىنداعى سۇر ۇيگە قايتىپ كەلسەك, كاكەڭ دە باسپالداقپەن جايلاپ ءتۇسىپ, بىزگە قاراي بەتتەپ كەلەدى ەكەن.
– سوندا اتاقتى ادامداردىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ءسىز دايىنداپ, ول كىسىلەر قول قويعان جوعارىداعى ءۇش حاتتىڭ تاعدىرىنان ەشقانداي حابار بولماعانى ما؟ – دەدىم مەن كولىگىمىز اقسۋعا بەت العان سوڭ, اعامىزدى قايتادان سوزگە تارتىپ. – ءوزىڭىز كەيىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىڭىزدە سول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ماسكەۋدىڭ ۇنسىزدىگىنىڭ سىرىن ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– ول جۇمباقتىڭ جاۋابى مەن ۇلكەن ۇيگە بارماستان كوپ ۋاقىت بۇرىن-اق بەلگىلى بولعان, – دەدى اعامىز جوعارىداعى ساۋالعا كۇنى بويى دايىندالىپ وتىرعان ادامداي ىلە جاۋاپ قاتىپ. – 1980 جىلى اۆگۋستا رەسپۋبليكامىزدىڭ 60 جىلدىعى تويلاناتىن بولدى. وندا مەن, وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر, قازتاگ-تىڭ ديرەكتورىمىن. توي سالتاناتىنا باس حاتشى ل.ي.برەجنەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىستى. سونداعى از عانا بيلىك يەلەرى اراسىنداعى اڭگىمەدە لەونيد يليچكە الدىمەن راحىمجان قوشقارباەۆ, سودان سوڭ باۋىرجان مومىش ۇلى ماسەلەسى قۇلاققاعىس ەتىلدى. وعان كرەمل قوجايىنى: «تاريحتى قايتا قاراپ قايتەمىز», دەپ وتە قىسقا جاۋاپ بەردى. بۇل: «بولدى, ءبىتتى. ءبارى وسىمەن ءتامام. ونداي تاقىرىپتى ەندى قايتىپ قوزعاماڭدار», دەگەن ءسوز ەدى.
– مەن مۇنىڭ ءبارىن ساعان نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ – دەدى وسى ارادا ءسال ءۇنسىز قالىپ بارىپ اڭگىمەسىن قايتا جالعاعان كاكىمجان اعا. – ءبىز قارتايدىق. ءبىر جىلدان سوڭ باۋكەڭ ايتقانداي “دەرپەن”, ياعني دەربەس پەنسيونەر بولامىز. ءسويتىپ, قوعامنىڭ قىز-قىز قايناپ جاتقان ومىرىنەن الىستايمىز. ال بۇل دەگەن ءتىلىڭدى بىرەۋ الىپ, بىرەۋى الماي, پۇشايمان كۇي كەشەسىڭ دەگەن ءسوز. سوندا رەيحستاگ قاھارمانى تۋرالى جيىپ-تەرگەن دۇنيە نە بولادى؟ جەڭىستىڭ 15, 20, 25, 30 جىلدىعىنداعى باستامالار جاعدايى قايدا قالماق؟ ونى كەلەشەكتە كىم جالعاستىرادى؟ وسىنى ويلاي كەلە مەن مىناداي شەشىم قابىلدادىم. ول – قالاعا ورالعان سوڭ راحاڭ تۋرالى 30 جىل بويى جيناعان ارحيۆ دەرەكتەرىمنىڭ كوشىرمەسىن ساعان بەرۋ. جاسسىڭ. بولاشاعىڭ الدا. قايدا, قانداي جاعدايدا جۇرسەڭ دە وسى ماسەلە ايتەۋىر جۇرەك تۇكپىرىڭدە جاتسىن دەگەن نيەت قوي مەنىكى. باتىر اعاڭمەن ءوزىڭدى وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن نەگە كەزدەستىرىپ, اڭگىمەلەستىردىم دەپ ويلايسىڭ؟ ونىڭ ءمانىسى مىنە, وسىندا, قاراعىم. ءۇمىتسىز شايتان دەگەن... الدا جەڭىستىڭ 45 جىلدىعى كەلە جاتىر. ودان كەيىن 50 جىلدىق تا بوي كورسەتپەك. سونداي كەزدە ءۇنسىز قالماساڭدار بولعانى دا.
اڭگىمە اياقتالدى. مەن ۇندەمەدىم. ويتكەنى, بۇل ەلپ ەتىپ, بىردەن باس يزەي سالاتىن جەڭىل-جەلپى شارۋا ەمەس ەدى. سالماعى اۋىر, جولى قيىن جۇك بولاتىن. سوندىقتان ونى بىردەن قابىلداي المادىم. «جاۋابى جيىرما جىلدان بەرى تابىلماي كەلە جاتقان جۇمباققا جولاپ نەم بار؟» دەگەن ەكىۇداي سەزىم جەتەگىندە قامالدىم دا قالدىم.
...اقسۋدان الماتىعا 7-مارتتا كەشتەتىپ جەتتىك. 10-ى كۇنى جۇمىسقا شىقتىق. ءتۇسكە تامان: «باس رەداكتور شاقىرىپ جاتىر», دەدى حاتشى قىز. ەسىكتى اشىپ كىرە بەرگەنىمدە: «مىنە, باۋىرىم! ساعان ايتقان دوكۋمەنتتەر مىناۋ», دەدى كاكىمجان اعا سەيف كىلتىن نىعارلاي جاۋىپ جاتىپ. – «جەيتىن نانىم بار ەدى دەپ جۇرگەنشە, جەپ تىنايىن», دەپتى عوي باياعى اشارشىلىقتا بىرەۋ. سول ايتقانداي مىنا پاپكانى ساعان بەرىپ, كوڭىلىمدى جايلاندىرايىن. ايتارىم: اسىقپا. بۇگىن-ەرتەڭ قولعا الاتىن شارۋا ەمەس. جاعدايعا قاراپ قيمىلدا. ءومىر ۇزاق جول عوي, قالقام. ءبىر رەتى كەلىپ قالار. ال بولماسا... قايتەسىڭ. ايتەۋىر, وسى ءىس ساعان امانات», دەدى.
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە جۇرەگىم ءدىر ەتە ءتۇستى. نە ىستەرىمدى بىلمەي بەتىنە قارادىم اعامىزدىڭ. ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا: جايدارى دا جايباراقات, سالماقتى دا سىرباز كەيىپتە تۇرعان ەدى سول ساتتە ول كىسى. قينالۋ مەن رەنجۋ نەمەسە مۇڭايۋ اتىمەن جوق-تىن وڭىندە. كەرىسىنشە, دەگدار, بەكزات قالپىمەن قاراپ تۇردى ماعان.
...سودان تۋرا جەتى اي وتكەن سوڭ كاكىمجان اعا كەنەتتەن قايتىس بولدى. مەن سوندا بارىپ ءبارىن ءبىر-اق ءتۇسىندىم. ءتۇسىندىم دە: «ءومىر بار جەردە, قازا بار دەگەن... كوپ نارسەنى ەرتە ويلاستىرعان ەكەن-اۋ جارىقتىق», دەدىم ىشىمنەن. سويتە وتىرىپ, 1990 جىلدىڭ باسىندا ۇزىنقۇلاقتان: «ورتالىق كوميتەتتەگى مەملەكەتتىك ناگرادالار ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كورىك ءدۇيسەەۆ باۋكەڭنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا كەيبىر ماسەلەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ءماسكەۋگە بارادى ەكەن», دەگەن حاباردى ەستىپ, سول كىسىگە جولىعۋعا بەل بۋدىم. ويىم – كاكەڭنىڭ قالدىرىپ كەتكەن كوشىرمە قاعازدارىنداعى دەرەك كوزدەردى اعامىزدىڭ قولىنا ۇستاتىپ, سول ارقىلى ورتالىقتان ولاردىڭ كۋالاندىرعان دانالارىن الدىرتۋ جونىندە ءوتىنىش جاساۋ. كورىك قۇندىزباي ۇلى 1987-1989 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ادام. بارلىق رەداكتسيا ءبىر عيماراتتا ورنالاسقاندىقتان, كاكىمجان اعاعا ۇنەمى كەلىپ-كەتىپ اڭگىمەلەسىپ جۇرەتىن. ءبىزدى سودان جاقسى تانيتىن. سونى بەتكە ۇستاپ كەلەمىز عوي, باياعى.
– جارايدى, – دەدى اعامىز قاشانعى ەلپىلدەگەن كىشىپەيىل مىنەزىمەن. – اكەل ءتىزىمىڭدى. الا كەتەيىن. ۋاقىت وتە كەلە مۇمكىن راحاڭ ماسەلەسىمەن دە اينالىسىپ قالارمىز. سوندا قاجەتكە جارارى انىق. بىراق, ەسىڭدە بولسىن, قازىرگى باستى تاپسىرما – باۋكەڭ.
