ادەبيەت • 25 مامىر، 2022

تورعاي سۇڭقارى

600 رەت كورسەتىلدى

جاقىندا ءبىر قالامگەر اعا­مىز ۋكراين جازۋشىسى ولەكسا دەسنياكتىڭ 1916 جىل­عى تورعايداعى ۇلت-ازات­تىق كوتەرىلىسىنىڭ باس ساردارى امان­گەلدى يمانوۆ­تىڭ كۇرەس جولىن بايانداعان «تورعاي سۇڭقارى» اتتى ەكى بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتى وقۋعا بەردى. تۋىندىنى قازاق تىلىنە بەلگىلى جۋرناليست – اۋدارماشى پەر­نەبەك بەيسەنوۆ اۋدارعان. قالامگەر بۇل پوۆەستى 1939-1940 جىلدارى جازىپتى. ءبىزدى تاڭعالدىرعانى – ۋكراين جازۋشىسىنىڭ قازاقستانعا كەلىپ، حالىق باتىرى تۋرالى كۇردەلى شىعارما جازعانى. الدە وعان سول كەزدەگى ساياساتتىڭ ىقپالى بولدى ما، الدە جەكە ءوزىنىڭ ىنتىزارلىعى بولدى ما – بىزگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى − سۋرەتكەر قالامىنان باس ساردار جايىنداعى كوركەم شىعارمانىڭ ومىرگە كەلگەنى.

جالپى، امانگەلدى يمانوۆ­تىڭ باتىرلىق بەينەسىن كور­كەم سوزبەن كەستەلەگەن تۋىندى­لار ىشىندە بەيىمبەت ءمايلين­نىڭ «باتىر بولشەۆيك» پوۆە­سىن، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «امان­گەل­دى» پەساسىن، نۇرحان احمەت­بە­كوۆتىڭ «امانگەلدى» داستانىن، ماقان جۇماعۇلوۆتىڭ «قىران قازاسى قيادا» جانە قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ العا­شىندا «قىزىل جالاۋ»، كەيىن «زاماناقىر» دەگەن اتپەن با­سىلعان روماندارىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. وسى شىعارمالاردا ايبىندى ەردىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى جانقيارلىق ەرلىگى، حالىقتى سوڭىنان ەرتە بىلگەن كوسەمدىگى، ەرجۇرەكتىگى، مەرگەندىگى ءار قىرى­نان سومدالىپ، باتىر تۇلعاسى ايشىقتالا تۇسكەن.

ولەكسا دەسنياك ءوز پوۆەسىندە امانگەلدى يمانوۆتىڭ وبرازىن بەينەلەۋدە وزگەشە جولىن تاپقان. تۋىندى تورعاي دۋانى بازارىندا بولعان وقيعادان ءوربيدى. ونى قالامگەر بىلاي سۋرەتتەيدى: «كوشەدەگى ايقاي-شۋدى ەستىپ، سوندا ەنتەلەي جەتكەن ەدى، ءبىر تورە قويشى قازاقتى ساباپ جاتىر ەكەن. قىزبالانىپ، جۇرەگى شىداماي كەتتى، تورەنىڭ جانىنا جەتىپ بارىپ، قامشىمەن ونى باسىنان پەرىپ قالدى. تورە قۇلاپ ءتۇستى. جينالعانداردى پوليتسەيلەر قورشاپ الدى. سول كەزدە بۇل اياعىن ۇزەڭگىگە تىرەي كوتەرىلىپ: «ۋا، حالايىق! بايلار مەن پاتشالار تورەلەرى ءبىزدى قاشانعى ۇرىپ-سوعا بەرمەك؟ قورعانساڭدارشى! مەن امانكەلدى يمانوۆ دەگەن باۋىرلارىڭ بولام، كەلىڭدەر بەرى!» دەپ بۇكىل بازارعا ايقاي سالدى» دەيدى.

