جەردىڭ استىنداعى مۇناي مەن گاز قورىنىڭ, جەردىڭ ۇستىندەگى جۇمىس ورنىنىڭ شەگى بار. بىراق شەتەلدەردەن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ كوبى ءالى دە ماڭعىستاۋعا قازىعىن قاعۋدى ءجون سانايدى. سونىڭ ىشىندە اقتاۋ جانە جاڭاوزەن قالالارىنا اڭسارى اۋاتىندار كوپ. وڭىردەگى وزگە اۋداندارمەن بىرگە بۇل ەكى قالا حالقىنىڭ تىعىزدىعى, جۇمىسسىزدىق, اۋىز سۋ جەتىسپەۋشىلىگى سىندى ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەدەن وزدەرى قوس وكپەسى سىعىلعان ۇستىنە سىعىلىپ, ەنتىگىپ تۇر.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن, ياعني حالىقتىڭ ۇيمە شوعىرىن تارقاتۋ, ايماقتاردىڭ سالماعىن جەڭىلدەتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اكىمشىلىك باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جاڭا اۋدان اشۋ قاجەتتىگى سەزىلەدى. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اشىلعان مۇنايلى اۋدانى – قازىر ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ەڭ ءىرى, ىرگەلى اۋدانداردىڭ ءبىرى. ول اۋدان اشىلعاننان بەرى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە وبلىس تۇرعىندارى ەسەلەنە ءوسىپ, تيىسىنشە ماسەلەلەر دە قاتار ءوربىپ كەلەدى.
وسى جاعدايلاردى سارالاي كەلە ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ساي-وتەس اۋىلىنان جاڭا اۋدان اشۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەڭ شالعاي اۋدانى – بەينەۋ اۋدانى وبلىس ورتالىعىنان 500 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. وزگە اۋدان, قالالار اقتاۋدىڭ توڭىرەگىندە, ال بەينەۋ عانا شەتكەرى وقشاۋلانىپ تۇر. بەينەۋگە جەتۋ ءۇشىن اقتاۋدان سوڭ ءبىر-جارىم ساعاتتا شەتپەنى باسىپ ءوتىپ, كەڭ دالادا كولىكپەن 4-5 ساعات كوسىلە شابۋعا تۋرا كەلەدى. اقتاۋ قالاسىنا 280 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى, بەينەۋدەن 130 شاقىرىم, شەتپەدەن 126 شاقىرىم ورتا جولدا تۇيىسەتىن نۇكتە – ساي-وتەستەن ءوز الدىنا اۋدان اشسا, ءبىراز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ باسى قايتار ما ەدى؟
ساي-وتەس اۋىلدىق وكرۋگ اكىمشىلىگى 1965 جىلى قۇرىلعان, اكىمشىلىك اۋماعىنا ساي-وتەس اۋىلى, بوزداق ەلدى مەكەنى, №6,7,9 جانە مان اتا بەكەتتەرى كىرەدى. 2000-نان استام تۇرعىنى بار وكرۋگتە 392 بالاعا ارنالىپ 2007 جىلى سالىنعان وتەس ورتا مەكتەبى, 1967 جىلى سالىنعان 25 ورىندىق بوزداق باستاۋىش مەكتەبى, 56 ورىندىق «جاۋقازىن» جانە 50 ورىندىق «بالداۋرەن» بوبەكجاي باقشالارى, وتەس دارىگەرلىك امبۋلاتورياسى بار. ساي-وتەس, بوزداق اۋىلدارى تولىقتاي گازبەن, توقپەن قامتىلعان, ال سۋمەن قامتۋ ماسەلەسىندە بوزداق ءۇشىن ازداعان جەتكىلىكسىزدىك بار. جەرى شارۋاعا قولايلى وكرۋگتە مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان, قازىر مۇندا 61 شارۋا قوجالىعى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ازىق-ت ۇلىك دۇكەنى, ناۋبايحانا, اگقس, تويحانا, ءدامحانا, شايحانا, شاشتاراز, تقس, قىمىز قۇيۋ تسەحى, ارالاس دۇكەن, ءدارىحانا سىندى كاسىپكەرلىك نىساندارى دا بار.