حالىق باتىرىنىڭ 80 جىلدىعىنا بايلانىستى ول نيەت پەن تىلەكتىڭ ءبارىمىزدىڭ ويلاعانىمىزداي بولىپ, ابىرويمەن ورىندالعانىن قازىر بۇكىل جۇرت بىلەدى. 1990 جىلعى 12 دەكابردە رەسپۋبليكانىڭ جاڭا باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ورتالىقتى مويىن بۇرعىزباس دالەلدەر ارقىلى كوندىرۋىمەن باۋىرجان مومىش ۇلىنا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. “تاۋبە! – دەستىك بۇل اقجولتاي حابارعا. – راحىمجان قوشقارباەۆقا دا وسىنداي اقجارىلقاپ كۇن تۋسا ەكەن...».
ءوستىپ جۇرگەندە ارادا ءتورت جىل ءوتتى. بۇل كەزدە مەن «حالىق كەڭەسى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. الدا جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتتى. وسىنىڭ قارساڭىندا راحاڭدى جوعارعى جاق ەسىنە تاعى ءبىر سالىپ قويساق قايتەدى دەگەن ويمەن باسشىمىز سارباس اقتاەۆقا كىرگەنىم ەسىمدە. «قاجەتتى دەرەكتىڭ ءبارى كورىك اعامىزدا. ول كىسى ونى كاكەڭنىڭ قالدىرعان ءتىزىمى ارقىلى ماسكەۋدەن انىقتاپ قايتقان», – دەدىم ساكەڭە, بارلىق وقيعانىڭ بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي بايانداپ. سارباس اعا: «كورەيىك», – دەدى دە جوعارعى جاققا بارلاۋ جاساۋعا كەتتى. ءبىر اي شاماسى ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ول كىسى كابينەتىنە شاقىرىپ الدى دا: “قازىر قوعامدىق پىكىردىڭ ءبارى قاسەكەڭ, قاسىم قايسەنوۆ جاعىنا اۋىپ تۇر», – دەدى. – بۇل زاڭدى دا. سەبەبى, حالىق كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندە باياعىدان بەرى كەلە جاتقان ءۇش ارداقتىمىز بار ەدى دەسەك, سولاردان كوزى ءتىرى قالعانى – وسى پارتيزان اعامىز عوي. ال ەندى باۋكەڭ مەن راحاڭ قازىر مىنا ومىردە جوق. سوندىقتان بيلىكتىڭ بۇل كىسىگە بۇيرەگىنىڭ بۇرۋىن: «قاريانىڭ كەۋدەسىندە وكىنىش كەتپەي, ەرلىگىنىڭ ەلەنۋىن كوزى ءتىرى كەزىندە كورسىن», – دەگەن تۇرعىدا ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. اڭگىمەنىڭ توق ەتەرى, قالاي, نە دەسەك تە ەندى جارتى جىلدان سوڭ بۇكىل اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى قاسەكەڭە قاراي اۋادى. ودان ءبىز دە تىس قالماۋىمىز كەرەك. تاپسىرما سولاي».
ايتقانداي-اق, 1995 جىلدىڭ باسىنان باستاپ گازەت-جۋرنال مەن تەلەراديودا قاسەكەڭ تۋرالى قۋاتتى قوعامدىق پىكىر ءدۇمپىپ كەپ بەردى دەيسىز. ساكەڭ ەسكەرتكەندەي, بۇدان «حالىق كەڭەسى» دە شەت قالماي, باسشىلىقتىڭ تاپسىرۋىمەن مەنىڭ دە اڭىز ادام تۋرالى «كەيىپكەر» اتتى كولەمدى ماقالا جازعانىم بار. اقىرى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ وتىلۋىنە ەكى جەتى قالعاندا, ياعني, 24 ءساۋىر كۇنى قاسىم قايسەنوۆ ەلباسى جارلىعىمەن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا يە بولدى. ارينە, ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءمارتەبەسى بولسا دا جوق. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى پارتيزان اعامىزعا ناعىز لايىق ماراپات ەدى.
ارادا تاعى دا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. 1998 جىلدىڭ اياعىندا مەن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تابالدىرىعىن اتتادىم. بۇل جاڭا جىلعا ءبىر اپتا قالعان كەز بولاتىن. كەلە سالا گازەتتىڭ جىلاشار ءنومىرىن شىعاراتىن توپقا جەتەكشىلىك ەتۋگە جەگىلدىم. رەداكتسيا القاسىنىڭ تالابى: ول ءنومىر تارتىمدى, تىڭ تاقىرىپتارعا تولى بولۋى كەرەك. «ءتىپتى جىل بويىنا ءجۇرگىزىپ, كوپتىڭ كوڭىلىن اۋداراتىن, سول ارقىلى باسىلىمعا بەدەل اكەلەتىن ءىرى يدەيالار مەن جوبالار بولسا, ول عاجاپ بولار ەدى», دەيدى باس رەداكتورىمىز ەرجۇمان سمايىل اعامىز جۇمىستىڭ ارا-اراسىندا.
كۇنى بويى ويلاندىق. كوز الدىمىزعا كەلەر جىلدىڭ كەلبەتىن اكەلەمىز. 1999 جىل... قاڭتار – پرەزيدەنت سايلاۋى; ءساۋىر – قانىش ساتباەۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى; جەلتوقسان – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 80 جىلدىعى... تاعى نە بار دەگەندەي, كۇنتىزبەنى قايتا پاراقتاۋعا كوشتىك. توقتا... توقتا! «راحىمجان قوشقارباەۆ. 1924 جىلى 19 قازاندا تۋعان». سوندا اعامىز كەلەر جىلى قانشاعا كەلەدى؟ دەرەۋ 99-دان 24-ءتى الىپ تاستاپ, ساناي باستادىق. 75! و-و, بۇل رەيحستاگ قاھارمانىنىڭ مەرەيتويى عوي. بولدى! ءبىتتى! وسى داتانى العا تارتىپ, ون اي بويى قوعامدىق پىكىر كورىگىن گۋىلدەتۋ كەرەك. قۇداي قالاسا, بۇل ءبىر كەرەمەت يدەيا بولايىن دەپ تۇر!
سودان وتىرا قالىپ, راحاڭ تۋرالى ماقالا جازايىن. ءبىسمىللاسى كاكىمجان اعا اتىنان باستالىپ, ءتىنى 1986 جىلعى ماگنيتوفون تاسپاسىنداعى سۇراق-جاۋاپتان ورىلگەن بۇل دۇنيەنىڭ تاقىرىبى «حالىق الا الماعان قامال» دەپ اتالدى. نەگە؟ ونىڭ جاۋابىن اتالمىش ماتەريالدىڭ «ءسوز سوڭى» تاراۋىنداعى سويلەمدەر انىق اشىپ بەردى عوي دەپ ويلايمىن. «حالقىمىز كەزىندە ەش پارمەن, جارلىقسىز «باتىر» دەپ ءوز جۇرەك قالاۋىمەن ات بەرگەن ءۇش قاھارماننىڭ بار ەكەنىن جاقسى بىلەسىزدەر, قۇرمەتتى وقىرمان!» – دەلىنگەن بولاتىن وندا. – جاريالىلىق پەن دەموكراتيا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا سولاردىڭ ەكەۋى – باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قاسىم قايسەنوۆ كەش تە بولسا, سول اتاققا قول جەتكىزدى ەمەس پە؟ ال راحىمجان قوشقارباەۆ اعامىز ۇمىت قالدى. نەگە؟ ءبىزدى مىنە, وسى سۇراق مازالايدى. “حالىق المايتىن قامال جوق», دەيدى قازاق دانالىعى. ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلسىن دەسەك, ەل ەكەنىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلسە, راحاڭ تۋرالى 60-70-ءشى جىلدارداعى قوعامدىق پىكىر نەگىزىندە ءبىر ءدۇمپىپ بارىپ باسىلعان ۇمتىلىستى تاعى دا قايتالاپ كورسەك قايتەدى؟ سويتەيىك, جاراندار! پىكىر بىلدىرەيىك. ۇسىنىس ايتايىق. حالىق الا الماي كەلە جاتقان قامالعا تاعى ءبىر رەت شابۋىل جاساپ كورەيىك. ناتيجەسى بولىپ قالار...».
