ءۇش بۋىندى مودەل: وزگەرىستەردىڭ ءمانى نەدە؟

بۇرىن 2015 جىلعا دەيىن تەرگەۋ الدى تەكسەرۋ دەگەن ءوز الدىنا ءبىر ينستيتۋت بولعان. ياعني قىلمىس تۋرالى ارىز, شاعىم نەمەسە حابارلامالار تۇسكەننەن كەيىن قىلمىستىق ءىس قوزعالعانعا دەيىن 2 اي بويى تەرگەۋ الدى تەكسەرۋ شارالارى جۇرگىزىلەتىن. بارلىق مۇددەلى ادامدار تەرگەۋ ورگاندارىنا بىرنەشە رەت شاقىرىلاتىن, ولاردان كورسەتىمدەر الى­ناتىن, ساراپتامالار مەن اۋديتورلىق نەمەسە سالىق ورگاندارىمەن تەكسەرۋ­لەر جۇرگىزىلەتىن, شەكتەۋلەر قويىلاتىن. ەگەر قىلمىس بەلگىلەرى بايقالسا, قىل­مىستىق ءىس قوزعالىپ, 2 اي بويى تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, قايتادان جوعارىدا اتاپ وتكەن ارەكەتتەر قايتالاپ جاسالاتىن. سونىڭ سالدارىنان ادام بىرنەشە اي بويى اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, قىلمىستىق پروتسەسس وربيتاسىنا تارتىلىپ, جۇي­كەسى توزىپ, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارىنىڭ بۇزىلۋىنىڭ جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ورىن الۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بولاتىن.

2014 جىلى قابىلدانعان جاڭا قىل­مىستىق پروتسەستىك كودەكستە بۇلاردىڭ بارلىعىنان ارىلىپ, تەرگەۋ الدى تەكسەرۋ ينستيتۋتى جويىلدى. قابىلدانعان كودەكس قىلمىستىق پروتسەستەگى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باعىتىندا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزدى.

بۇدان كەيىن قىلمىستىق پروتسەستى بارىنشا وڭتايلاندىرۋ, جەدەلدەتۋ جانە پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتا­رىن قورعاۋ باعىتتارىندا پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتتارىندا بىرنەشە رەت وزگەرىس ەنگىزىلدى. سوڭعى كونتسەپتۋالدى وزگەرىستەر رەتىندە وسىدان ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە بۇل مودەلدى قالىپتاستىرۋ جۇمىسى قارقىنمەن جۇر­گىزىلۋدە. اتالعان مودەل ءبىرىنشى كەزەكتە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارىن قورعاۋعا جانە ولاردىڭ قىل­مىستىق پروتسەسكە نەگىزسىز تارتىلۋىن بول­دىرماۋعا باعىتتالعان. مۇنداي ءتار­تىپ دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە نەگىز­دەلگەن. ال بۇل وزگەرىستەردىڭ ءمانى نەدە؟

ءۇش بۋىننىڭ ءبىرىنشى بۋىنى – تەرگەۋ ورگاندارى, ەكىنشىسى – پروكۋراتۋرا, ءۇشىنشىسى – سوت. جاڭا مودەل ولار­دىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتى اجىراتىپ بەردى. تەرگەۋ ورگانى قىلمىستى اشا­دى, دالەلدەمەلەر جينايدى. پروكۋراتۋرا اتقارىلعان جۇمىسقا باعا بەرەدى, قىل­مىستىق ءىستى سوتقا جولداۋ نەمەسە قايتا تەرگەۋگە جولداۋ ماسەلەسىن قارايدى. ال سوت سول دالەلدەمەلەرگە باعا بەرە وتىرىپ, ۇكىم شىعارادى.

ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋدىڭ ال­عاشقى كەزەڭى 2020 جىلدىڭ سوڭىندا كۇشىنە ەندى. وزگەرىستەرگە دەيىن تەرگەۋشى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, بارلىق شەشىمدەر­دى ءوزى قابىلدايتىن. ال پروكۋرور تەك ولاردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەتىن. قازىر قىلمىستىق پروتسەستەگى نەگىزگى شەشىمدەر پروكۋروردىڭ كەلىسىمىنەن كەيىن عانا زاڭدى كۇشىنە ەنەدى. بۇل شەشىمدەر قاتارىندا ادامدى كۇدىكتى دەپ تانۋ, كۇدىكتىنىڭ ءىس-ارەكەتىن سارالاۋ, قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتى سارالاۋ, تەرگەپ-تەكسەرۋ مەرزىمدەرىن ءۇزۋ جانە قىلمىستىق ءىستى نە قىلمىستىق قۋدالاۋدى توقتاتۋ بار.

