شىنى كەرەك, باستاپقىدا كوڭىلى قۇلازىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپاعانداي كۇي كەشكەن. ونىڭ الدىنان كوڭىلگە قانات بىتىرەتىن جاقسى ىستەرمەن قاتار انا تىلىمىزگە قاتىستى پروبلەمالار ءسات سايىن دەرلىك اتويلاپ شىعىپ وتىرعان. سولاردىڭ كۇردەلىسى ءارى نەگىزگىسى – وقۋشى سانىنىڭ ازدىعى ماسەلەسى تياناقتى شەشىمىن تاپپاي, ءالى كۇنگە دەيىن اششى ىشەكتەي شۇباتىلىپ كەلەدى. ولار ءۇش جىل بۇرىن كەلگەندە توعىز جىلدىق مەكتەپتە 16 عانا بالا قالىپ, ەسىككە قارا ق ۇلىپ ىلىنۋگە شاق قالعان ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا وقۋشىلاردىڭ سانى 31-گە جەتكەنىمەن, جابىلىپ قالۋ قاۋپى ءالى سەيىلە قويعان جوق. ويتكەنى قازىرگى جاعداي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ 9 جىلدىق مەكتەپتە كەمىندە 41 وقۋشى بولۋعا ءتيىس دەگەن تالابىمەن ۇيلەسپەيدى. وسى سەبەپتى «انە جابىلادى, مىنە جابىلادى» دەگەن قيقۋ توبەلەرىنەن كەتەر ەمەس. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءبىر جولى, سىرتتان كوشىپ كەلۋگە نيەت ەتكەن اعايىنداردىڭ قاتارىن مولايتۋ بولعانىمەن, باسپانا جانە جۇمىس جاعى تاپشى. اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى ماسەلەنىڭ تىگىسىن جاتقىزۋعا دارمەنسىز, قاۋقارسىز.
«تابيعاتى تاماشا, اۋاسى تازا, جەرى شۇرايلى, 44 ءتۇتىنى بار بيناشقا ءجىتى كوڭىل بولىنسە, شەكارا بەتكەيىن دە شەگەندەپ, جىرتىعىمىزدى بۇتىندەپ العان بولار ەدىك. كەزىندە بۇل اۋىل وسى ايماققا بەلگىلى بينازار بيتۋعان ۇلى دەگەن كىسىنىڭ اتىمەن اتالىپتى. وتىزىنشى جىلدارداعى قۋىن-سۇرگىن كەزىندە «حالىق جاۋى» رەتىندە قۋعىندالعان. كەيىن ەلگە ورالىپ, «بيناش» دەگەن بۇركەنشىك ەسىممەن ءومىر سۇرگەن. تۇلعانىڭ اتىن ۇلىقتاۋ جونىندە ايتقانىمدا ۇلكەندەر جاعى «قىزىم-اۋ, بۇل ماسەلەنى تالاي رەت كوتەرگەنبىز. دەرەكتەردى جيناستىرىپ بەرگەنبىز. اۋىلدىقتاردىڭ وتىنىشتەرىن ايتا-ايتا ابدەن تاۋىمىز شاعىلعان», دەپ جاۋاپ بەرگەندە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نەمقۇرايدىلىعىنا نە ايتارىمدى بىلمەدىم», دەيدى نۇرگۇل اڭگىمەنى ارىدەن وراعىتىپ.