اتالمىش ماقالا 1999 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 5-ءشى بەتىندە جارىق كوردى. سول-اق ەكەن, جەر-جەردەن رەداكتسياعا قولداۋ حاتتار قاپتادى-اي دەيسىز. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتى پارتيزان ق.قايسەنوۆ پەن قوستاناي وبلىسىنداعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى م.ياروۆويدىڭ, تالدىقورعان وبلىسىنداعى جاركەنت ءوڭىرىنىڭ تۇرعىنى ت.يسابەكوۆ پەن كەزىندە راحاڭ ديرەكتور بولىپ تۇرعان «الماتى» قوناق ءۇيىنىڭ اكىمشىسى قىزمەتىن اتقارعان زەينەتكەر س.داۋرەنبەكقىزىنىڭ لەبىزدەرى جۇرەك تولقىتارلىق دۇنيەلەر ەدى. مىنە, وسىنداي پىكىرلەردى اۋەلى كاكىمجان اعانىڭ بىزگە قالدىرىپ كەتكەن پاپكاسىنداعى حاتتارىن ايشىقتاي ورنالاستىرىپ بارىپ, سودان سوڭ جۇرتشىلىق ۇسىنىستارىن توپتاپ بەردىك تە وتىردىق.
ءالى ەسىمدە, سول جىلعى 4 ءساۋىر كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى ابەكەڭ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ كومەكشىسى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ, «ەگەمەن قازاقستانداعى» راحاڭ تۋرالى سوڭعى ءۇش اي ىشىندە شىققان ماتەريالداردى جيناقتاپ جەتكىزىپ بەرۋدى ءوتىندى. «ءيا, ءسات!» دەدىك ىشتەي. 5 مامىر كۇنى تىلەكقابىل تاعى ءبىر رەت حابارلاسىپ: «قوشقارباەۆتىڭ جانىنداعى گريگوري بۋلاتوۆ رەسەيدىڭ قاي جەرىنەن ەدى؟ سونداي ءبىر مالىمەت كەرەك بولىپ تۇر», – دەدى. «ۆياتكانىڭ ورىسى عوي», – دەدىك ساق ەتكىزىپ». ال 7 مامىر كۇنى تۇسكى ساعات 12-لەر شاماسىندا رەداكتسياعا تاعى دا تىلەۋىڭدى بەرگىر تىلەكقابىل الاقايلاي تەلەفون سوعىپ, ءبىزدى مەملەكەتتىك حاتشىعا قوستى. ابەكەڭ امان-ساۋلىقتان سوڭ وسى جاڭا عانا ەلباسىنىڭ كابينەتىنەن شىققانىن, پرەزيدەنت راحىمجان قوشقارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن تولقي تۇرىپ ايتتى. سودان سوڭ راحاڭنىڭ ەلوردادا تۇراتىن تۋىستارىن ىزدەپ تابۋدى, ولارعا «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ كەشكى قورىتىندى جاڭالىقتارىندا وقىلاتىن جارلىقتان جارتى ساعات بۇرىن وسى قۋانىشتى حاباردى جەتكىزۋدى تاپسىرىپ, گازەتتىڭ 9 مامىر – جەڭىس كۇنگى مەيرامىنان كەيىنگى نومىرىنە ارنايى ماقالانىڭ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى.
كەشكى ساعات 19-دا كۋرەر «ەگەمەن قازاقستان» رەداكتسياسىنا ەلباسى جارلىعىن جەتكىزدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ « ۇلى جەڭىستىڭ ەرەكشە وقيعاسى» دەگەن تۇسىنىكتەمە ماقالاسىمەن بىرگە گازەتتىڭ ەرتەڭگە شىعىپ بارا جاتقان 8 مامىر كۇنگى نومىرىنە سالىندى. ال وعان دەيىن ءبىز ءتىلشى نۇرحان مىڭباي ەكەۋمىز تەلەفون ارقىلى راحاڭنىڭ استانادا تۇراتىن نەمەرە ءىنىسى كارتاي مۇسابەكوۆ پەن تۋىسى گۇلشەن جۇماعوجينانى تاۋىپ, اڭگىمەلەسىپ ۇلگەرگەن ەدىك. ول سۇحبات 11 مامىر كۇنى اعا گازەتتە «حالىق العان قامال» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى.
...سودان كوپ كەشىكپەي رەداكتسياعا بەيتانىس اپايدىڭ كەلىپ, ءبىزدىڭ بولمەنىڭ ەسىگىن يمەنە اشقانى بار. «اتىم – رىمجان, قاراعىم, – دەدى ول كىسى داۋسى دىرىلدەي. – راحىمجان اعالارىڭنىڭ نەمەرە قارىنداسى بولىپ كەلەمىن. كوپ جىل وسى اقمولاداعى كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىندا ساباق بەردىم. قازىر زەينەتكەرمىن. جاقسى ءىس, ۇلكەن ازاماتتىق ءتىرلىك جاساپسىڭدار, اينالايىن. ءۇنسىز قالمايىق دەپ تۋعان-تۋىسقاندار اتىنان «ەگەمەن قازاقستانعا» راحمەت ايتقالى كەلدىم», – دەدى. ءسويتتى دە كوزى مولتىلدەپ, ەگىلىپ قويا بەردى. «جالعىز ەدى, – دەدى. – باس كوتەرەر ىزدەۋشىسى جوق ەدى», – دەدى. مۇنى كورىپ وتىرىپ ەندى مەنىڭ كوڭىلىم بوسادى.
– ولاي دەپ ايتپاڭىز, – دەدىم اپايدى جۇباتىپ. – ارتىندا قازاق دەگەن حالقى, كاكىمجان قازىباەۆ سەكىلدى ءومىر بويعى جوقتاۋشىسى بوپ وتكەن ءىنىسى تۇرعاندا راحاڭ قالاي جالعىز بولادى؟ راحمەت ايتساڭىز الدىمەن باتىر اعامىزدى العاش رەت گازەتكە جازىپ, 31 جىل ناسيحاتتاعان كاكەڭە ايتىڭىز.
وسىلاي دەدىم دە مەن رىمجان اپايعا كاكىمجان اعا تۋرالى ءايدا كەپ اڭگىمە سوعايىن. قولىنا كاكەڭ تۋرالى ءوزىم قۇراستىرىپ, 1996 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان نۇرماحان ورازبەك اعامىز شىعارىپ بەرگەن «كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدە قالعان» ەستەلىكتەر جيناعىن بەرەيىن. ءسويتىپ, رەداكتسيانىڭ كەزەكشىلىك اتقارىپ جۇرگەن كولىگىنە مىنگىزىپ, رىمجان اپايدى ۇيىنە شىعارىپ سالايىن. سودان سوڭ الماتى جاقتان پويىز كەلەتىن شىعىسقا قاراپ تۇرىپ: «اماناتىڭىز ورىندالدى, كاكىمجان اعا!» دەپ كۇبىرلەي ءتىل قاتىپ, كوڭىلىمدى ءبىر دەمدەيىن.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
––––––––––––
سۋرەتتەردە: جازۋشى-پۋبليتسيست ك.قازىباەۆ;
رەيحستاگ قاھارمانى ر.قوشقارباەۆ.
(سوڭى. باسى 77-80-نومىرلەردە).
3. اۆتور
1989 جىلدىڭ 4 ناۋرىزى. تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ «پارتيالىق جۇمىس: ىسكەرلىك, جاڭاشىلدىق, ىزدەنىس» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ستول باسىنداعى سۇحباتى وتەتىن بولدى. وعان رەداكتسيادان ەكى ادام بارۋعا شەشىم قابىلداندى. ولار: باس رەداكتور كاكەڭ جانە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مەن. الماتىدان ەرتەلەتىپ اتتاندىق. قاپشاعايدان ءوتىپ, شەڭگەلدىگە يەك ارتقاندا: «سويلە, باتىر, – دەدى قالادان شىققالى بەرى اۋىر ويدا وتىرعان اعامىز كەنەتتەن. – مىناداي ۇزاق جولدا ءبىر-بىرىمىزگە اڭگىمە ايتىپ وتىرماساق بولماس, ءسىرا».
مەن قىسىلدىم. ويتكەنى, بارىپ كەل-شاۋىپ كەلگە شامداعاي, جۇمىسقا ءابجىل بولعانىممەن, ۇلكەندەرمەن اراداعى بىلايعى قارىم-قاتىناستا تاجىريبەم از, ءالى اشىلا قويماعان ۇياڭ كەزىم.
وسىنى سەزدى عوي دەيمىن, ماشينە تەرەزەسىنەن سىرتقا بارلاي قاراعان كاكەڭ: «راحاڭ... راحىمجاندى ايتامىن دا... سول كىسىنىڭ كوزى تىرىسىندە ءبىزدىڭ رەداكتسياعا باس سۇققان سوڭعى كەلىسى ەسىڭدە مە؟ – دەدى. – بۇل 1986 جىلدىڭ ءنويابرى ەدى عوي. مەن وندا باتىر اعاڭدى وزىمدە كوپ ۇستاماي, ساعان اڭگىمەلەسۋگە جىبەرگەن بولاتىنمىن».
