ارداگەر سۋديا سەكسەندى ەڭسەرسە دە سوت سالاسىنان قول ۇزگەن جوق. الماتى قالالىق سوتىنىڭ ارداگەرلەر القاسىن باسقارىپ, جاس سۋديالارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ كەلەدى.
ماكەڭنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسى, ادامي بولمىسى ەرەكشە. سىرت كوزگە بىردەن شالىناتىن ساندال اعاشتاي سىمباتتى تۇلعاسى, ۇستامدى الپەتى, سابىرلى ءجۇرىس-تۇرىسى, كەلىستى كەلبەتى ءاردايىم جىلۋلىق شاشىپ تۇرادى. جايشىلىقتا سونداي جايدارى كورىنەتىن اققۇبا ءوڭى, قىم-قۋىت قىزمەت بابىندا, پىكىرسايىس, تالاستا بىردەن وزگەرىپ, قاباعى قاتۋلانىپ, داۋىسىنان ىزعار ەسەتىنى بار. ونداي كەزدە ءادىلىن ايتىپ اق سويلەيتىن, تۋراسىن ايتىپ تۋعانىنا بۇرمايتىن پرينتسيپشىلدىگى كىمگە بولسا دا ايبارلى كورىنەدى. سوعان قاراپ سىرالعى بولماعان كەيبىر ادام مارات نۇربەك ۇلىن قاتاڭ مىنەزدى قاتال كىسى دەپ قالۋى مۇمكىن. ءاسىلى, ماكەڭ جۇرەگى جۇمساق, ۇلكەندى قۇرمەتتەيتىن, كىشىگە ءىلتيپات كورسەتە بىلەتىن, اعايىن-تۋىسقا باۋىرمال, قانداي جاعدايدا دا اقتى اق, قارانى قارا دەپ ناقتى ايتاتىن ادىلەتشىل كىسى.
مارات نۇربەك ۇلى دۇنيە ءجۇزىن وتقا وراتقان, قانقۇيلى سوعىس ۇدەپ تۇرعان 1942 جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا ومىرگە كەلدى. ءبىر جىلداي بۇرىن عانا ون توعىز جاسىندا سوعىسقا اتتانعان اكەسى نۇربەك تۇڭعىش پەرزەنتىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىن ەستىمەگەن كۇيى قان مايداندا ەرلىكپەن قازا تابادى. تاعدىرى وسىنداي اۋىرتپالىقپەن باستالعان بوزبالا ءومىردىڭ نەبىر قيىندىعىن كورىپ ءوستى. ەڭ باستىسى, ازامات بولۋدى جادىنا مىقتاپ توقىدى. ون ءۇش جاسىنان باستاپ كولحوزداعى اۋىر جۇمىستارعا ۇلكەندەرمەن قاتار ءجۇرىپ ارالاستى. وتان الدىنداعى اسكەري مىندەتىن وتەپ كەلگەن سوڭ قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ باسقارماسىنا قاتارداعى ميليتسيا قىزمەتكەرى بولىپ ورنالاستى. وسى جۇمىس بولاشاعىنا باعدار بەرىپ, زاڭگەرلىك ماماندىقتى تاڭداۋىنا جول اشتى.
قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىعان مارات نۇربەك ۇلى ۇنەمى ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىندى. ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەندە ۇزدىك ماماندى جۇمىسقا شاقىرعان قۇقىق قورعاۋ ورىندارى كوپ بولدى. بارىنە سابىرمەن قاراعان جاس مامان شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنا باعدارلاما الدى. ەڭبەك پەن وقۋدىڭ تىزگىنىن تەڭ ۇستاپ, ابدەن ىسىلعان مارات نۇربەك ۇلىن وبلىستىق سوتتىڭ باسشىلىعى, ساقا سۋديالار قامقورلىعىنا الىپ, جاس ماماننىڭ بولاشاعىنا سەنىم ءبىلدىردى. سونىڭ ارقاسىندا بىردەن وبلىستىق سوتقا مۇشە بولىپ سايلانعان ەدى.
