جاڭا وبلىستار – ماڭىزدى باستامالار

ەكونوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى نۇر­­­بولات قۇرمەت ۇلىنىڭ پىكى­رىن­­شە, جاڭا وبلىس ورتالىق­تارىندا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋمەن قاتار, ەكونوميكانى ءار­تاراپتاندىرۋ بويىنشا كەشەن­دى شارالار قابىلداۋ قاجەت. ماسەلەن, الماتى وبلىسى اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ بويىن­شا جەتەكشى ورىندا ەكەنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. تالدىقورعاندى اۆتو­ماتتاندىرىلعان ءوندىرىسى بار اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدىڭ ءىرى يندۋستريالىق ورتالىعى (سويا, كونسەرۆىلەر, ەت وڭ­دەۋ, كەپتىرىلگەن جەمىستەر) رەتىن­دە قالىپتاستىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن قابىلداۋ كەرەك.

– جەزقازعان قالاسىندا ءتۇستى مەتاللۋرگيادا جوعارى بولىنىستەردى دامىتۋ ءۇشىن الەۋەت بار. بۇدان باسقا, جاڭا اكىمشىلىك مارتەبەنى ەسكەرە وتىرىپ, قالادا ەكونوميكانىڭ IT-سەكتورىن, اقپاراتتىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە جاس مامانداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارى رەتىندە ەلەكتروندىق ساۋدانى قۇرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت, – دەيدى ساراپشى.

كەڭەس زامانىندا سەمەي قالاسىن دامىتۋ جەڭىل ء(جۇن وڭدەۋ) جانە تاماق (ەت كومبيناتى) ونەركاسىبى نەگىزىندە, رەسپۋبليكانىڭ مال شا­رۋاشىلىعىنىڭ شيكىزات بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. وسىنى قاپەرگە العان دۇرىس.

– تاريحي مامانداندىرۋدى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراۋ, سونداي-اق قالانىڭ كولىك-لو­گيستيكالىق الەۋەتىن (ترانس­شەكارالىق اعىنداردى ەسكەرە وتىرىپ) ىسكە قوسۋ ماڭىزدى. قالا­دا قو­سىم­شا جاڭا ەكونوميكا­لىق جا­ع­­دايلاردا IT-سەكتور جانە تەلە­كوم­مۋنيكاتسيالار سياقتى ەكونومي­كانىڭ جاڭا سەكتورلارىن دامىتۋ قاجەت, – دەيدى نۇربولات قۇرمەت ۇلى.

ساراپشى جۇرگىزىلىپ جاتقان اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورمالار جاڭا وبلىستاردىڭ دامۋىنا جاق­سى اسەر ەتەدى دەپ سانايدى. ويت­كەنى رەفورمالار جاڭا وڭىرلىك ساياساتتىڭ باسىمدىقتارىنا سايكەس كەلەدى. ونىڭ نەگىزىندە الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋداعى تەڭ­گەرىم­سىزدىكتى تومەندەتۋ, بايلانىس­تى قامتاماسىز ەتۋ جانە وڭىرلەر­دىڭ ورنىقتى كەڭىستىكتىك دامۋى ەسكەرىلگەن.

– رەفورمالار ەلدىڭ اۋماقتىق جانە كەڭىستىكتىك دامۋىنا جاڭا تاسىلدەردى ىسكە اسىرۋدىڭ باس­تاۋى بولىپ سانالادى. ەڭ الدىمەن, بۇل – ەلدىڭ وڭتۇستىگىنىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن اشۋ. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قۇرىلۋى وڭتۇستىكتى يندۋستريالاندىرۋعا جانە ۋرباندالۋ پروتسەستەرىن جەدەلدەتۋگە وڭ اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ قۇرىلۋى ەلىمىزدىڭ ورتالىق-شىعىس ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ەگەر ۇلىتاۋ وبلىسىندا مەتاللۋرگياداعى ودان ءارى بولىنىستەردى دامىتۋ جانە ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ تالاپ ەتىلسە, اباي وبلىسىندا يندۋستريالاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت, – دەيدى ول.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينس­تيتۋتى ساراپشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورما قالىپتاسقان اۋماقتىق-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ وزگەرۋىنە جانە جاڭا قاتىناستاردىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى, ءوڭىر ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى.

– جاڭا وبلىستاردىڭ ءوز بيۋد­جەتتەرى بولادى. بۇل ولارعا ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىنى قايدا باعىتتاۋ كەرەكتىگىن جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان جاڭا سالالاردا ولاردىڭ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوز ەكونوميكالارىن قايتا باستاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بار, – دەيدى ول.

ەلدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرى­لىسىنداعى وزگەرىستەردىڭ نا­تيجەسىندە قازاقستان كارتاسىن­دا جاڭا «ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتا­لىقتارى» پايدا بولادى. جاڭا وب­لىستارعا وسى تۇرعىدان ءمان بەرۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ وسىنداي ما­ڭىزدى باستامالارى وڭىردەگى ىسكەر­لىك بەلسەندىلىكتى جانداندىرادى جانە ينۆەستيتسيالار اعىنى ءۇشىن ىن­تا­لاندىرۋ بولىپ سانالادى.

