الىپ قويۋدى ازايتساق قايتەدى, اعايىن؟..

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتكەن سارسەنبىدەگى جالپى وتىرىسىندا­ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ءونىمىن شى­عا­رۋ جانە اينالىمىن رەتتەۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جو­باسى تالقىلاندى. زاڭ جو­باسى ءجو­نىندە بايانداما جاساعان پرەم­ەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قار­جى ءمينيسترى باقىت سۇلتا­نوۆ­تىڭ اي­­تۋىنا قاراعاندا, قازاقستان قازىر سپيرت­تى ونىمدەردى تۇتىنۋ ءجونى­نەن الەمدەگى 188 ەلدىڭ اراسىندا 34-ءشى ورىن الادى ەكەن. ورتاشا ال­عاندا ءاربىر ازامات ءبىر جىلدا 5,5 ليتر سپيرت نەمەسە 11 ليتر اراق ىشە­­دى ەكەن. ناتيجەسىندە ورتالىق ازيا ەل­دەرى اراسىندا بۇل ماسەلەدە ءبا­رى­­­نەن وزىپ, الدىڭعى ورىندا تۇر ەكەن­بىز. الكوگولدى ونىمدەردى تۇتىنۋ­­دى ازايتۋ باعىتىندا ەلباسى ءبىر­قاتار تاپسىرمالار بەرگەن. سو­نىڭ ءبىرىنشىسى كۇشتى الكوگول ءونىم­دەرىنىڭ باعاسىن بىرتە-بىرتە كوتە­رۋ جانە ەكىنشىدەن, ساۋدا ورىن­دارى ءتارتىبىن قاتاڭداتۋ. ۇسى­نىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسى وسى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا با­عىتتالعان, دەي كەلىپ, باقىت سۇل­تانوۆ ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اتادى. الدىمەن مينيستر 2014-2016 جىلدارعا كۇشتى الكو­گول ءونىم­دەرىنىڭ اكتسيزدىك مولشەر­لە­­مەسى 3,2 ەسە ارتقانىن ەسكە سال­دى. ەكىن­شى باعىت بويىنشا الكو­گول­­دى ونىمدەر ساتاتىن ساۋدا نۇك­تە­لەرى شەكتەلەتىن بولىپتى. وسى جەر­دە مينيستر زاڭ جوباسى بويىن­شا الكوگولدى ونىمدەر بالا­لار مەن جاسوسپىرىمدەر, سپورت­تىق جانە سالاماتتى ءومىر سال­تىن نا­سيحاتتايتىن مەكەمە­لەر­دە, ستا­ديوندار مەن جانار-جا­عار­ماي ستانسالارىندا ساتىل­ماي­تىن­دى­عىن جىپ-جىپ ەتىپ, تەز ايتىپ ءوتتى. سويتسە, ونىڭ ءمانىسى بار ەكەن. بۇرىن الكوگولدى ونىمدەر ساتا­­تىن ساۋدا نۇكتەلەرى بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەر مەكەمەلەرىنەن كەم دەگەندە 100 مەتر قاشىقتىقتا بو­لۋى كەرەك دەگەن تالاپ بولعان. ال مىنا زاڭ جوباسى سول تالاپتى الىپ تاستاپتى. ءمينيستردىڭ زاڭ جوبا­سىنداعى وسى ءبىر كەلەڭسىز جەر­دەن جىپ-جىپ ەتىپ, تەزىرەك ءوتىپ كە­تۋگە تىرىسقانى سوعان نازار اۋدارت­پاۋدىڭ امالى سياقتى كورىن­گەن. الايدا, دەپۋتات الدان سماي­ىل بۇل قۋلىقتى سەزىپ قالىپ, بۇرىن­عى تا­لاپتىڭ ءتۇسىپ قالعانىنا قىن­جىلىس ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, دەپۋتات اراق­تىڭ كەسىرىنەن قانشاما شاڭىراق شايقالىپ, قانشاما بالا جەتىم, قانشاما ايەل جەسىر قالعانىن ايتىپ ءوتتى. ونىڭ زاردابىن ارنايى زەرتتەگەن بىردە-ءبىر ادام جوق. ەگەر