الدىن كەس-كەستەپ وراعىتا بەرەتىن كەدەرگىلەردى كەزىكتىرگەندە كەيدە قولدى ءبىر سىلتەپ, كەرى كوشىپ كەتكىسى دە كەلگەن. بىراق جىلت ەتكەن ءبىر ءۇمىت اياق-قولدى تۇساۋلاپ, العا قاراي جەتەلەگەن. قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەڭسەرەمىز دەگەن سەنىم بويىن كەرنەگەن. مەكتەپ وقۋشىلارى ساباققا العىر, ونەرلى. 9-سىنىپتا وقيتىن ءبىر وقۋشى وبلىستىق بايقاۋدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ەكىنشى ورىندى, اباي وقۋلارىنا قاتىسقان باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى دا ەكىنشى ورىن العان. ء«انشى بالاپان» بايقاۋىنا ىرىكتەۋگە ون وقۋشى بارىپ, بەسەۋى كەلەسى كەزەڭگە وتكەن. شاعىن مەكتەپتەردى جاپقاننان ەشكىمنىڭ ءورىسى كەڭىمەيدى, كەرىسىنشە, قانشاما بالانىڭ وبالىنا قالادى. جۋىردا اۋداندىق اكىمدىكتىڭ, قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى كەلىپ, توعىز جىلدىق مەكتەپ ساناتىندا بولۋ ءۇشىن وقۋشىلاردىڭ شەكتى سانى كەمى 41 بولۋ كەرەك. «ايتپەسە...», دەگەندەي ءدوڭ-ايبات كورسەتىپ كەتكەن. مەكتەپ جابىلسا, تۇرعىندار جاپپاي كوشەتىنىن, اۋىلدىڭ قاڭىراپ بوس قالاتىنىن, يەسىز جەر جاۋ شاقىراتىنىن نەگە ويلامايدى؟
اۋداندا تازا قازاق مەكتەپتەرى كوپ ەمەس, ساۋساقپەن سانارلىقتاي. سارتوماردا, قىزىل قازاقستاندا, سۇلۋشوقتا, بيناشتا جانە بۋلاەۆو قالاسىندا ورنالاسقان. بيناش ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ءاليا جەكسەنبينا مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن الەۋمەتتىك قامقورلىققا قاراماستان, جەرسىنىپ كەتە الماۋى سەبەپتى 3 وتباسىنىڭ كوشىپ كەتكەنىن جەتكىزدى. نىسان 1973 جىلى تۇرعىزىلعان. سودان بەرى كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن. ءاليا امانتايقىزى بيىل مەكتەپتىڭ جابىلۋ-جابىلماۋى بەلگىسىز ەكەنىن ايتتى. ۇجىمدا 32 ادام ەڭبەك ەتەدى. سولاقاي شەشىم قابىلدانسا, وسىنشا ادام تۇراقتى جۇمىسىنان ايىرىلىپ, اۋىلدان ەلدىڭ ۇدەرە كوشۋىنە سەبەپ بولماق.
اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, بيناشتىقتار عانا ەمەس, توعىز مەكتەپ قايتا ىقشامداۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. ماسەلە قالاي شەشىلەدى – وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ قۇزىرىندا.
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ازامات ءشارىپوۆتىڭ پىكىرىنشە, اۋىلدىق وكرۋگتەردە جۇمىس ىستەيتىن شارۋاشىلىق جەتەكشىلەرى دە اۋىلدىڭ دامۋىنا مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سۇلۋشوق توعىزجىلدىق مەكتەبىندە 25 وقۋشى عانا قالىپتى. جەكە كاسىپكەر قايرات جانىبەكوۆ كۇنگەي جاقتاردان كوشىپ كەلگەن اعايىندارعا باسپانا تۇرعىزىپ بەرگەن. ءسويتىپ, قونىستانۋشىلاردىڭ ارقاسىندا وقۋشىلاردىڭ سانى جۇزگە جۋىقتاپ, قازىر جاڭا عيمارات سالۋ, ونبىرجىلدىققا اينالدىرۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. كاسىپكەر جاڭا نىسان تۇرعىزۋعا 20 ملن تەڭگە بولمەك. وسىندا 18 بالا تاربيەلەپ وتىرعان پاترونات شاڭىراق بار. اققايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىندە ءبىر وتباسى 5 بالانى قامقورلىعىنا الىپ, مەكتەپتىڭ جابىلۋىن ساقتاپ قالعان.
نۇرگۇل وسى ءتاسىلدى قولدانۋ ارقىلى پاترونات وتباسى اتانباق بولعان يگى تالابىنىڭ جۇزەگە اسپاي جۇرگەنىنە قىنجىلادى.
«قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك تاربيەگە قاراعاندا وتباسى تاربيەسىنىڭ ارتىقشىلىعىن ەسكەرىپ, ءارى مەكتەپتە وقۋشى سانىن كوبەيتسەم دەگەن ويمەن پاتروناتتىق وتباسى قۇرۋدى ءجون كوردىم. ول ءۇشىن سەرتيفيكات الۋ قاجەت ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن بىلتىر ءوتىنىش بەردىم. مەنى سوكولوۆكا كوررەكتسيالىق مەكتەپ-ينتەرناتىنا بەكىتىپ, ءۇش اي بويى ونلاين ارقىلى ءبىلىمىمدى جەتىلدىردىم. ورىسشا وتە اۋىر سوقسا دا, بارىنشا تىرىستىم. سىناق سۇراقتارىنا بىلگەنىمشە جاۋاپ بەردىم. سۆەتلانا دەگەن كۋراتورىم ءبىلىمىڭ جەتكىلىكسىز دەگەن جەلەۋمەن سەرتيفيكات بەرۋدەن باس تارتتى. قازاقشا وقىپ, تاپسىرعاندا بۇلاي قينالماس ەدىم», دەدى ارمانى تاۋداي ۇستاز شاراسىزدىق كەيىپپەن.