– ءيا, – دەدىم مەن. – ول كىسى ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى سۇراق-جاۋاپ اڭگىمەنىڭ ماگنيتوفون تاسپاسى سەيفتە ساقتاۋلى تۇر. قاجەت دەسەڭىز مىنا ساپاردان قايتىپ ورالعان سوڭ, سىزگە بەرەيىن. بىراق, ەكى نارسەگە تۇسىنبەدىم. ول ءوزىڭىزدىڭ وسىدان 31 جىل بۇرىن وچەركىڭىزدىڭ دە, سودان ءسال كەيىنىرەك جارىق كورگەن كىتابىڭىزدىڭ دا كەيىپكەرىن ماعان جىبەرگەنىڭىز جانە راحاڭنىڭ كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى تاپتىشتەپ تۇرىپ سۇراعان ساۋالدارىما: «باۋكەڭ مەن كاكەڭ بىلەدى. ويتكەنى, ول شارۋالاردىڭ باسى-قاسىندا سول كىسىلەر ءجۇردى عوي», – دەپ كوپ نارسەگە ماردىمدى جاۋاپ بەرمەگەنى.
– ماسەلە مىنە, وسىندا, باۋىرىم. ساعان قازىر سونى ايتقالى وتىرمىن, – دەدى اعامىز مىنا ۇزاق جول ۇستىندە ۇلكەن ءبىر اڭگىمە تيەگىن اعىتۋعا ىڭعايلانعانداي بولىپ. – الدىمەن ءسوزدى سەنىڭ ءبىرىنشى سۇراعىڭا ەمەس, ەكىنشىسىنە جاۋاپ بەرۋدەن باستايىن. رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆتى ماعان تاۋىپ بەرگەن باۋكەڭ. باۋىرجان مومىش ۇلى! بۇل كىسىنىڭ بايبىشەسى جامال 50-ءشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ءوزىمىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن “لەنينشىل جاستا” ماشينيستكا ەدى. 1956 جىلدىڭ كوكتەمىندە اپامىز باۋكەڭنىڭ ماسكەۋدەگى اسكەري قىزمەتتەن ءبىرجولاتا بوساپ, الماتىعا كەلگەنىن ايتتى دا, بىزدەردى باتىر اعامىزبەن تانىستىرۋ ءۇشىن ۇيىنە شاقىردى. سودان باستاپ ول كىسىنىڭ نازارى ماعان مىقتاپ اۋعانىن جاسىرمايمىن.
سول باۋكەڭ, ارۋاعىڭنان اينالايىن اسىل اعام ءبىر كۇنى ۇيىنە شاقىردى. ايتقان اڭگىمەسى: وزىنە سوعىسقا قاتىسقان بەيتانىس جاس جىگىت سالەم بەرۋگە كەلىپتى.
– بىلەسىڭ بە؟ – دەدى كوزى ۇشقىن شاشىپ, شيرىققان باۋكەڭ. – مەن دە سوعىسقا قاتىستىم. ديۆيزياعا دەيىن باسقاردىم. ءتورت جىل بويعى سۇراپىلدىڭ نەبىر سۇمدىقتارى كوز الدىمدا. بىراق, بەرليندى الارداعى, رەيحستاگقا تۋ تىگەردەگى قىرعىن – ول ناعىز اقىرزاماننىڭ ءوزى. جاڭاعى جىگىت سول توزاق وتىنىڭ ىشىندە بولعان. سول الاپاتتان ارۋاق قولداپ, امان شىققان. جەڭىس جالاۋىن تىككەن! تاعدىر ونىڭ تاريحي ادام رەتىندەگى ءومىربايانىن سول ساتتە جازعان!!! سەندەردىڭ مىندەتتەرىڭ ەندى سونى ەلگە ايتىپ, جالپاق جۇرتقا جەتكىزۋ.
باۋكەڭ وسى سوزدەردى ايتتى دا, قولىما تىلدەي قاعازدى ۇستاتتى. وندا: «راحىمجان. رەيحستاگ قاھارمانى! ستراننو... سوعىس بىتكەلى 13 جىل. ەشكىم ىزدەمەگەن. احمەتجان قويشىعۇلوۆتىڭ قاراماعىندا جۇمىس ىستەيدى» دەپ جازىلىپتى. مۇنى وقي سالا بولاشاق كەيىپكەرىمدى ال كەپ ىزدەيىن. كوپ كەشىكپەي ونى تاپتىم دا. اڭقىلداعان اقجارقىن جىگىت ەكەن. وڭاي ءتىل تابىستىق. قايتا-قايتا بارىپ, بەس كۇندەي اڭگىمەلەستىم. سودان سوڭ جازۋعا وتىردىم. ءناتيجەسىندە 1958 جىلدىڭ 21 فەۆرالى كۇنى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «رەيحستاگقا تۋ تىككەن قازاق» دەگەن دەرەكتى وچەركىم شىقتى. ول رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن ءدۇر سىلكىندىردى.
– وسىدان كەيىن ۇكىمەتكە دە وي ءتۇسىپ, بيلىك تاراپىنان قوزعالىس بولعان شىعار.
– جوق, باۋىرىم... وعان تاعى دا ارالاسىپ, مۇرىندىق بولعان باۋكەڭ. «قالاي؟» دەيسىڭ عوي. ايتايىن. 1960 جىلى فەۆرالدا اعامىز مەنى شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار كەلدى. باردىم. ول كىسى ءسال ويلانىپ وتىردى دا: «سەنىڭ وچەركىڭ ارقىلى راحىمجاننىڭ ەسىمىن ەل ءبىلدى. ەندى ونى باتىرلىق اتاققا ۇسىنۋ كەرەك. مەن ءىلياس وماروۆپەن سويلەستىم. وزىڭمەن كەزدەسكىسى كەلەدى. قۇر قول بارما. جاقسىلاپ ورىسشا سپراۆكا-انىقتاما جازىپ اپار. ىلەكەڭ سونداعى دەرەكتەردى تىلگە تيەك ەتىپ, رەسپۋبليكا باسشىلارىمەن سويلەسپەكشى», – دەدى.
...كوپ كەشىكپەي ءىلياس وماروۆ اعامىزعا دا جولىقتىم. ول ۋاقىتتا بۇل كىسى قازاق سسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى پرەدسەداتەلىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى-تىن. وتە جىلى قارسى الدى. جازىپ اپارعان قاعازىمدى اسىقپاي وقىپ شىقتى دا: «مۇنى ماعان تاستاپ كەت. ۇلكەن جۇمىس جاساپسىڭ, قاراعىم», دەدى ريزا كەيىپپەن.
سودان ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك بولىمىنە شاقىرىلدىم. وندا مەنىمەن مامەتقازين جولداس اڭگىمەلەستى. سۇراعان ساۋالدارىنىڭ بارىنە ناقتى دالەلمەن جاۋاپ بەردىم. كەيىننەن بىلدىك قوي, جەڭىستىڭ 15 جىلدىعى قارساڭىنداعى وسى قارەكەتكە مىقتاپ اتسالىسقان ادام جۇمابەك تاشەنوۆ ەكەن. ول كەزدە بۇل كىسى قازاق سسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ ىستەيتىن. باۋكەڭنىڭ ايتۋىندا ءتيىستى ماتەريالدارمەن قارۋلانعان جۇمەكەڭ ماسكەۋدەگى سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى رەتىندەگى ءبىر ايلىق كەزەكشىلىك قىزمەتىندە ر.قوشقارباەۆ جونىندە باس شتابتىڭ ارحيۆىندەگى ماتەريالداردى كوتەرتەدى. ودان راحىمجاننىڭ كەزىندە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىن بىلەدى. سويتەدى دە ونىڭ نەلىكتەن وتپەگەنى جايلى مارشال ي.س.كونەۆتى شاقىرتىپ سۇرايدى. ويتكەنى, بۇل ادام سوعىستان كەيىن باس شتابتىڭ باستىعى بولعان. ج.تاشەنوۆتىڭ قاتقىلداۋ سۇراعىنا مارشال شامدانىپ قالادى. ەكەۋى قاتتى سوزگە كەلەدى. بۇل جايسىز حابار سول كەزدەگى سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلى ك.ە.ۆوروشيلوۆقا جەتەدى. كليمەنت ەفرەموۆيچ ماسەلەنى ۋشىقتىرماس ءۇشىن ءوزىنىڭ ورىنباسارى مەن ايگىلى مارشالدى تاتۋلاستىرۋعا كۇش سالادى. ءسويتىپ جۇرگەندە داۋدىڭ ءتۇيىنى نازاردان تىس قالادى.
– ءبارى كليمەنت ەفرەموۆيچتىڭ ازۋسىزدىعىنان بولدى, – دەپتى جۇمابەك تاشەنوۆ كۇيىنە وتىرىپ باۋكەڭە.
– جۇمەكەڭ دە مەن سەكىلدى قىزبا عوي. ەكەۋمىزدى قۇرتىپ جۇرگەن سول مىنەز, – دەدى ماعان ايتقان اڭگىمەسىندە باۋكەڭ.