نەگىزى، بۇل وقيعا 1908 جىلى بولعان. بىراق وندا توبەلەستى پات­شانىڭ ماس سولداتتارى تور­عاي دۋانىنا جارمەڭكەگە كەل­گەن ءبىر قازاقتى جازىقسىز سوق­قىعا جىعادى. سونى كوزبەن كور­گەن امانكەلدى يمانوۆ پەن سە­­رىكتەرى ماس سولداتتارمەن تو­بەلەسە كەتەدى. ونىڭ سوڭى كىسى ولىمىنە اكەلىپ، باتىر باس­تاعان ءبىر توپ ادامدى تۇرمەگە قا­ماي­دى. وسى وقيعا تۋرالى 1975 جى­لى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ا.يمانوۆ» قۇ­جاتتار جيناعى» اتتى ەڭبەكتە تو­­لىعىراق باياندالعان. سونىمەن تو­بەلەسكە قاتىسى بار دەگەن 14 ادام جاۋاپقا تارتىلىپ، ولار­­دىڭ ارقايسىسىنا ءتۇرلى جازا بەل­­گىلەنگەن. زامانىندا بۇل وقيعا قازاق قوعامىن ءدۇر سىل­كىن­دىرىپ، «ايقاپ» جۋرنالى سول سوت ءىسىن ءنومىر سايىن جاريالاپ تۇرعان.

جازۋشى باتىردىڭ ەن دالادا ەركىن ءوسىپ، جىگىتتىك مىنەزى مەن ەل ىسىنە ارالاس باستاعان قايرات­كەرلىك قىرىن بارىنشا ۇتىمدى دەتالدارمەن شەبەر جەتكىزەدى.

 «جەتى جاسىنان بىلاي ول اكە ءسوزىن ەستىمەدى، ون ءۇش جاسىنان دالاداعى ءتۇپ جۋسانداي جاپادان جالعىز ءومىر ءسۇردى. اتاسى يمان ءۇشىن پاتشا چينوۆنيكتەرى مۇنىڭ اكەسى ۇدەربايدى قۋعىنعا ۇشىراتتى. جەتپىس التى جىل بۇرىن يمان اتاسى باسقا كەدەيلەرمەن بىرگە بايلار مەن پاتشاعا قارسى كوتەرىلدى. وسى وڭىرگە داڭقى كەتكەن جىگىت سول كەزدە ۇلكەن وتريادتى باسقاردى. بوستاندىق ءۇشىن قازاقتار جەتى جىل بويى كۇرەستى. پاتشا اسكەر­لەرىمەن ايقاسا ءجۇرىپ، يمان وسىناۋ شالقار دالا توسىندە بۇر­كىتشە سامعادى، ءسويتىپ، سول ۇرىستىڭ بىرىندە وققا ۇشتى. ول جو­نىندە اقىندار جىر تولعادى. ال ىلە بويىنداعى ەڭ بيىك تاۋدى قازىر يمان-تاۋ دەپ اتايدى» دەيدى.

كەڭەستىك كەزەڭدە جازىلعان دۇنيەلەردە امانكەلدى يمانوۆ «جارلى-جاقىباي وتباسىنان شىققان» دەپ ايتىلسا دا، بۇل دەرەك شىندىققا جاناسپايدى. باتىردىڭ اۋلەتىن بىلەتىن كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا، باس ساردار تورعاي وڭىرىنە ءمالىم ارۋاقتى اتادان وربىگەن. اكەسى ۇدەرباي قاراپايىم بولسا دا، اۋقاتتى تۇرعان. ال اتاسى يمان باتىر – 1831-1847 جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە باستان-اياق قاتىسىپ، حاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. كەنە حانعا سوڭعى دەمىنە دەيىن ادال بولىپ، سونىمەن بىرگە جورىقتا كوز جۇمعان. كەڭەس ۋاقىتىندا كەنەسارى حانمەن بىرگە يمان باتىردىڭ دا ەسىمى ايتىلمادى. الايدا اۆتور شىعارماسىندا قيسىنىن تاۋىپ، ساردار اتاسىنىڭ باتىر بولعاندىعىن كەلىستىرىپ جازعان.