شاعىن بولعانمەن تىرلىگىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان اۋىل ساي-وتەستەن اۋدان اشۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قانداي؟ جوعارىدا ايتىلعانداي, الدىمەن حالىقتىڭ تىعىزدىعىن تاراتۋ جانە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋ.
ساي-وتەس اۋىلىنىڭ ۇستىنەن رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى اۆتوجول, اقتاۋ مەن اتىراۋ, اقتوبە, الماتى, استانا قالالارى اراسىن قوساتىن تەمىر جول وتەدى. «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماس» دەگەندەي, جول بويىنداعىنىڭ دا دورباسى قۇر بولماس, جول بويىنان ءتۇرلى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن ورىندار, تەمىر جول دەپولارىن اشسا اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋادى جانە جۇك تاسىمالداۋشىلار مەن جولاۋشىلارعا دا قولايلى جاعداي جاسالادى. ەكى بۇيىرىندە بەينەۋ مەن ماڭعىستاۋ اۋداندارىنىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان ساي-وتەس جاڭاوزەن قالاسىنا نەبارى شامامەن 100 شاقىرىم قاشىقتىقتا. ەگەر ساي-وتەس پەن جاڭاوزەن ارالىعىنا اۆتوجول سالىنسا, جاڭاوزەننەن تۇرىكمەنستان ارقىلى يران اساتىن جۇك كولىكتەرى شەتپە-جەتىباي ارقىلى قاتىنايتىن جول قاشىقتىعىن 400-500 شاقىرىمعا دەيىن قىسقارتا الادى. سونداي-اق ساي-وتەستەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنا بارىس-كەلىس قارىم-قاتىناستى تىكەلەي جولعا قويۋعا بولادى. مىسالى, قاراقالپاقستان مەن بەينەۋدىڭ شەكاراسىنداعى «تاجەن» بەكەتىنە قازىر 230 شاقىرىم جول ءجۇرىپ بارۋعا تۋرا كەلەدى, ال ساي-وتەستەن «تاجەنگە» تىكە شىقسا 110 شاقىرىم, ياعني جولاۋشى جولدى ەكى ەسەدەن استام قىسقارتىپ, ۋاقىتتان ۇتىپ جەتىپ بارار ەدى. جول بويىنا ورنالاسار سەرۆيستىك قىزمەت ورتالىقتارى سىندى ۇتىمدى جولدارىن تاپسا بۇل جوبا توڭىرەگىنەن دە ءبىراز جۇمىس ورىندارىنىڭ ءيىسى اڭقيدى. شۇبىرعان جول كولىكتەرى الا شاڭ قىلىپ جول بويىنداعى اۋىلداردى ۇستىنەن باسىپ وتپەي, ءوز الدىنا تەك جۇك تاسۋعا ارنالعان جولدارمەن ءجۇرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى جانە ءوز كەزەگىندە بۇل جولداردى اقىلى نەگىزدە راسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بەينەۋ اۋدانىنداعى تاس, شەتپەدەگى شەبىن كارەرلەرى, بىلتىر عانا اشىلعان «تەپكە» كەن ورنى, «قاراقۇدىق», «كەنسارى» مۇناي ءوندىرۋشى كەن ورىندارى ساي-وتەستەن قاشىق ەمەس, دەمەك ولار جاڭا اۋداننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق نىعايۋىنا, تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا سەپ بولارى انىق. ماڭعىستاۋ وبلىسىنا نەگىزگى سۋ تاسىمالداۋشى كوزدىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن ۇزىندىعى 1100 شاقىرىمعا سوزىلعان «استراحان-ماڭعىشلاق»» سۋ قۇبىرىمەن كەلەتىن قيعاش وزەنىنىڭ سۋى ساي-وتەس اۋىلىنىڭ ۇستىمەن وتەدى. بۇدان بولەك جەراستى سۋلارى, قۇدىق كوزدەرى از ەمەس, ءۇستىرت استىنداعى سۋ كوزدەرى مال باعىپ, ەگىن ەگەمىن دەگەندەرگە سۋدان تاپشىلىق كەلتىرمەيدى. ساي-وتەستىڭ وڭتۇستىك-شىعىس بەتىندەگى جازىقتىق, وزبەكستان شەكاراسىنا دەيىنگى قاراتۇلەي ءوڭىردىڭ مال شارۋاشىلىعىنا قولايلى ەكەندىگىن ەسكە تۇسىرە بەرەدى. ال «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋ تۇرعىسىنان كەلەر بولساق تەنتەك جەل مەن شاقىرايعان كۇن – ساي-وتەستىڭ ەنشىسى. كۇن مەن جەل ديىرمەندەرىن ورناتىپ, ەنەرگيا جيناقتاۋ ءۇشىن ساي-وتەس سۇرانىپ-اق تۇر. ساي-وتەستەن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە الەۋەتتى اۋەجاي سالسا دا ارتىق ەتپەيدى, تۇرعىندار مۇنايدان دا باسقا جاڭاشا ءومىر سۇرۋگە بولاتىندىعىن سەزىنۋگە ءتيىس. ءۇستىرت ۇستىنە جەلەك ءوسىرىپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە الدىن الۋعا قادام جاسالعانى ءجون. جالپى, جاعداي جاسالسا ساي-وتەستىڭ كەلەشەكتە ۇلكەن ورتالىق بولۋ مۇمكىندىگى مول.