ءسويتىپ, العاشقى تالپىنىسىمىز ءساتسىز اياقتالدى.
وسى جەرگە كەلگەندە اڭگىمە كىلت ءۇزىلدى. وعان سەبەپ بولعان جۇرگىزۋشى سەرىكتىڭ ماشينەنى جايلاپ قانا توقتاتىپ, كاپوتتى اشا باستاعانى ەدى. ونى كورگەن ءبىز دە سىرتقا شىقتىق. كۇن الا بۇلت بولىپ كورىنگەنمەن, توڭىرەك ماناۋراعان جايماشۋاق كەيىپتە. جىلى جەل – التىنكۇرەكتىڭ لەبىمەن جول جيەگىندەگى قار اعىل-تەگىل ەرىپ جاتىر.
– ارادا ءتورت جىل ۋاقىت ءوتتى, – دەدى ءبارىمىز ماشينەدەگى ورنىمىزعا وتىرىپ, كولىك ارقارلىنىڭ اسۋىنا بەت العاننان كەيىن كاكەڭ. – الدا جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتتى. باۋكەڭ: «راحىمجان تۋرالى جوعارى جاققا حات جازساق, وعان وكىلەتتىكتەرى زور ءتورت ادام قول قوياتىن بولدى, – دەپ تاعى ءبىر اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى ءبىر كۇنى. سول كىسىنىڭ تۇرتپەكتەۋىمەن مەن ەندى ر.قوشقارباەۆ تۋرالى تابىلعان سوڭعى تىڭ دەرەكتەردى قوسىپ, تاعى دا انىقتاما جازۋعا وتىردىم. قازىر سول دوكۋمەنتتىڭ ءبىر داناسى ءالى كۇنگە ارحيۆىمدە ساقتاۋلى. وعان باۋكەڭ بىلاي دەپ جازىپتى: «بۇل تاقىرىپتا ع.مۇسىرەپوۆپەن اڭگىمە بولدى. وعان العاشقى داناسىن قالدىردىم. 15 يۋل. 1964 جىل. ب.مومىش ۇلى».
كۇزگە تارتا حات قايتا-قايتا جوندەلىپ, ابدەن تولىقتىرىلىپ بارىپ دايىن بولدى-اۋ, ايتەۋىر. وعان وكىمەتكە ءسوزدەرى وتەتىن, قولدارىندا مانداتى بار ءتورت اتاقتى اعامىز قول قويدى. ولار: قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءمۇسىرەپوۆ, سسسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى مۇستافين, قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, جازۋشى ي.شۋحوۆ, رەسپۋبليكا جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, اقىن ءا.تاجىباەۆ ەدى.
بۇل باستامانى بيلىك قولدادى. ءسويتىپ, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا ارنايى قاۋلى قابىلدانىپ, التى جىل بويى جيناقتالعان بۇكىل دوكۋمەنت ماسكەۋگە ءجىبەرىلدى. ول كەزدە ونى ادامداردىڭ از عانا توبى بىلەتىن. سەنىمىمىز كۇشتى بولدى. ويتكەنى, 1964 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ەلىمىزدەگى جوعارى باسشىلىققا باسقا ادامدار كەلدى عوي. جاقىنداپ كەلە جاتقان جەڭىستىڭ 20 جىلدىعىندا ولاردان جاڭا كوزقاراس, جاڭا ىقىلاس بولار دەپ كۇتتىك. دۇرىلدەپ 9 مامىر مەيرامى دا وتە شىقتى. بىراق راحىمجان قوشقارباەۆ تۋرالى ورتالىق ۇندەمەدى. قانداي وكىنىشتى...
كاكىمجان اعا سويلەپ وتىر. مەن جوعارىداعى بىرىنەن-ءبىرى وتكەن تىڭ دا سونى دەرەكتەرگە تولى تولعانىستى تىپىر ەتپەي ءۇنسىز تىڭداۋدامىن. سەبەبى, بۇل بۇرىن مۇلدە ەستىمەگەن جاڭا اڭگىمە. اعامىزدىڭ رەيحستاگ قاھارمانى راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىن 50-ءشى جىلداردىڭ سوڭىندا گازەتكە ءبىرىنشى بولىپ جازعان قالامگەر ەكەنىن بىلەتىنبىز. كەيىن, ياعني 1966 جىلى باستى كەيىپكەرى راحاڭ بولىپ تابىلاتىن «كەرنەگەن كەك» اتتى دەرەكتى پوۆەستىڭ دە اۆتورى اتانعانىنان حابارىمىز مول ەدى. بىراق... ءيا, بىراق مىناداي جانكەشتى تىرلىككە ىنتى-شىنتىمەن ارالاسۋى... قايتا-قايتا قۇشىرلانا كىرىسۋى... بۇل ەندى ناعىز كەرەمەت, عاجاپ ءىس!
– باۋكەڭ مەنىمەن اڭگىمەلەسەردە نەمەسە ءبىر جۇمىس تاپسىراردا ۇنەمى شاقىرتىپ الۋشى ەدى, – دەپ ءسوزىن جالعادى كاكىمجان اعا مۇقىرعا جەتىپ, كوكسۋ وزەنىنەن وتە بەرگەندە. – بۇل جولى, ياعني 1969 جىلدىڭ يانۆارىندا اقساقال ماعان تەلەفون ارقىلى ءوزى حابارلاسىپ, بىلاي دەدى: «راحىمجان دەسە عابيت مۇسىرەپوۆ ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. پىكىرى ءالى جوعارى. سول كىسىمەن اقىلداسقايسىڭ. باستاعان ءىستى ورتا جولدا قالدىرۋعا بولمايدى».
باتىر اعانىڭ ايتقانى ءبىز ءۇشىن بۇيرىق. ال ول سوزبۇيداعا سالىنبايدى, ورىندالادى. وسىلاي دەگەن ىشكى ويىم كوپ كەشىكپەي مەنى عابەڭمەن جۇزدەستىردى. اقىلداستىردى. سودان كەيىن جوعارى جاققا تاعى ءبىر حات كەتتى. ول جەڭىستىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا ر.قوشقارباەۆتىڭ ەرلىگىن ءادىل باعالاۋ جونىندەگى تىلەك-ۇسىنىس ەدى. وعان اتاقتى باۋكەڭ, باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزى باستاپ, ەكى مارتە سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى سەرگەي لۋگانسكي مەن قازاق سسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى, اقىن جۇبان مولداعاليەۆ قوستاپ, 12 ادام قول قويدى. بۇل 1969 جىلدىڭ 29 يانۆارى بولاتىن. ماسەلەنى قاراۋعا ۋاقىت جەتكىلىكتى بولسىن, ەرتەڭ ەشكىمدە دە وكىنىپ قالماسىن دەپ اتالمىش دوكۋمەنت ماسكەۋگە جەڭىستىڭ 25 جىلدىعىنان ءبىر جىل التى اي بۇرىن ادەيى ەرتە جىبەرىلدى. تاعى دا ۇنسىزدىك. ورتالىق بۇل حاتقا دا ءلام-ميم دەپ جاق اشپادى.
ءسوزىمدى اياقتاردا ادىلەتتىلىككە قيانات بولماس ءۇشىن, مىنا ءبىر جايدى دا انىقتاپ ايتا كەتەيىن. جوعارىداعىداي مازمۇنداعى ەڭ سوڭعى حاتتىڭ عابەڭ, عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان ءبىر توپ ادامنىڭ قول قويۋىمەن ل.ي.برەجنەۆ اتىنا 1975 جىلى دا جازىلعانى بار. مۇنى قولعا الىپ, ونىڭ باسى-قاسىندا بولعان جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ اعاڭ. ايتپاقشى, وسىدان ءبىر اپتا شاماسى بۇرىن سول كىسىنىڭ «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا «ەسكىرمەگەن ەستەلىك» اتتى ماقالاسى شىقتى. وقىدىڭ با؟
– ءيا, – دەپ جاۋاپ قاتتىم مەن. – فەۆرالداعى نومەر عوي. جالعاسى № 3 ساندا جاريالاناتىنى ايتىلىپتى, – دەدىم ءسوزىم دالەلدى ءارى اسەرلى بولسىن دەگەندەي نىقتاپ.
– دۇرىس, – دەدى كاكىمجان اعا. ءسويتتى دە: – مىنە, تالدىقورعانعا دا كەلدىك. مۇندا وبكومعا كىرىپ شىعۋىم كەرەك. وندا مەنى يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى گۇلشا تاڭىربەرگەنوۆا توسىپ وتىر. ال سەندەر قالانى ارالاڭدار. 40-45 مينۋت كولەمىندە بوي كورسەتىپ قالارمىن, – دەدى جۇرگىزۋشى سەرىك ەكەۋمىزگە.