سونداي-اق ۇلت-ازاتتىق كوتە­رىلىستىڭ باستالۋىنا پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى ماي­داننىڭ قارا جۇمىسىنا قازاق جاس­تارىن شاقىرۋ جارلىعى ءبىر سەبەپ بولسا، وعان قوسا تور­عاي وبلىسى گۋبەرناتورى ەۆەر­سماننىڭ اشكوزدىگى مەن ەلدى باسىنعان ارە­كەتى حالىقتى عانا ەمەس، باتىردى دا اشىندىرعانىن تۇسپالداپ ايتادى.

«1916 جىلدىڭ سەنتيابر كۇندەرىندە تورعاي دالاسىندا كوتەرىلىستىڭ وشپەس جالىنى الاۋ­­لاي ءتۇستى. تورعايدى جان-جا­­عىنان قورشاپ، امانكەلدى ءوز كۇشىن تاتىر كولىنە جاقىن تۇسقا جيناپ جاتتى. تاستان دارى­­باەۆتىڭ وتريادى ايكە كولى­نەن ىرعىز تاس جولىنا قاراي قوز­عالدى. سادىبەك مۇساەۆتىڭ وتريادى تورعايدىڭ شىعىس جا­عىن­داعى باتپاققارا ماڭىندا قيمىل جاسادى. امانگەلدىنىڭ بۇي­رىعىمەن كوتەرىلىسشىلەر ونسىز دا ەلسىز دالادا ەشنارسە قال­دىرماي، قۇدىقتى كومىپ، قىس­تاۋداعى پىشەندى جويدى» دەيدى. اسىرەسە تورعاي قالاسى مەن تا­تىر كولى ماڭايىندا بولعان شاي­قاستارداعى امانگەلدى باس­تاعان ساربازداردىڭ رۋحى مەن ەرلىگىن سول قالپىندا اق قاعازعا شىنايى تۇسىرگەن. سونىمەن بىرگە الاش ارىستارىنىڭ جاندى بەينەلەرىن دە كەزدەستىرەسىز. تۋىندىداعى كەي­بىر كەيىپكەرلەر ءوز اتى-جو­نىمەن بەرىلگەن. ما­سەلەن، كوتەرىلىس كو­سەم­دەرىنىڭ ءبىرى وسپان حان شو­لاق­­ ۇلىنىڭ ەسىمى ناق وسىلاي جازىلعان. سون­داي-اق پوۆەست جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان زىليحا، تاستان سەكىلدى كەيىپ­كەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى دە ۇمىتىلمايدى.

قىسقاسى، ۋكراين جازۋشىسى ولەكسا دەسنياكتىڭ حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ كۇرەس جولى مەن ەرلىگىن كوركەم سۋرەتتەگەن كىتابىندا سول كەزدەگى سايا­ساتتىڭ «لەبى» بولسا دا، قىزىقتى دەرەككە تولى كوركەم بايانداۋىمەن قۇندى ەكەنىن ايتار ەدىك.

ەندى اۆتور تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىك. جازۋشىنىڭ شىن اتى ءجونى: الەكسەي يگناتەۆيچ رۋدەنكو. 1909 جىلى تۋىپ، 1942 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان. ول شىعارماشىلىقپەن بار بولعانى ون ءتورت جىل عانا اينالىسقان. ونىڭ ىشىندە وقىرماندار قالام­گەردىڭ «باتالوندار دەسنادان ءوتتى»، «ۋداي-وزەن روماندارى مەن «تورعاي سۇڭقارى» اتتى پوۆەسىن جاقسى بىلەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى ءوستى

قارجى • بۇگىن، 16:12

ۇقساس جاڭالىقتار