ء بىز ساۋالىمىزدى وسى ماسەلەمەن تىكەلەي اينالىساتىن «انا ءۇيى» قوعامدىق قورى بازاسىندا قۇرىلعان قازاقستاندا بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىكتىڭ جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ جەتەكشىسى قورلان جايسەڭباەۆاعا قويىپ, تومەندەگىدەي جاۋاپ الدىق.
«پاترونات – اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالانى شارت بويىنشا باسقا ازاماتتاردىڭ وتباسىنا تاربيەگە بەرۋ ءتۇرى. بۇل شارت بالانى تاربيەلەپ الۋعا ىقىلاس بىلدىرگەن ادام /پاترونات تاربيەشى/ مەن قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگانى اراسىندا جاسالادى. پاترونات تاربيەشىلەرگە قۇقىقتار مەن مىندەتتەر بەرىلىپ, سوعان وراي جاۋاپكەرشىلىكتەر جۇكتەلەدى.
ءبىز نۇرگۇلدىڭ جەتىم بالالارعا وتباسىلىق تاربيە بەرۋ جونىندەگى تالابىن قولداپ, ارنايى كۋراتور بەلگىلەگەن بولاتىنبىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى تاڭداسا, وعان دا جاعداي جاسار ەدىك. مەنىڭشە, ەكى تاراپتان تۇسىنبەۋشىلىك ورىن العان ءتارىزدى. ءالى دە كەش ەمەس. جاعدايدى تۇزەتۋگە بولادى. مەنىمەن حابارلاسسا, تولىق اقپاراتقا قانىققاننان كەيىن وڭ شەشىمىن تاباتىن بولامىز».
وسى اۋدانعا قاراستى ۋسپەنكا اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دا توعىزجىلدىق مەكتەپتىڭ قىسقارۋىنا الاڭداۋلى. وعان سەبەپ – تاعى دا وقۋشىلاردىڭ ازدىعى.
ەلدى مەكەن تۇرعىنى الەكساندرا ليستراتكينا «وقۋشىلاردىڭ نەگىزگى بولىگى جوعارعى سىنىپتاردا وقيدى, باستاۋىشتا وتە از. ولار وقۋلارىن قايدا جالعاستىرادى؟», دەگەن سۇراققا جاۋاپ تاپپاي دال. ءبىر قىزىعى, شەشىم جىل باسىندا قابىلدانعان, بىراق اتا-انالار دا, مەكتەپ ۇجىمى دا ودان حابارسىز قالعان. ۋسپەنكا ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ايناگۇل قالدىروۆاعا اۋدان باسشىلىعى عيمارات دەمەۋشى ەسەبىنەن جوندەلسە, توعىزجىلدىق مارتەبە ساقتالۋى مۇمكىن دەگەندى العا تارتىپتى. ازىرگە دميتري كناۋب دەگەن جەرگىلىكتى كاسىپكەر عانا كومەك قولىن سوزۋعا تىلەك ءبىلدىرىپتى. وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سارا رامازانوۆانىڭ پىكىرىنشە, 30 قىزمەتكەر مەن 25 وقۋشىنى بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋ مۇمكىن ەمەس. شاعىن ورتالىق تاربيەلەنۋشىلەرى دە مۇلدەم ازايىپ كەتكەن. ۇنەمدەلگەن قارجى باسقا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جۇمسالماق.
سوندا قالاي, مەكتەپتەردىڭ جابىلۋ-جابىلماۋى وقۋشىلاردىڭ سانىنا ەمەس, دەمەۋشىلەردىڭ قارجىلىق دەمەۋىنە تىرەلىپ تۇر ما؟
ءومىر ەسقالي,
جۋرناليست
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
م.جۇماباەۆ اۋدانى