قالانى ارالاعاندا قايدا بارامىز. ۋاقىت شەكتەۋلى. ونىڭ ۇستىندە مۇندا كورە قويارلىق جەر دە از. ەكى كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ شىعىپ, ورتالىق الاڭنىڭ شىعىس جاعىنداعى سۇر ۇيگە قايتىپ كەلسەك, كاكەڭ دە باسپالداقپەن جايلاپ ءتۇسىپ, بىزگە قاراي بەتتەپ كەلەدى ەكەن.
– سوندا اتاقتى ادامداردىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ءسىز دايىنداپ, ول كىسىلەر قول قويعان جوعارىداعى ءۇش حاتتىڭ تاعدىرىنان ەشقانداي حابار بولماعانى ما؟ – دەدىم مەن كولىگىمىز اقسۋعا بەت العان سوڭ, اعامىزدى قايتادان سوزگە تارتىپ. – ءوزىڭىز كەيىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىڭىزدە سول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ماسكەۋدىڭ ۇنسىزدىگىنىڭ سىرىن ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى مە؟
– ول جۇمباقتىڭ جاۋابى مەن ۇلكەن ۇيگە بارماستان كوپ ۋاقىت بۇرىن-اق بەلگىلى بولعان, – دەدى اعامىز جوعارىداعى ساۋالعا كۇنى بويى دايىندالىپ وتىرعان ادامداي ىلە جاۋاپ قاتىپ. – 1980 جىلى اۆگۋستا رەسپۋبليكامىزدىڭ 60 جىلدىعى تويلاناتىن بولدى. وندا مەن, وزدەرىڭ بىلەسىڭدەر, قازتاگ-تىڭ ديرەكتورىمىن. توي سالتاناتىنا باس حاتشى ل.ي.برەجنەۆتىڭ ءوزى كەلىپ قاتىستى. سونداعى از عانا بيلىك يەلەرى اراسىنداعى اڭگىمەدە لەونيد يليچكە الدىمەن راحىمجان قوشقارباەۆ, سودان سوڭ باۋىرجان مومىش ۇلى ماسەلەسى قۇلاققاعىس ەتىلدى. وعان كرەمل قوجايىنى: «تاريحتى قايتا قاراپ قايتەمىز», دەپ وتە قىسقا جاۋاپ بەردى. بۇل: «بولدى, ءبىتتى. ءبارى وسىمەن ءتامام. ونداي تاقىرىپتى ەندى قايتىپ قوزعاماڭدار», دەگەن ءسوز ەدى.
– مەن مۇنىڭ ءبارىن ساعان نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ – دەدى وسى ارادا ءسال ءۇنسىز قالىپ بارىپ اڭگىمەسىن قايتا جالعاعان كاكىمجان اعا. – ءبىز قارتايدىق. ءبىر جىلدان سوڭ باۋكەڭ ايتقانداي “دەرپەن”, ياعني دەربەس پەنسيونەر بولامىز. ءسويتىپ, قوعامنىڭ قىز-قىز قايناپ جاتقان ومىرىنەن الىستايمىز. ال بۇل دەگەن ءتىلىڭدى بىرەۋ الىپ, بىرەۋى الماي, پۇشايمان كۇي كەشەسىڭ دەگەن ءسوز. سوندا رەيحستاگ قاھارمانى تۋرالى جيىپ-تەرگەن دۇنيە نە بولادى؟ جەڭىستىڭ 15, 20, 25, 30 جىلدىعىنداعى باستامالار جاعدايى قايدا قالماق؟ ونى كەلەشەكتە كىم جالعاستىرادى؟ وسىنى ويلاي كەلە مەن مىناداي شەشىم قابىلدادىم. ول – قالاعا ورالعان سوڭ راحاڭ تۋرالى 30 جىل بويى جيناعان ارحيۆ دەرەكتەرىمنىڭ كوشىرمەسىن ساعان بەرۋ. جاسسىڭ. بولاشاعىڭ الدا. قايدا, قانداي جاعدايدا جۇرسەڭ دە وسى ماسەلە ايتەۋىر جۇرەك تۇكپىرىڭدە جاتسىن دەگەن نيەت قوي مەنىكى. باتىر اعاڭمەن ءوزىڭدى وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن نەگە كەزدەستىرىپ, اڭگىمەلەستىردىم دەپ ويلايسىڭ؟ ونىڭ ءمانىسى مىنە, وسىندا, قاراعىم. ءۇمىتسىز شايتان دەگەن... الدا جەڭىستىڭ 45 جىلدىعى كەلە جاتىر. ودان كەيىن 50 جىلدىق تا بوي كورسەتپەك. سونداي كەزدە ءۇنسىز قالماساڭدار بولعانى دا.
اڭگىمە اياقتالدى. مەن ۇندەمەدىم. ويتكەنى, بۇل ەلپ ەتىپ, بىردەن باس يزەي سالاتىن جەڭىل-جەلپى شارۋا ەمەس ەدى. سالماعى اۋىر, جولى قيىن جۇك بولاتىن. سوندىقتان ونى بىردەن قابىلداي المادىم. «جاۋابى جيىرما جىلدان بەرى تابىلماي كەلە جاتقان جۇمباققا جولاپ نەم بار؟» دەگەن ەكىۇداي سەزىم جەتەگىندە قامالدىم دا قالدىم.
...اقسۋدان الماتىعا 7-مارتتا كەشتەتىپ جەتتىك. 10-ى كۇنى جۇمىسقا شىقتىق. ءتۇسكە تامان: «باس رەداكتور شاقىرىپ جاتىر», دەدى حاتشى قىز. ەسىكتى اشىپ كىرە بەرگەنىمدە: «مىنە, باۋىرىم! ساعان ايتقان دوكۋمەنتتەر مىناۋ», دەدى كاكىمجان اعا سەيف كىلتىن نىعارلاي جاۋىپ جاتىپ. – «جەيتىن نانىم بار ەدى دەپ جۇرگەنشە, جەپ تىنايىن», دەپتى عوي باياعى اشارشىلىقتا بىرەۋ. سول ايتقانداي مىنا پاپكانى ساعان بەرىپ, كوڭىلىمدى جايلاندىرايىن. ايتارىم: اسىقپا. بۇگىن-ەرتەڭ قولعا الاتىن شارۋا ەمەس. جاعدايعا قاراپ قيمىلدا. ءومىر ۇزاق جول عوي, قالقام. ءبىر رەتى كەلىپ قالار. ال بولماسا... قايتەسىڭ. ايتەۋىر, وسى ءىس ساعان امانات», دەدى.
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە جۇرەگىم ءدىر ەتە ءتۇستى. نە ىستەرىمدى بىلمەي بەتىنە قارادىم اعامىزدىڭ. ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا: جايدارى دا جايباراقات, سالماقتى دا سىرباز كەيىپتە تۇرعان ەدى سول ساتتە ول كىسى. قينالۋ مەن رەنجۋ نەمەسە مۇڭايۋ اتىمەن جوق-تىن وڭىندە. كەرىسىنشە, دەگدار, بەكزات قالپىمەن قاراپ تۇردى ماعان.
...سودان تۋرا جەتى اي وتكەن سوڭ كاكىمجان اعا كەنەتتەن قايتىس بولدى. مەن سوندا بارىپ ءبارىن ءبىر-اق ءتۇسىندىم. ءتۇسىندىم دە: «ءومىر بار جەردە, قازا بار دەگەن... كوپ نارسەنى ەرتە ويلاستىرعان ەكەن-اۋ جارىقتىق», دەدىم ىشىمنەن. سويتە وتىرىپ, 1990 جىلدىڭ باسىندا ۇزىنقۇلاقتان: «ورتالىق كوميتەتتەگى مەملەكەتتىك ناگرادالار ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كورىك ءدۇيسەەۆ باۋكەڭنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا كەيبىر ماسەلەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن ءماسكەۋگە بارادى ەكەن», دەگەن حاباردى ەستىپ, سول كىسىگە جولىعۋعا بەل بۋدىم. ويىم – كاكەڭنىڭ قالدىرىپ كەتكەن كوشىرمە قاعازدارىنداعى دەرەك كوزدەردى اعامىزدىڭ قولىنا ۇستاتىپ, سول ارقىلى ورتالىقتان ولاردىڭ كۋالاندىرعان دانالارىن الدىرتۋ جونىندە ءوتىنىش جاساۋ. كورىك قۇندىزباي ۇلى 1987-1989 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ادام. بارلىق رەداكتسيا ءبىر عيماراتتا ورنالاسقاندىقتان, كاكىمجان اعاعا ۇنەمى كەلىپ-كەتىپ اڭگىمەلەسىپ جۇرەتىن. ءبىزدى سودان جاقسى تانيتىن. سونى بەتكە ۇستاپ كەلەمىز عوي, باياعى.
