«قاراعايلى» ساياباعىنداعى تاعىلىمى تەرەڭ جيىنعا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ, سونداي-اق پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, اشارشىلىق قۇرباندارى مەن قۋعىنعا ۇشىراعانداردىڭ ۇرپاقتارى, ولاردىڭ ءومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, الماتى قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
ەسكەرتكىشكە جينالعان قاۋىم قاسىرەتتى جىلداردىڭ قۇرباندارىن ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الىپ, الماتى قالاسىنىڭ باس يمامى تولەبي وسپان ۇلى اشارشىلىق جىلدارىنان كەيىن ءار ۋاقىت كەزەڭىندە وپات بولعان بوزداقتاردىڭ رۋحىنا ارناپ قۇران اياتتارىن وقىپ, دۇعا باعىشتادى.
ۇلت مۇراتى جولىندا باسى ايداۋدا, بارماعى شايناۋدا كەتكەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەگى, سوڭىنا قالدىرعان مۇراسى جاس ۇرپاقتىڭ جادىنان ەشقاشان وشپەك ەمەس. جيىندا سويلەگەن زيالىلار توتاليتارلىق وزبىر ساياسات جۇرگىزگەن قۋدالاۋدىڭ سالدارىنان قۇربان بولعان جازىقسىز جانداردىڭ رۋحىن ارداق تۇتۋ, ەسىمدەرىن ۇمىتپاي, ۇلىقتاپ وتىرۋ بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاققا جۇكتەلەتىن مىندەت ەكەنىن ايتتى. قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن توز-توزىن شىعارىپ, اۋقىمدى بولىگىن اشارشىلىق قۇربانى ەتىپ, ۇلكەن بولىگىن ۇركىنشىلىككە ۇرىندىرعان ناۋبەت جىلداردىڭ قاسىرەتىن ەل ەسىنە سالىپ, زۇلماتتىڭ تاريحىن زەرتتەۋدەن تالماي كەلە جاتقان بەلگىلى قالامگەر سماعۇل ەلۋبايدىڭ تىڭ ۇسىنىسىن كوپشىلىك بىردەن قۇپتادى.
«قاسىرەتتىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بولادى. بىراق ءبىزدىڭ ۇلتىمىز ءۇشىن قاسىرەتتىڭ دە قاسىرەتى – اشارشىلىق پەن وسى زوبالاڭ جىلدار بولىپ تاريحتا ماڭگى قالادى. حالىقتىڭ ۇعىمىندا «اق ءولىم», «قارا ءولىم» دەگەن ۇعىم بار. وكىنىشكە قاراي, 5 ميلليون حالىقتىڭ اجالىن «اق ءولىم» دەپ ايتا المايمىز. بۇل قاسىرەتكە بۇكىل حالىق بولىپ باس ءيۋىمىز كەرەك. ال ءبىزدىڭ پارلامەنت وتىز جىلدا وتىز سەكۋند ۇنسىزدىك جاريالاي المادى. 1993 جىلى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى زاڭى قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ ماتىنىنەن «اشارشىلىق» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستادى. كەشەگى كەڭەستىك سانانىڭ سارقىنشاعى ميلليونداعان قۇرباننىڭ ارۋاعىنان قورىقپاي, «اشارشىلىق» دەگەن سوزدەن قورقىپ, سىزدىرىپ تاستادى. 1921-1922 جىلدىڭ اشارشىلىعىنا 100 جىل, 1932 جىلدىڭ اشارشىلىعىنا 90 جىل, رەپرەسسيا قۇرباندارىنا 85 جىل تولىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ءدال وسى كۇندەرى قالامىزدا «ماڭگىلىك حالىق» دەگەن شەرۋ ءوتۋى كەرەك. كەلەسى جىلى ەسكە الۋعا كەلگەن حالىق قۇربانداردىڭ پورترەتتەرىن كوتەرىپ, جۇبىن جازباستان سوناۋ جەلتوقسان ەسكەرتكىشىنە دەيىن شەرۋ جاساۋى ءتيىس. بۇكىل حالىق بولىپ قايعىرعانىمىزدى جاستار كورەدى, وتكەننەن تاعىلىم الادى. وسى ۇسىنىسىمدى قابىل الىڭىزدار!», دەدى جازۋشى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى حانگەلدى ءابجانوۆ قازاق ۇلتىن جايپاپ وتكەن ءۇش قاسىرەتكە ەرەكشە توقتالدى. اكادەميكتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 1920 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ 80 پايىزى قازاقتار بولعان, ال 1959 جىلعى ساناق قازاقتىڭ بار بولعانى 29 پايىز ەكەنىن كورسەتتى. از ۋاقىت ىشىندە ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وتىرىپ وسىنشاما ازايىپ كەتكەن ۇلت جەر بەتىندە نەكەن-ساياق.
ءبىرىنشى قاسىرەتتى اشارشىلىقپەن بايلانىستىرعان عالىم ۇلت قاسىرەتىنىڭ نەگىزگى ءۇش سەبەبىن اتادى. «ەكىنشى قاسىرەت, جالامەن ۇستالىپ, جازىقسىز شەيىت بولعاندار. وسىنىڭ كەسىرىنەن حالقىمىز تىلدەن دە, دىلدەن دە ايىرىلدى. ءۇشىنشى قاسىرەت – قازاق جەرىنىڭ تالان-تاراجعا تۇسكەنى. بۇگىندە ورىنبور قالاسى قازاقتىڭ استاناسى, تاشكەنت قازاقتىڭ وتىرعان ورنى دەسە, كىم سەنەدى؟ ءاليحان بوكەيحاننىڭ كىتابىندا قازاقستاننىڭ كارتاسى بار. ول دوڭگەلەك شار تارىزدەس پىشىنگە يە. ال بۇگىنگى كارتاعا قاراساق, قازاقتىڭ جەرىنىڭ ەكى شەتى جوق, سوزىلىپ كەتكەن. ۇلت ومىرىنە ناۋبەتتەر مەن اشارشىلىق جۇرگىزىلگەندە كوزدەلەتىن ماقساتى بىرەۋ عانا, ول – وتارلاۋشىنىڭ وسى جەرگە شەكسىز بيلىگىن ورناتۋ. وعان جەتۋ جولىنداعى ايلا-شارعىسى دا مىڭ ءتۇرلى بولدى. كەڭەستىك يمپەريانىڭ وزبىرلىعى 1921, 1932, 1937 جىلمەن عانا شەكتەلمەيدى, ول جۇيەلى تۇردە جاسالىپ وتىردى. وكىنىشتىسى, وسى قاسىرەتكە ءبىز ءالى سۇلەسوق قارايمىز. ءالى مىڭداعان ەمەس, جۇزدەگەن مىڭ قازاعىمىز اقتالماي جاتىر. ولاردىڭ اقتالماعانى بىلاي تۇرسىن, «اقتالدى» دەگەن ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ قۇجاتتارى ءالى قۇپيا. جابىق, اشىلعان جوق. قولعا بەرىلمەيدى. دەمەك اقتالماعان سول قازاقتاردى ءالى كۇنگە اباقتىدا جاتىر دەپ ەسەپتەۋىمىزگە بولادى. سوڭعى قۇربان اقتالعانشا قازاقستاندا توتاليتاريزم ءىزى تولىعىمەن جوعالدى دەپ ايتا المايمىز».
ەڭ اۋىرى, قۇربان بولعان بوزداقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ۇرپاعى اتالارىنىڭ نە ءۇشىن ايىپتالعانىن, سۇيەگىنىڭ قايدا جاتقانىن بىلمەيدى. ءارحيۆتى اقتارعانىمەن, ارعى جاعى قۇمعا قۇيعان سۋداي ءىزىم-عايىم جوعالادى. قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسى – قازاقتىڭ بىتەۋ جاراسى. ءالى ورنىنا كەلمەگەن قاتەلىكتەردى, سەلقوستىق پەن جايباراقاتتىق جويىلعاندا عانا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى تولىق اقتالدى دەپ ايتۋعا نەگىز بولادى.
بۇدان سوڭ الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆ, ازالى جيىنعا قاتىسقان الماتىلىقتار, جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقاندار ەسكەرتكىشكە ارنايى گۇل شوعىن قويدى. تۇتاس ۇلتتى جويىپ جىبەرە جازداعان ناۋبەت ءاردايىم ەل جادىندا جۇرۋگە ءتيىس. «مۇنداي زۇلمات ەشقاشان قايتالانباسىن!» دەگەن يگى تىلەكپەن ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار تاعزىم جاساعانداردى الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەشىتتە باعىشتالاتىن قۇران-حاتىم مەن «جۇلدىز» مەيرامحاناسىنداعى ارۋاقتار رۋحىنا ارنالعان اسقا شاقىردى.
الماتى