اراققا توسقاۋىل قويۋ تۋرالى اڭگىمەنى ايتا باستاساق, باياعى گورباچەۆتىڭ كەزىن, سونداعى بىرجاقتىلىقتى ەسكە الىپ, سىلتاۋدى كوبەيتەمىز. جالپى, ۇرپاعىن ويلاعان ەلدەردە زاڭ الدەقايدا قاتاڭ. ءبىز نورۆەگيادا بولدىق. ول جاقتا دا اراقتى ءبىر كەزدە قاتتى ىشكەن. سونىڭ كەسىرى مە, كىم ءبىلسىن, بۇل ەلدە دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى ەشقانداي جەردە اراق ساتپايدى. تاماشا. ارينە, نورۆەگيا دا اراقتان تۇسەتىن پايدانى ويلاعان, الايدا, ۇرپاق ءۇشىن ونىڭ زالالى الدەقايدا قىمباتقا تۇسەتىنىنە كوز جەتكىزگەن. رەسەيدىڭ تىۆا, ساحا سياقتى رەسپۋبليكالارىندا «اراقسىز اۋدان», «اراقسىز قالا» سياقتى باستامالار كوتەرىلىپ, بۇل ىشىمدىكتى مۇلدە تىيۋعا بەت الدى. بىزدە دە نەگە سونداي قوزعالىس جاساماسقا, دەدى دەپۋتات ودان ءارى. بۇل پىكىرگە دەپۋتات ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ ءبىرشاما قارسى شىق­­­تى. ونىڭ ويىنشا, قازىر قازاق­ستان­دىقتار الكوگولدى ونىمدەردى تۇتى­نۋ­دىڭ جوعارى مادەنيەتىنە قول جەت­كىزۋگە ۇمتىلىپ كەلەدى. وزدەرىڭىز قاراڭىزدارشى, سوڭعى 10-15 جىلدا ماس بولىپ جۇرگەن ادامدار سانى شۇعىل ازايىپ كەت­تى ەمەس پە؟ وسى­نىڭ ءوزى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بۇل ىشىمدىكتەردى قولدانۋدا مادەنيەتتى قادامدار جاساعانىنىڭ كورىنىسى دەپ قالاي ايتپاسسىڭ؟ ارينە, بۇل قازاق حالقىنىڭ دىلىندە اراقتىڭ سۇيكىم­دى سۋسىن قاتارىنان ورىن ال­مايتىندىعىنان دا بولار. ەستە­رىڭىزدە بولسا, بۇرىن جانازالاردا مىندەتتى تۇردە اراق ىشىلەتىن ەدى. قازىر وندايلار مۇلدە جوعالدى. ءتىپ­تى, ۇيلەنۋ تويلارىندا, مەرەي­توي­لاردا دا اراق قويماۋ سالتقا ەنىپ كە­لەدى. قانداي تاماشا. ءاري­نە, اراق-شاراپتى قوياتىن داستار­قاندارعا دا كەزدەسىپ قالاسىڭ, الايدا, ەشكىمنىڭ دە بۇرىنعىداي تەڭسەلىپ, سوزىنە شاشالىپ, اياعىنان شالىنىپ جۇرگەنىن كورمەيسىڭ. ءبارى دە بەلگىلى نورمامەن عانا ىشەدى. وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ءبىز «جويۋ», «تىيىم سالۋ», «قۇرتۋ» دەگەندى قويىپ, جوعارىدا ايتقانىمداي, اراق-شاراپتى مادەنيەتتى تۇتىنۋ جولدارىن ناسيحاتتاي بەرۋىمىز كەرەك. سوندا ۇتامىز, دەدى دەپۋتات. بۇل پىكىر دە ءجون سياقتى. قاتاڭ تىيىم سالۋدىڭ تيىمدىلىگى كوپ ەمەس ەكەنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەگەن. سوندىقتان دا ىشىمدىك ءىشۋ مادە­نيەتىن ناسيحاتتاي بەرگەننەن ۇتا­رىمىز كوپ. ال تەك ءىشۋدى كوز­دەي­تىن «قىزىلكوزدەر» اراقتى قان­شا جەردەن تىيساڭ دا تاۋىپ ىشەرى ءسوزسىز. ءتىپتى, اراق بولماسا باستى اينالدىراتىن ۋلى زاتتار ىشكەندەرىن دە كوردىك قوي. جالپى, الىپ قويۋدى ازايتساق قايتەدى, اعايىن؟.. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».