– جارايدى, – دەدى اعامىز قاشانعى ەلپىلدەگەن كىشىپەيىل مىنەزىمەن. – اكەل ءتىزىمىڭدى. الا كەتەيىن. ۋاقىت وتە كەلە مۇمكىن راحاڭ ماسەلەسىمەن دە اينالىسىپ قالارمىز. سوندا قاجەتكە جارارى انىق. بىراق, ەسىڭدە بولسىن, قازىرگى باستى تاپسىرما – باۋكەڭ.
حالىق باتىرىنىڭ 80 جىلدىعىنا بايلانىستى ول نيەت پەن تىلەكتىڭ ءبارىمىزدىڭ ويلاعانىمىزداي بولىپ, ابىرويمەن ورىندالعانىن قازىر بۇكىل جۇرت بىلەدى. 1990 جىلعى 12 دەكابردە رەسپۋبليكانىڭ جاڭا باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ورتالىقتى مويىن بۇرعىزباس دالەلدەر ارقىلى كوندىرۋىمەن باۋىرجان مومىش ۇلىنا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. “تاۋبە! – دەستىك بۇل اقجولتاي حابارعا. – راحىمجان قوشقارباەۆقا دا وسىنداي اقجارىلقاپ كۇن تۋسا ەكەن...».
ءوستىپ جۇرگەندە ارادا ءتورت جىل ءوتتى. بۇل كەزدە مەن «حالىق كەڭەسى» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ەدىم. الدا جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى جاقىنداپ كەلە جاتتى. وسىنىڭ قارساڭىندا راحاڭدى جوعارعى جاق ەسىنە تاعى ءبىر سالىپ قويساق قايتەدى دەگەن ويمەن باسشىمىز سارباس اقتاەۆقا كىرگەنىم ەسىمدە. «قاجەتتى دەرەكتىڭ ءبارى كورىك اعامىزدا. ول كىسى ونى كاكەڭنىڭ قالدىرعان ءتىزىمى ارقىلى ماسكەۋدەن انىقتاپ قايتقان», – دەدىم ساكەڭە, بارلىق وقيعانىڭ بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي بايانداپ. سارباس اعا: «كورەيىك», – دەدى دە جوعارعى جاققا بارلاۋ جاساۋعا كەتتى. ءبىر اي شاماسى ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ول كىسى كابينەتىنە شاقىرىپ الدى دا: “قازىر قوعامدىق پىكىردىڭ ءبارى قاسەكەڭ, قاسىم قايسەنوۆ جاعىنا اۋىپ تۇر», – دەدى. – بۇل زاڭدى دا. سەبەبى, حالىق كوڭىلىنىڭ تۇكپىرىندە باياعىدان بەرى كەلە جاتقان ءۇش ارداقتىمىز بار ەدى دەسەك, سولاردان كوزى ءتىرى قالعانى – وسى پارتيزان اعامىز عوي. ال ەندى باۋكەڭ مەن راحاڭ قازىر مىنا ومىردە جوق. سوندىقتان بيلىكتىڭ بۇل كىسىگە بۇيرەگىنىڭ بۇرۋىن: «قاريانىڭ كەۋدەسىندە وكىنىش كەتپەي, ەرلىگىنىڭ ەلەنۋىن كوزى ءتىرى كەزىندە كورسىن», – دەگەن تۇرعىدا ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. اڭگىمەنىڭ توق ەتەرى, قالاي, نە دەسەك تە ەندى جارتى جىلدان سوڭ بۇكىل اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارى قاسەكەڭە قاراي اۋادى. ودان ءبىز دە تىس قالماۋىمىز كەرەك. تاپسىرما سولاي».
ايتقانداي-اق, 1995 جىلدىڭ باسىنان باستاپ گازەت-جۋرنال مەن تەلەراديودا قاسەكەڭ تۋرالى قۋاتتى قوعامدىق پىكىر ءدۇمپىپ كەپ بەردى دەيسىز. ساكەڭ ەسكەرتكەندەي, بۇدان «حالىق كەڭەسى» دە شەت قالماي, باسشىلىقتىڭ تاپسىرۋىمەن مەنىڭ دە اڭىز ادام تۋرالى «كەيىپكەر» اتتى كولەمدى ماقالا جازعانىم بار. اقىرى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى اتالىپ وتىلۋىنە ەكى جەتى قالعاندا, ياعني, 24 ءساۋىر كۇنى قاسىم قايسەنوۆ ەلباسى جارلىعىمەن «حالىق قاھارمانى» اتاعىنا يە بولدى. ارينە, ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءمارتەبەسى بولسا دا جوق. ال تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارعى ناگراداسى پارتيزان اعامىزعا ناعىز لايىق ماراپات ەدى.
ارادا تاعى دا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. 1998 جىلدىڭ اياعىندا مەن باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تابالدىرىعىن اتتادىم. بۇل جاڭا جىلعا ءبىر اپتا قالعان كەز بولاتىن. كەلە سالا گازەتتىڭ جىلاشار ءنومىرىن شىعاراتىن توپقا جەتەكشىلىك ەتۋگە جەگىلدىم. رەداكتسيا القاسىنىڭ تالابى: ول ءنومىر تارتىمدى, تىڭ تاقىرىپتارعا تولى بولۋى كەرەك. «ءتىپتى جىل بويىنا ءجۇرگىزىپ, كوپتىڭ كوڭىلىن اۋداراتىن, سول ارقىلى باسىلىمعا بەدەل اكەلەتىن ءىرى يدەيالار مەن جوبالار بولسا, ول عاجاپ بولار ەدى», دەيدى باس رەداكتورىمىز ەرجۇمان سمايىل اعامىز جۇمىستىڭ ارا-اراسىندا.
كۇنى بويى ويلاندىق. كوز الدىمىزعا كەلەر جىلدىڭ كەلبەتىن اكەلەمىز. 1999 جىل... قاڭتار – پرەزيدەنت سايلاۋى; ءساۋىر – قانىش ساتباەۆتىڭ عاسىرلىق مەرەيتويى; جەلتوقسان – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 80 جىلدىعى... تاعى نە بار دەگەندەي, كۇنتىزبەنى قايتا پاراقتاۋعا كوشتىك. توقتا... توقتا! «راحىمجان قوشقارباەۆ. 1924 جىلى 19 قازاندا تۋعان». سوندا اعامىز كەلەر جىلى قانشاعا كەلەدى؟ دەرەۋ 99-دان 24-ءتى الىپ تاستاپ, ساناي باستادىق. 75! و-و, بۇل رەيحستاگ قاھارمانىنىڭ مەرەيتويى عوي. بولدى! ءبىتتى! وسى داتانى العا تارتىپ, ون اي بويى قوعامدىق پىكىر كورىگىن گۋىلدەتۋ كەرەك. قۇداي قالاسا, بۇل ءبىر كەرەمەت يدەيا بولايىن دەپ تۇر!
سودان وتىرا قالىپ, راحاڭ تۋرالى ماقالا جازايىن. ءبىسمىللاسى كاكىمجان اعا اتىنان باستالىپ, ءتىنى 1986 جىلعى ماگنيتوفون تاسپاسىنداعى سۇراق-جاۋاپتان ورىلگەن بۇل دۇنيەنىڭ تاقىرىبى «حالىق الا الماعان قامال» دەپ اتالدى. نەگە؟ ونىڭ جاۋابىن اتالمىش ماتەريالدىڭ «ءسوز سوڭى» تاراۋىنداعى سويلەمدەر انىق اشىپ بەردى عوي دەپ ويلايمىن. «حالقىمىز كەزىندە ەش پارمەن, جارلىقسىز «باتىر» دەپ ءوز جۇرەك قالاۋىمەن ات بەرگەن ءۇش قاھارماننىڭ بار ەكەنىن جاقسى بىلەسىزدەر, قۇرمەتتى وقىرمان!» – دەلىنگەن بولاتىن وندا. – جاريالىلىق پەن دەموكراتيا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا سولاردىڭ ەكەۋى – باۋىرجان مومىش ۇلى مەن قاسىم قايسەنوۆ كەش تە بولسا, سول اتاققا قول جەتكىزدى ەمەس پە؟ ال راحىمجان قوشقارباەۆ اعامىز ۇمىت قالدى. نەگە؟ ءبىزدى مىنە, وسى سۇراق مازالايدى. “حالىق المايتىن قامال جوق», دەيدى قازاق دانالىعى. ادىلەتتىلىك قالپىنا كەلسىن دەسەك, ەل ەكەنىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلسە, راحاڭ تۋرالى 60-70-ءشى جىلدارداعى قوعامدىق پىكىر نەگىزىندە ءبىر ءدۇمپىپ بارىپ باسىلعان ۇمتىلىستى تاعى دا قايتالاپ كورسەك قايتەدى؟ سويتەيىك, جاراندار! پىكىر بىلدىرەيىك. ۇسىنىس ايتايىق. حالىق الا الماي كەلە جاتقان قامالعا تاعى ءبىر رەت شابۋىل جاساپ كورەيىك. ناتيجەسى بولىپ قالار...».