ياعني جاڭا مودەلگە سايكەس, پروكۋرور قىلمىستىق پروتسەستەگى قاداعالاۋدى ەڭ باستاپقى ساتىسىنان باستاپ جۇرگىزەدى. قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداناردان بۇرىن پروكۋروردىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, نەگىزسىز دەپ تانىلعاندارى كەلىسىلمەي, تەرگەۋشىگە كەرى قايتارىلادى. مىسالى, ادامدى قىلمىستىق ءىس بويىنشا كۇدىكتى دەپ تانۋ ءۇشىن تەرگەۋشى الدىمەن ءتيىستى ماتەريالدار مەن قاۋلى جوباسىن پرو­كۋرورعا ۇسىنادى. بۇل ۋاقىتتا ادام ءالى كۇدىكتى ەمەس جانە قىلمىستىق پروتسەسس وربيتاسىنا تارتىلماعان بولىپ ەسەپتەلەدى. پروكۋرور قاۋلىعا كەلىسىم بەرگەننەن كەيىن عانا ادام كۇدىكتى بولىپ تانىلادى. ال پروكۋرور ءتيىستى دالەلدەر جەتكىلىكسىز دەپ ساناسا, كۇدىكتى رەتىندە تانۋ تۋرالى قاۋلىنى بەكىتۋدەن باس تارتادى.

جاڭا مودەل جاعدايىندا اتقارعان جۇمىستاردىڭ جەتىستىكتەرىنە وڭ باعا بەرۋگە بولادى. وسى جىلدىڭ 1-توقسا­نىڭ­دا قىلمىستىق پروتسەستەگى ازامات­تار­دىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن بۇزۋ دەرەكتەرى 31%-عا (65-تەن 45-كە) تو­مەندەگەنى بايقالادى. وتكەن جىلى ­پرو­كۋرورلار 400 مىڭنان استام شەشىم­نىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەردى. ءسويتىپ, 366 مىڭى­مەن كەلىسىپ, بەكىتتى. قالعان 53 مىڭى بەكىتىلمەي, كەرى قايتارىلدى.

بۇدان بولەك پروكۋرورلار كۇدىكتى دەپ تانۋعا كەلىسپەگەننەن كەيىن 47 ادامعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس اقتاۋ نەگىزىندە مۇلدەم توقتاتىلدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ورگان بۇل ادامداردى كۇدىكتى دەپ تانىعىسى كەلگەنىمەن, پروكۋرورلار شەشىمدەردى مۇقيات قاراپ, ولاردىڭ ىسكە قاتىسى جوق ەكەنىن انىقتادى. ياعني بۇل ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى قورعالىپ, ولاردى زاڭسىز قىل­مىستىق قۋدالاۋعا, ىسكە نەگىزسىز تارتىلۋعا جول بەرىلمەدى. سونداي-اق وتكەن جىلدان بەرى پروكۋرورلار 2 مىڭعا جۋىق ءىستى وزدەرى توقتاتتى. سەبەبى بۇل ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرگىزۋ نەگىزسىز بولعان. وسىنىڭ ءبارى پروكۋروردىڭ تەرگەۋ بارىسىنداعى قاداعالاۋشى ءرولىنىڭ ارتقاندىعىن دالەلدەيدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماڭىزدى كور­­سەت­كىش – پروكۋرور ورگاننىڭ توقتاتۋ شە­شىم­دەرىن بەكىتۋدەن باس تارتقاننان كەيىن, وسى جىلدىڭ وزىندە 90 قىلمىستىق ءىس سوتقا جولدانىپ, كىنالى ادامدارعا قاتىستى سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمدەرى شىققان. ياعني وسى ارادا, ءبىز ناقتى كىنالى ادامداردىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلۋىن قامتاماسىز ەتتىك, جازادان بۇلتارتپاس قاعيداسىن ىسكە اسىردىق.

وسىلايشا, ىستەردەگى بارلىق نەگىزسىز شەشىمدەر مەن ولقىلىقتار دەر كەزىندە انىقتالىپ, ۋاقتىلى جويىلدى. مۇنى ءبىز پروكۋرورلىق سۇزگى, ياعني «فيلتر» دەپ اتايمىز. مۇنداي «فيلتر» ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىندا قاراستىرىلعان.