قازىر ەلىمىزدە, سونىڭ ىشىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلە. ساي-وتەس بۇل جاعىنان دا باسىمدىققا, تيىمدىلىككە يە. ماڭعىستاۋداعى ەڭ ءىرى جانە ەجەلگى قورىمداردىڭ ءبىرى «سيسەم اتا» قورىمى ساي-وتەس اۋىلىنان 30 شاقىرىم سولتۇستىك باعىتتا ورنالاسقان, ال «تولىباي» قورىمى ساي-وتەستىڭ باتىس بەتىندە 9 شاقىرىم, «بايتە-3» سولتۇستىك-شىعىستا 20 شاقىرىم, «قىزىلتاس بەكىنىسى» سولتۇستىك باعىتتا 70 شاقىرىم, «قارا كىسى قورىمى» قۇبىلا بەتتە 5 شاقىرىم, «قوناي ۇيىگى» «سيسەم اتا» قاۋىمىنىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان. سوڭعى جىلدارى تارتىلۋ ۇدەرىسىن باستان كەشىپ جاتقان كاسپي تەڭىزى ساي-وتەستەن 40-50 شاقىرىم, سالىستىرمالى تۇردە جاڭاوزەن مەن كەندىرلى اراسىن الىپ قاراعاندا بۇل قاشىقتىق تەڭىز جاعاسىنا بارىپ دەمالامىن دەۋشىلەرگە اسا قاتتى شالعاي ەمەس.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارى مەن قالالارىنان جۇمىسسىزدار كوشىرىلسە, شەتتەن كوشىپ كەلۋشى اعايىنداردى ورنالاستىرسا, ساي-وتەستىڭ تۇرعىنسىز بولمايتىنى بەلگىلى, بۇل ءوز كەزەگىندە وزگە وڭىرلەردىڭ جۇگىن ءبىراز جەڭىلدەتىپ, جاۋاپكەرشىلىك, ماسەلە سالماعىن ازايتارى انىق, قۇلازىپ جاتقان ءۇستىرت ۇستىنە جان كىرگىزىپ, وڭىرلەردىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ارتتىرا تۇسەر ەدى, ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ سەنىم-نيەتىنە, كوڭىل كۇيىنە سەرپىلىس بەرەدى.
جاڭا قازاقستان تەك ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە ناقتى كورىنىس تابۋى كەرەك. ول ماڭعىستاۋ وڭىرىندە, ءۇستىرت ۇستىندە زامان تالابىنا ساي وزىق تەحنولوگيالارمەن سالىنعان, مىڭداعان تۇرعىنعا مەكەن بولعان, جاستارعا قولايلى جاستار قالاسىنىڭ – ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعىنان ءتيىمدى جاڭا اۋداننىڭ اشىلۋىمەن دالەلدەنسە دەيمىز. ەل قازىناسىنا قارا التىندى توننالاپ قۇيعان ماڭعىستاۋعا شامدارى جارقىراعان, حالقى باي-قۋاتتى جاستاردىڭ جاڭا قالاسى لايىقتى جانە وڭىردەگى قات-قابات الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر دە جاڭا اۋداندى قاجەت ەتىپ تۇر.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