– ءبىرىنشى كەزەكتە, اكىمشىلىك ورتالىق مارتەبەسى جاڭا وبلىستار­دىڭ اكىمشىلىك ورتالىقتارى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى­نا قولايلى اسەر ەتەدى. بۇگىندە بۇل قالالاردا ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋىنا, جولداردىڭ ساپاسىنا, كولىك جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيىنە بايلانىستى پروبلەمالار بار. جاڭا مارتەبە وسى قالالارعا ينۆەستيتسيالار اعىنىن ۇلعايتادى. اۋماقتىق-اكىمشىلىك ءبولىنىستىڭ ۇتىمدى ەسەبىنەن جەرگىلىكتى پروبلەمالاردى نەعۇرلىم ءتيىمدى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ساراپشى.

ينۆەستيتسيا دەمەكشى, شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكىگە بولىنگەنگە دەيىن, ياعني 2021 جىلى بۇل وڭىرگە 817,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بۇل – رەسپۋبليكالىق كولەمنىڭ 6,2 پايىزى. سومانى قازىرگى ەكى وبلىستىڭ قۇرامىنداعى اۋدان-قالالار بويىنشا ەسەپتەسەك, تارتىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 359,3 ملرد تەڭگەسى (44 پايىزى) اباي وبلىسىنا تيەسىلى. ال 458,2 ملرد تەڭگەسى (56 پايىزى) شىعىس قازاقستان وبلىسىنا باعىتتالعان.

جاڭادان قۇرىلعان اباي وب­لىسىنىڭ قۇرامىنا سەمەي جانە كۋرچاتوۆ قالالارى, اباي, اقسۋات, اياگوز, بەسقاراعاي, بورودۋليحا, جارما, كوكپەكتى جانە ءۇرجار اۋداندارى كىرگەنى ءمالىم. ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا وسكەمەن جانە ريددەر قالالارى, سونداي-اق گلۋبوكوە, زايسان, التاي, كۇرشىم, كاتونقاراعاي, سامار, تارباعاتاي, ۇلان جانە شەمونايحا اۋداندارى قالدى.

ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ رەسمي دەرەگىنشە, جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىنا تيەسىلى ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى قىزىلوردا (302,8 ملرد تەڭگە) جانە سولتۇستىك قازاقستان (331,9 ملرد تەڭگە) وبلىستارىنىڭ كورسەتكىشتەرىنەن جوعارى. ال ابايدى وتاۋ ەتىپ شىعارعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كورسەتكىشى جامبىل (409,9 ملرد تەڭگە), قوستاناي (416,2 ملرد تەڭگە) جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ (424 ملرد تەڭگە) دەڭگەيىنەن جوعارى ەكەنى انىقتالدى.

بىلتىر ەكونوميكالىق قىز­مەت تۇرلەرى بويىنشا جاڭاشا قالىپ­تاعى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى ينۆەستيتسيانىڭ كوپ كولەمىن ونەركاسىپ سالاسى تارتقان. بۇل سالانى دامىتۋعا 243,7 ملرد تەڭگە سالىندى. كورسەتكىش جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 53 پايىزىنا تەڭ. ودان كەيىنگى ورىنداردا كولىك جانە قويمالاۋ (55,8 ملرد تەڭگە), جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارى (48,7 ملرد تەڭگە), سونداي-اق اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعى (46,5 ملرد تەڭگە) تۇر.

اۋدان-قالالار تۋرالى ايتار بولساق, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى وسكەمەن قالاسىنا باعىتتالعان – 175,2 ملرد تەڭگە. بۇل – وبلىسقا تيەسىلى جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 38,2 پايىزى. ودان كەيىنگى ورىندا ريددەر قالاسى تۇر – 78 ملرد تەڭگە نەمەسە جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 17 پايىزى. اۋداندار اراسىندا التايدىڭ (58,5 ملرد تەڭگە), شەمونايحانىڭ (34,5 ملرد تەڭگە) جانە گلۋبوكوەنىڭ (33,1 ملرد تەڭگە) كورسەتكىشتەرى ءتاۋىر.

جاڭادان قۇرىلعان اباي وبلىسىنا بىلتىر تارتىلعان ينۆەس­تيتسيانىڭ كوپ بولىگىن دە ونەركاسىپ سالاسى يەلەنگەن. وڭىردە سالانى دامىتۋعا 220,8 ملرد تەڭگە تارتىلىپتى. بۇل وبلىسقا تيەسىلى جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 61 پايىزىن قۇرايدى. سونداي-اق جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارى (45,3 ملرد تەڭگە), كولىك جانە قويمالاۋ (37,3 ملرد تەڭگە) سالالارى دا جاقسى ءوسىم كورسەتكەن. اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعى سالاسى 24,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتقان.

اۋداندار اراسىندا اياگوز الدا تۇر. بۇل اۋدان وبلىسقا تيەسىلى جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 40,9 پايىزىن (146,9 ملرد تەڭگە) يەلەنگەن. وسى ورايدا, ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعىنان وبلىس ورتالىعى سەمەي قالاسىنىڭ ءوزى اياگوزدەن تومەن تۇر – 110,7 ملرد تەڭگە نەمەسە جالپى ينۆەستيتسيانىڭ 30,8 پايىزى.