اتالمىش ماقالا 1999 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 5-ءشى بەتىندە جارىق كوردى. سول-اق ەكەن, جەر-جەردەن رەداكتسياعا قولداۋ حاتتار قاپتادى-اي دەيسىز. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتى پارتيزان ق.قايسەنوۆ پەن قوستاناي وبلىسىنداعى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى م.ياروۆويدىڭ, تالدىقورعان وبلىسىنداعى جاركەنت ءوڭىرىنىڭ تۇرعىنى ت.يسابەكوۆ پەن كەزىندە راحاڭ ديرەكتور بولىپ تۇرعان «الماتى» قوناق ءۇيىنىڭ اكىمشىسى قىزمەتىن اتقارعان زەينەتكەر س.داۋرەنبەكقىزىنىڭ لەبىزدەرى جۇرەك تولقىتارلىق دۇنيەلەر ەدى. مىنە, وسىنداي پىكىرلەردى اۋەلى كاكىمجان اعانىڭ بىزگە قالدىرىپ كەتكەن پاپكاسىنداعى حاتتارىن ايشىقتاي ورنالاستىرىپ بارىپ, سودان سوڭ جۇرتشىلىق ۇسىنىستارىن توپتاپ بەردىك تە وتىردىق.
ءالى ەسىمدە, سول جىلعى 4 ءساۋىر كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى ابەكەڭ, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ كومەكشىسى تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى رەداكتسياعا تەلەفون سوعىپ, «ەگەمەن قازاقستانداعى» راحاڭ تۋرالى سوڭعى ءۇش اي ىشىندە شىققان ماتەريالداردى جيناقتاپ جەتكىزىپ بەرۋدى ءوتىندى. «ءيا, ءسات!» دەدىك ىشتەي. 5 مامىر كۇنى تىلەكقابىل تاعى ءبىر رەت حابارلاسىپ: «قوشقارباەۆتىڭ جانىنداعى گريگوري بۋلاتوۆ رەسەيدىڭ قاي جەرىنەن ەدى؟ سونداي ءبىر مالىمەت كەرەك بولىپ تۇر», – دەدى. «ۆياتكانىڭ ورىسى عوي», – دەدىك ساق ەتكىزىپ». ال 7 مامىر كۇنى تۇسكى ساعات 12-لەر شاماسىندا رەداكتسياعا تاعى دا تىلەۋىڭدى بەرگىر تىلەكقابىل الاقايلاي تەلەفون سوعىپ, ءبىزدى مەملەكەتتىك حاتشىعا قوستى. ابەكەڭ امان-ساۋلىقتان سوڭ وسى جاڭا عانا ەلباسىنىڭ كابينەتىنەن شىققانىن, پرەزيدەنت راحىمجان قوشقارباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن تولقي تۇرىپ ايتتى. سودان سوڭ راحاڭنىڭ ەلوردادا تۇراتىن تۋىستارىن ىزدەپ تابۋدى, ولارعا «قازاقستان» تەلەارناسىنىڭ كەشكى قورىتىندى جاڭالىقتارىندا وقىلاتىن جارلىقتان جارتى ساعات بۇرىن وسى قۋانىشتى حاباردى جەتكىزۋدى تاپسىرىپ, گازەتتىڭ 9 مامىر – جەڭىس كۇنگى مەيرامىنان كەيىنگى نومىرىنە ارنايى ماقالانىڭ قاجەت ەكەنىن ەسكەرتتى.
كەشكى ساعات 19-دا كۋرەر «ەگەمەن قازاقستان» رەداكتسياسىنا ەلباسى جارلىعىن جەتكىزدى. بۇل قۇجات مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ « ۇلى جەڭىستىڭ ەرەكشە وقيعاسى» دەگەن تۇسىنىكتەمە ماقالاسىمەن بىرگە گازەتتىڭ ەرتەڭگە شىعىپ بارا جاتقان 8 مامىر كۇنگى نومىرىنە سالىندى. ال وعان دەيىن ءبىز ءتىلشى نۇرحان مىڭباي ەكەۋمىز تەلەفون ارقىلى راحاڭنىڭ استانادا تۇراتىن نەمەرە ءىنىسى كارتاي مۇسابەكوۆ پەن تۋىسى گۇلشەن جۇماعوجينانى تاۋىپ, اڭگىمەلەسىپ ۇلگەرگەن ەدىك. ول سۇحبات 11 مامىر كۇنى اعا گازەتتە «حالىق العان قامال» دەگەن تاقىرىپپەن جارىق كوردى.
...سودان كوپ كەشىكپەي رەداكتسياعا بەيتانىس اپايدىڭ كەلىپ, ءبىزدىڭ بولمەنىڭ ەسىگىن يمەنە اشقانى بار. «اتىم – رىمجان, قاراعىم, – دەدى ول كىسى داۋسى دىرىلدەي. – راحىمجان اعالارىڭنىڭ نەمەرە قارىنداسى بولىپ كەلەمىن. كوپ جىل وسى اقمولاداعى كووپەراتيۆ تەحنيكۋمىندا ساباق بەردىم. قازىر زەينەتكەرمىن. جاقسى ءىس, ۇلكەن ازاماتتىق ءتىرلىك جاساپسىڭدار, اينالايىن. ءۇنسىز قالمايىق دەپ تۋعان-تۋىسقاندار اتىنان «ەگەمەن قازاقستانعا» راحمەت ايتقالى كەلدىم», – دەدى. ءسويتتى دە كوزى مولتىلدەپ, ەگىلىپ قويا بەردى. «جالعىز ەدى, – دەدى. – باس كوتەرەر ىزدەۋشىسى جوق ەدى», – دەدى. مۇنى كورىپ وتىرىپ ەندى مەنىڭ كوڭىلىم بوسادى.
– ولاي دەپ ايتپاڭىز, – دەدىم اپايدى جۇباتىپ. – ارتىندا قازاق دەگەن حالقى, كاكىمجان قازىباەۆ سەكىلدى ءومىر بويعى جوقتاۋشىسى بوپ وتكەن ءىنىسى تۇرعاندا راحاڭ قالاي جالعىز بولادى؟ راحمەت ايتساڭىز الدىمەن باتىر اعامىزدى العاش رەت گازەتكە جازىپ, 31 جىل ناسيحاتتاعان كاكەڭە ايتىڭىز.
وسىلاي دەدىم دە مەن رىمجان اپايعا كاكىمجان اعا تۋرالى ءايدا كەپ اڭگىمە سوعايىن. قولىنا كاكەڭ تۋرالى ءوزىم قۇراستىرىپ, 1996 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان نۇرماحان ورازبەك اعامىز شىعارىپ بەرگەن «كوزدەن كەتسە دە كوڭىلدە قالعان» ەستەلىكتەر جيناعىن بەرەيىن. ءسويتىپ, رەداكتسيانىڭ كەزەكشىلىك اتقارىپ جۇرگەن كولىگىنە مىنگىزىپ, رىمجان اپايدى ۇيىنە شىعارىپ سالايىن. سودان سوڭ الماتى جاقتان پويىز كەلەتىن شىعىسقا قاراپ تۇرىپ: «اماناتىڭىز ورىندالدى, كاكىمجان اعا!» دەپ كۇبىرلەي ءتىل قاتىپ, كوڭىلىمدى ءبىر دەمدەيىن.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
––––––––––––
سۋرەتتەردە: جازۋشى-پۋبليتسيست ك.قازىباەۆ;
رەيحستاگ قاھارمانى ر.قوشقارباەۆ.
(سوڭى. باسى 77-80-نومىرلەردە).
سوڭعى جاڭالىقتار
سپورت • بۇگىن, 08:15
قازاق ساحناسىنداعى فرانتسۋز تۋىندىسى
ونەر • بۇگىن, 08:10
وليمپيادا • بۇگىن, 08:00
كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق پىسىقتالدى
قوعام • بۇگىن, 00:07
يندونەزيا ەلشىسى ورالدىق عالىمدارمەن كەزدەستى
عىلىم • كەشە
بالاباقشالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ تاجىريبەسى جۇرگىزىلىپ جاتىر
ايماقتار • كەشە
ەلىمىزدىڭ بەس وڭىرىندە سۋ تاسقىنى قاۋپى جوعارى
قازاقستان • كەشە
40 گرادۋسقا دەيىن اياز: ەلىمىزگە اركتيكالىق سۋىق كەلەدى
اۋا رايى • كەشە
استانا اۋەجايىنىڭ ۇشۋ-قونۋ جولاعى ۋاقىتشا جابىلادى
ەلوردا • كەشە