ءوزىنىڭ ەستەلىك سوزىندە ماكەڭ: «مەن سول كەزدە وبلىستىق سوتتىڭ ەڭ جاس سۋدياسى ەدىم. مەنىمەن قاتار جۇمىس ىستەگەن سۋديالاردىڭ كوبى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ كەلگەن ەگدە جاستاعى كىسىلەر بولاتىن. سوتتىڭ توراعاسى م.ورلوۆ سوعىستان ءبىر اياعىنان ايىرىلىپ كەلگەن ارداگەر ەدى. ول جاس ماماندارعا ەرەكشە مەيىرىممەن قارايتىن. اقىل-كەڭەسىن ايامايتىن. تەك باسشىمىز عانا ەمەس سوتتىڭ باسقا سۋديالارى دا بىلگەنىن جايىپ سالاتىن كەڭپەيىل, كوپشىل جاندار ەدى. بىلمەگەنىڭدى ءتۇسىندىرىپ, ۇيرەتۋدەن استە جالىقپايتىن. ادەپتى سۋديا قانداي بولۋ كەرەكتىگىن سول ارداگەر سۋديالاردىڭ ىستەگەن ىسىنە, ءجۇرىس-تۇرىستارىنا قاراپ, ءتۇسىنىپ ءبىلدىم. سول مەكتەپ مەنىڭ بولاشاق ومىرىمە ازىق بولدى. ۇجىمىمىز جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ىنتىماقشىل ەدى. ولاردىڭ مەيىرىم-شاپاعاتى ءالى كۇنگە دەيىن كوكەيىمدە سايراپ تۇر», دەيدى.
وتكەنگە ويشا ورالعان ارداگەر: «ال سوت ءىسىن قاراۋدا اسا قاتتى قينالا قويعان جوقپىن. ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدە ازدى-كوپتى تاجىريبەم بار دەگەندەي, ونىڭ ۇستىنە وبلىستىق سوتتا قازاقشا ءىس قارايتىن مامان ءتىپتى تاپشى ەكەن. مەنىڭ انا تىلىمدە سويلەپ قانا قويماي, ساۋاتتى جازاتىنىمدى كورگەن وبلىستىق سوتتىڭ باسشىسى قۋانىپ كەتتى, قازاقشا ىستەردىڭ ءبارىن ماعان تاپسىردى. نامىسقا تىرىسىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن وسىرۋگە بار كۇشىمدى سالدىم», دەگەن ەدى.
وسىلايشا, ول قىزمەتتىڭ باستالعان ساتىنەن ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, سوت پروتسەستەرىنىڭ ءادىل وتۋىنە اقىل-ويىن, العان ءبىلىمىن سارقا جۇمسادى. جاس سۋديا مارات نۇربەك ۇلىنىڭ قوس ءتىلدى ەركىن مەڭگەرگەن بىلىكتىلىگى, ادىلدىگى, تۋراشىلدىعى وبلىس كولەمىندە كەڭ تاراپ, ورتالىقتا وتىرعان باسشىلارعا دا تەز جەتتى. 1987 جىلى ماكەڭدى ادىلەت مينيسترلىگى مەن جوعارعى سوت باسشىلارى ماڭعىستاۋ وبلىستىق كوميتەتتىڭ ادىلەت بولىمىنە باسشى ەتىپ جىبەردى.
مارات نۇربەك ۇلىمەن مەنىڭ تانىستىعىم سول ۋاقىتتان باستالدى. مەن ول كەزدە كورشى گۋرەۆ (اتىراۋ) وبلىستىق سوتىندا قىزمەت جاسايتىنمىن. ماڭعىستاۋ, وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى وبلىستىق سوتتارىن باسقارعان جىلدار ىشىندە ماكەڭ ءوزىنىڭ اتىنا ەشقانداي ءمىن كەلتىرمەدى. حالىق الدىندا ابىرويى ارتىپ, ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى لاۋازىمىنا كوتەرىلدى.
مارات نۇربەك ۇلىنىڭ وسىنداي بىلىكتى زاڭگەر, تۋراشىل سۋديا ەكەنىنە سىرتتاي قانىق بولسام دا, ونىڭ وتانشىل, ءوز سالاسىنىڭ ناعىز پاتريوتتىعىن قىزمەت بابىندا قويان-قولتىق ارالاسىپ, سوت سالاسىنداعى رەفورمانى بىرلەسىپ وتكىزگەن توقسانىنشى جىلدارى تەرەڭ بىلە باستادىم. قانداي قيىن ءىس بولسا دا «نار جولىندا جۇك قالدىرماي» اتقاراتىن اسا مۇقياتتىلىعى, ءتيىستى زاڭنامالاردى جەتىك بىلەتىنى, سوت ىسىنە قاتىستى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جەدەل ءارى ءتيىمدى جۇرگىزەتىنى ماعان ەرەكشە ۇنادى.
قانداي ءىس بولسا دا بەكەمدىكپەن كىرىسەتىن ماكەڭ وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى. جاڭاشا قىرىنان جۇمىس جۇرگىزىپ, سوت جۇيەسىنە قاتىستى بارلىق رەفورماعا بەلسەنە اتسالىستى. سوت شەشىمدەرىنىڭ ءادىل بولۋىنا, كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ىسىنە باسا نازار اۋداردى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزە ءبىلدى.