ەكىنشى كەزەڭدە دە پروكۋروردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى ءبىرشاما ارتادى. ويتكەنى ەندى اسا اۋىر قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تەرگەۋ اياقتالعان كەزدە تەرگەۋشى ءىس بويىن­شا, تەك, ەسەپ ازىرلەيدى. ال ايىپتاۋ اكتىسىن پروكۋروردىڭ ءوزى جاسايدى.

بۇعان دەيىن, ايىپتاۋ اكتىسىن تەرگەۋشى ءوزى دايىنداپ, دايىن اكتىنى ءىستىڭ ماتە­ريالدارىمەن بىرگە پروكۋرورعا ۇسىنا­تىن. پروكۋرور ولاردى بەكىتىپ, ناتيجەسى بويىنشا ءىستى سوتقا جولدايتىن نەمەسە بۇ­زۋشىلىقتار انىقتاعان جاعدايدا ­تەر­گەۋشىگە قايتاراتىن.

ەندى پروكۋرور قىلمىستىق ءىس ماتەريالدارىن جانە تەرگەۋشىنىڭ ەسەبىن زەردەلەپ, جينالعان دالەلدەرگە باعا بەرە وتىرىپ, ايىپتاۋ اكتىسىن جاساۋ نەمەسە ءىستى قايتارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى.

بۇل جاڭاشىلدىق, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, قىلمىستىق ىستەردىڭ ساناتتارى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى. بيىلدان باستاپ پروكۋرورلار تەك اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ايىپتاۋ اكتى­لەرىن جاساۋدى, كەلەسى جىلدان باستاپ – سىبايلاس جەمقورلىق ىستەرى بويىنشا, ال 2024 جىلدان باستاپ بارلىق ساناتتاعى ىستەر بويىنشا اكتى جاساۋ قۇزىرەتى پرو­كۋرورعا وتەدى.

بۇل وكىلەتتەر ءبىزدىڭ قولعا بيلىك قانا ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەدى. ەگەر, سوت كەزىندە ىستە ولقىلىق انىقتالسا, جاۋاپكەرشىلىك شەشىمدەردى بەكىتكەن, ­ايىپتاۋ اكتىسىن جازعان پروكۋروردىڭ ­موينىنا ارتىلادى. سوندىقتان, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز بۇل وكىلەتتىكتەردى قىل­مىستىق پروتسەستە ازاماتتاردىڭ كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن پايدالاناتىن بولامىز.

ەندى, وسىلاردان ءبىز نە تۇيەمىز؟ قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودە­لىن ەنگىزۋ وڭ وزگەرىستەرگە قول جەت­كىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. تەرگەۋ ساتى­سىندا پروكۋروردىڭ ءرولى كۇشەيدى. ناتي­جەسىندە, جاڭاشىلدىق ەنگىزىلگەلى سوتتار قىلمىستىق ىستەردى قايتا تەرگەۋگە سيرەك قايتارا باستادى. ياعني پروكۋروردىڭ قاتىسۋىمەن, بەكىتۋىمەن ءىس تەرگەۋىنىڭ ساپاسى ارتتى.

سونىمەن قاتار ءاربىر قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن ساتتەن باستاپ پروكۋرور­لىق قاداعالاۋدىڭ كۇشەيۋىنىڭ ارقاسىندا سوتتاردىڭ دا, پروكۋرورلاردىڭ دا ولار­دى قايتا تەرگەۋگە كەرى قايتارۋى ازايدى. ال بۇل, ءوز كەزەگىندە, ۋاقىت ۇنەم­دەيدى, تەرگەۋ سوزبالاڭعا سالىنبايدى جانە قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىن بارىنشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

جالپى قىلمىستىق پروتسەستىك زاڭ­نا­ماعا سايكەس تەرگەۋ ورگاندا­رىنا, پروكۋراتۋرا جانە سوتقا قويىلاتىن نەگىزگى مىندەتتەر – زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, قىلمىس جاساعان ادامدى ءتيىستى جاۋاپقا تارتۋ, تەرگەپ-تەكسەرۋدى جىلدام ءارى تولىق جۇرگىزۋ, جابىرلەنۋشىلەرگە ­كەل­تىرىلگەن زالالدىڭ وتەلۋىن قامتاما­سىز ەتۋ.

قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلى وسى جوعارىدا ايتىلعان قاعي­داتتاردى بارىنشا ساقتاۋعا جانە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل رەتتە, كەز كەلگەن وزگەرىس زامان تالابىنا بەيىمدەلە وتىرىپ ەنگىزىلەتىنى بەلگىلى. جاڭا مودەلدە تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ, ەلەكتروندى فورماتتا تەرگەپ-تەكسەرۋدىڭ ورنىڭ ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت.

تسيفرلاندىرۋ – ءۇش بۋىندى مودەل­دىڭ اجىراماس بولىگى. ءسوز باسىندا ءار ءىس بويىنشا نەگىزگى پروتسەستىك شەشىمدەر پروكۋرورمەن كەلىسىلىپ, بەكىتىلەدى دەپ ايتقان بولاتىنبىز. قازىر بۇل ءۇردىس تولىعىمەن ەلەكتروندى فورماتتا جاسالادى. ياعني تەرگەۋشىگە قاۋلىنى قاعازعا باسىپ شىعارىپ, ونى پروكۋرورعا كەلىسۋگە اكەلۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ارنايى اقپاراتتىق جۇيەدە جۇرگىزىلەدى. ءىس قاعاز جۇزىندە مە, الدە ەلەكتروندى فورماتتا تەرگەلىپ جاتىر ما – ماڭىزدى ەمەس. باستىسى – شەشىم­دەردى پروكۋرورمەن كەلىسۋ پروتسەدۋراسى تولىقتاي ونلاينعا كوشىرىلدى.

بۇل فورماتتىڭ پايداسى قانداي؟ جاسى­راتىنى جوق, بۇرىن تاجىريبەدە پروتسەستىك قۇجاتتاردى وزگەرتۋ, بۇرما­لاۋ, دالەلدەمەلەردى الماستىرۋ, ولاردى قاسا­قانا جويۋ, ءىستى ادەيى جوعالتىپ الۋ سياقتى فاكتىلەر كەزدەسەتىن. ال تسيفر­لى فورماتقا كوشكەلى مۇنداي زاڭعا قايشى ارەكەتتەردى جاساۋ مۇمكىن ەمەس. ەلەكتروندى قۇجاتتارعا ەشكىم وزگەرىس ەنگىزە المايدى. بارلىق ىستەر, شەشىمدەر, قۇجاتتار بازاعا ەنگىزىلگەننەن كەيىن سول قالپى ساقتالادى. وعان ەشكىم كىرىپ, ءبىر دە ءبىر ءارىپتى وزگەرتە المايدى.

ەلەكتروندى ءىس جۇرگىزۋدىڭ ارتىق­شىلىعى كوپ. 2018 جىلى رەسپۋبليكا اۋماعىندا نەبارى 20 مىڭنان استام ءىس ەلەكتروندى تۇردە تىركەلگەن بولاتىن. بۇل بارلىق تىركەلگەن ىستەردىڭ 5% عانا. ال 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق قىلمىستىق ىستەردىڭ 80%-ىن, ياعني, 174 مىڭنان استام ءىستى ەلەكتروندى فورماتتا تەرگەدىك. بيىلعى 3 ايدا بۇل كورسەتكىش 90%-عا جەتتى.

بۇگىندە پروكۋرورلار قىلمىستىق ىستەردى قاشىقتان تەكسەرە الادى. بۇل ءۇشىن تەرگەۋ ورگاندارىنان ءىستىڭ ءوزىن سۇراتىپ, بۋما-بۋما قۇجاتتاردىڭ اراسىندا وتىرىپ, جۇمىس ىستەۋدىڭ قاجەتى جوق. ورگاندارعا تەكسەرىسپەن بارۋدىڭ دا قاجەتى شامالى. باس پروكۋراتۋرادا وتىرىپ, شالعايداعى ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى ءبىر اۋداننىڭ وڭدىرىسىندە قانشا, قانداي ىستەر وندىرىستە بار ەكەنىن, ولاردىڭ ساپاسى, قالاي تەرگەلىپ جاتقانىڭ ءبارىن ءبىز زەردەلەپ, باعاسىن بەرە الامىز.

وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تسيفيرلاندىرۋ ماسەلەسىنە, قىلمىستىق پروتسەستىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ جونىندەگى تاپسىرمالارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالۋدا دەپ تولىق ايتۋىمىزعا بولادى.

اسحات تاجەنوۆ,

باس پروكۋراتۋرانىڭ قىلمىستىق قۋدالاۋ قىزمەتىنىڭ اعا پروكۋرورى