مارات نۇربەك ۇلى ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان ەلىمىزدەگى سوت رەفورماسىن وركەندەتۋ باعىتىنداعى ەڭ سىندارلى كەزەڭ ەدى. ادىلەت ءمينيسترى, عالىم, رەفورماتور ن.شايكەنوۆپەن بىرگە قۇقىق سالاسىن رەفورمالاۋعا كوپ كۇش سالدى. سول كەزدەگى رەفورمالىق قادامدارعا ساي سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلدى. ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە سوت عيماراتتارىنىڭ زاماناۋي تالاپتارعا ساي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىقتىرىلۋىنا جانە سۋديالارعا جايلى جۇمىس ورىندارىن جاساۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىمەن قاتار ماكەڭ رەفورما اياسىندا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭاشىلدىقتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.
اسىرەسە, كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن سوت ادىلدىگىن القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن اتقارۋدىڭ ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋ, مامانداندىرىلعان سوتتار جۇيەسىن قۇرۋ, تەرگەۋ ارەكەتتەرىنە سوت باقىلاۋى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل ءبولدى. ول سۇراقتاردى پارلامەنت, ۇكىمەت الدىندا قويا دا ءبىلدى قورعاي ءبىلدى جانە سوتتاردىڭ وسى جۇمىستارعا دايىن بولۋىنا ۇلكەن ءمان بەردى. مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى سوت باسشىلارىنان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتتى. مارات نۇربەك ۇلى سول تالاپتى قاتاڭ باقىلاپ, ورىنداتا ءبىلدى.
ماكەڭ قايدا, قانداي ىستە جۇرمەسىن «سوتتىڭ ابىرويى – مەملەكەت ابىرويى» دەپ, ءوزى باسشىلىق جاساعان سالادا قول استىنداعى مامانداردىڭ ءمىنسىز قىزمەت ىستەۋىنە بار كۇشىن, تاجىريبەسىن جۇمساي ءبىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ابىروي-بەدەلگە جەتتى. الپىس جىلدىق مەرەيتويىندا «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. ودان تىس «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى زاڭگەرى», «قۇرمەتتى سۋديا», قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالار وداعى ورتالىق كەڭەسىنىڭ شەشىمىمەن ء«ۇش بي» توسبەلگىسىمەن جانە كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالمەن ماراپاتتالدى.
زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە جۇمىستان قول ۇزبەدى. الماتى قالالىق سوتى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ, جاس ماماندارعا, سۋديالارعا ادەپتى بولۋ, قازاق ءتىلىن شەبەر مەڭگەرۋ جانە شەشەندىك ونەردى ۇيرەنۋ جايلى ءدارىس وقىدى, ادىلدىك پرينتسيپتەرىن قاتاڭ ساقتاۋعا باۋلىدى.
بيلەردىڭ ونەگەلى جولدارىن ۇستانىپ, سوت تورەلىگىندە «ادال بي – ءادىل بي» قاعيداتىنا سۇيەنۋدى ۇيرەتتى. بۇل رەتتە ءادىل بيلىككە تىرەك بولعان ءداستۇرلى قۇقىعىمىزدى, ونىڭ تاريحي-تانىمدىق ماڭىزى زور ۇلگىسى, اكادەميك سالىق زيمانوۆ قۇراستىرعان «قازاقتىڭ اتا زاڭدارى» كىتابىن ءاربىر سۋديا مىندەتتى تۇردە وقىپ ءبىلۋىن ناسيحاتتادى. وسىنداي ۇلتجاندىلىعى, ۇلى بيلەردىڭ ۇلاعاتتى ءىسىن, ءادىل بيلىك ۇلگىسىن تاربيە ءتالىمى ەتكەن ەڭبەگى جاس سۋديالاردىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى.
مەن بىلەتىن رەفورماتور, بىلىكتى باسشى مارات نۇربەك ۇلى وسىنداي جان. ال سۋديا مارات نۇربەك ۇلى قانداي ادام دەپ سۇراساڭىز, تومان ءبيدىڭ مىنا ءبىر شەشەندىك ءسوزى مارات بيگە ارنالعانداي:
«شەشىلمەي جاتقان داۋدى شەشىپ ايت,
قيانات جولىن كەسىپ ايت,
قىزىل جەلدەي ەسىپ ايت,
اقيقاتتىڭ سالماق جولىنا ءتۇسىپ ايت,
اقيىق قىرانداي,
نۇرلى اسپاندى قۇشىپ ايت,
ءسوزىڭ بولسىن ساپ التىنداي ۇستاعان,
ءادىل بيلىك ارىڭ بولسىن نۇسقاعان».
ءيا, بىلىكتى زاڭگەر, ارداگەر سۋديا مارات نۇربەك ۇلى – ءوزىنىڭ وتىز بەس جىلدان استام سۋديالىق قىزمەتىندە «جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ, ءادىل بيلىككە قىلاۋ تۇسىرمەي وتكەن تۋراشىل سۋديا. اعامىزدىڭ مەرەيلى سەكسەن جاسى قۇتتى بولسىن!
قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى
