جالپى, امانگەلدى يمانوۆتىڭ باتىرلىق بەينەسىن كوركەم سوزبەن كەستەلەگەن تۋىندىلار ىشىندە بەيىمبەت ءمايليننىڭ «باتىر بولشەۆيك» پوۆەسىن, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «امانگەلدى» پەساسىن, نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «امانگەلدى» داستانىن, ماقان جۇماعۇلوۆتىڭ «قىران قازاسى قيادا» جانە قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ العاشىندا «قىزىل جالاۋ», كەيىن «زاماناقىر» دەگەن اتپەن باسىلعان روماندارىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. وسى شىعارمالاردا ايبىندى ەردىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى جانقيارلىق ەرلىگى, حالىقتى سوڭىنان ەرتە بىلگەن كوسەمدىگى, ەرجۇرەكتىگى, مەرگەندىگى ءار قىرىنان سومدالىپ, باتىر تۇلعاسى ايشىقتالا تۇسكەن.
ولەكسا دەسنياك ءوز پوۆەسىندە امانگەلدى يمانوۆتىڭ وبرازىن بەينەلەۋدە وزگەشە جولىن تاپقان. تۋىندى تورعاي دۋانى بازارىندا بولعان وقيعادان ءوربيدى. ونى قالامگەر بىلاي سۋرەتتەيدى: «كوشەدەگى ايقاي-شۋدى ەستىپ, سوندا ەنتەلەي جەتكەن ەدى, ءبىر تورە قويشى قازاقتى ساباپ جاتىر ەكەن. قىزبالانىپ, جۇرەگى شىداماي كەتتى, تورەنىڭ جانىنا جەتىپ بارىپ, قامشىمەن ونى باسىنان پەرىپ قالدى. تورە قۇلاپ ءتۇستى. جينالعانداردى پوليتسەيلەر قورشاپ الدى. سول كەزدە بۇل اياعىن ۇزەڭگىگە تىرەي كوتەرىلىپ: «ۋا, حالايىق! بايلار مەن پاتشالار تورەلەرى ءبىزدى قاشانعى ۇرىپ-سوعا بەرمەك؟ قورعانساڭدارشى! مەن امانكەلدى يمانوۆ دەگەن باۋىرلارىڭ بولام, كەلىڭدەر بەرى!» دەپ بۇكىل بازارعا ايقاي سالدى» دەيدى.
نەگىزى, بۇل وقيعا 1908 جىلى بولعان. بىراق وندا توبەلەستى پاتشانىڭ ماس سولداتتارى تورعاي دۋانىنا جارمەڭكەگە كەلگەن ءبىر قازاقتى جازىقسىز سوققىعا جىعادى. سونى كوزبەن كورگەن امانكەلدى يمانوۆ پەن سەرىكتەرى ماس سولداتتارمەن توبەلەسە كەتەدى. ونىڭ سوڭى كىسى ولىمىنە اكەلىپ, باتىر باستاعان ءبىر توپ ادامدى تۇرمەگە قامايدى. وسى وقيعا تۋرالى 1975 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ا.يمانوۆ» قۇجاتتار جيناعى» اتتى ەڭبەكتە تولىعىراق باياندالعان. سونىمەن توبەلەسكە قاتىسى بار دەگەن 14 ادام جاۋاپقا تارتىلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا ءتۇرلى جازا بەلگىلەنگەن. زامانىندا بۇل وقيعا قازاق قوعامىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, «ايقاپ» جۋرنالى سول سوت ءىسىن ءنومىر سايىن جاريالاپ تۇرعان.
جازۋشى باتىردىڭ ەن دالادا ەركىن ءوسىپ, جىگىتتىك مىنەزى مەن ەل ىسىنە ارالاس باستاعان قايراتكەرلىك قىرىن بارىنشا ۇتىمدى دەتالدارمەن شەبەر جەتكىزەدى.
«جەتى جاسىنان بىلاي ول اكە ءسوزىن ەستىمەدى, ون ءۇش جاسىنان دالاداعى ءتۇپ جۋسانداي جاپادان جالعىز ءومىر ءسۇردى. اتاسى يمان ءۇشىن پاتشا چينوۆنيكتەرى مۇنىڭ اكەسى ۇدەربايدى قۋعىنعا ۇشىراتتى. جەتپىس التى جىل بۇرىن يمان اتاسى باسقا كەدەيلەرمەن بىرگە بايلار مەن پاتشاعا قارسى كوتەرىلدى. وسى وڭىرگە داڭقى كەتكەن جىگىت سول كەزدە ۇلكەن وتريادتى باسقاردى. بوستاندىق ءۇشىن قازاقتار جەتى جىل بويى كۇرەستى. پاتشا اسكەرلەرىمەن ايقاسا ءجۇرىپ, يمان وسىناۋ شالقار دالا توسىندە بۇركىتشە سامعادى, ءسويتىپ, سول ۇرىستىڭ بىرىندە وققا ۇشتى. ول جونىندە اقىندار جىر تولعادى. ال ىلە بويىنداعى ەڭ بيىك تاۋدى قازىر يمان-تاۋ دەپ اتايدى» دەيدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە جازىلعان دۇنيەلەردە امانكەلدى يمانوۆ «جارلى-جاقىباي وتباسىنان شىققان» دەپ ايتىلسا دا, بۇل دەرەك شىندىققا جاناسپايدى. باتىردىڭ اۋلەتىن بىلەتىن كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, باس ساردار تورعاي وڭىرىنە ءمالىم ارۋاقتى اتادان وربىگەن. اكەسى ۇدەرباي قاراپايىم بولسا دا, اۋقاتتى تۇرعان. ال اتاسى يمان باتىر – 1831-1847 جىلدارى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنە باستان-اياق قاتىسىپ, حاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان. كەنە حانعا سوڭعى دەمىنە دەيىن ادال بولىپ, سونىمەن بىرگە جورىقتا كوز جۇمعان. كەڭەس ۋاقىتىندا كەنەسارى حانمەن بىرگە يمان باتىردىڭ دا ەسىمى ايتىلمادى. الايدا اۆتور شىعارماسىندا قيسىنىن تاۋىپ, ساردار اتاسىنىڭ باتىر بولعاندىعىن كەلىستىرىپ جازعان.
سونداي-اق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمداعى مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا قازاق جاستارىن شاقىرۋ جارلىعى ءبىر سەبەپ بولسا, وعان قوسا تورعاي وبلىسى گۋبەرناتورى ەۆەرسماننىڭ اشكوزدىگى مەن ەلدى باسىنعان ارەكەتى حالىقتى عانا ەمەس, باتىردى دا اشىندىرعانىن تۇسپالداپ ايتادى.
«1916 جىلدىڭ سەنتيابر كۇندەرىندە تورعاي دالاسىندا كوتەرىلىستىڭ وشپەس جالىنى الاۋلاي ءتۇستى. تورعايدى جان-جاعىنان قورشاپ, امانكەلدى ءوز كۇشىن تاتىر كولىنە جاقىن تۇسقا جيناپ جاتتى. تاستان دارىباەۆتىڭ وتريادى ايكە كولىنەن ىرعىز تاس جولىنا قاراي قوزعالدى. سادىبەك مۇساەۆتىڭ وتريادى تورعايدىڭ شىعىس جاعىنداعى باتپاققارا ماڭىندا قيمىل جاسادى. امانگەلدىنىڭ بۇيرىعىمەن كوتەرىلىسشىلەر ونسىز دا ەلسىز دالادا ەشنارسە قالدىرماي, قۇدىقتى كومىپ, قىستاۋداعى پىشەندى جويدى» دەيدى. اسىرەسە تورعاي قالاسى مەن تاتىر كولى ماڭايىندا بولعان شايقاستارداعى امانگەلدى باستاعان ساربازداردىڭ رۋحى مەن ەرلىگىن سول قالپىندا اق قاعازعا شىنايى تۇسىرگەن. سونىمەن بىرگە الاش ارىستارىنىڭ جاندى بەينەلەرىن دە كەزدەستىرەسىز. تۋىندىداعى كەيبىر كەيىپكەرلەر ءوز اتى-جونىمەن بەرىلگەن. ماسەلەن, كوتەرىلىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى وسپان حان شولاق ۇلىنىڭ ەسىمى ناق وسىلاي جازىلعان. سونداي-اق پوۆەست جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان زىليحا, تاستان سەكىلدى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتى دە ۇمىتىلمايدى.
قىسقاسى, ۋكراين جازۋشىسى ولەكسا دەسنياكتىڭ حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ كۇرەس جولى مەن ەرلىگىن كوركەم سۋرەتتەگەن كىتابىندا سول كەزدەگى ساياساتتىڭ «لەبى» بولسا دا, قىزىقتى دەرەككە تولى كوركەم بايانداۋىمەن قۇندى ەكەنىن ايتار ەدىك.
ەندى اۆتور تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىك. جازۋشىنىڭ شىن اتى ءجونى: الەكسەي يگناتەۆيچ رۋدەنكو. 1909 جىلى تۋىپ, 1942 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان. ول شىعارماشىلىقپەن بار بولعانى ون ءتورت جىل عانا اينالىسقان. ونىڭ ىشىندە وقىرماندار قالامگەردىڭ «باتالوندار دەسنادان ءوتتى», «ۋداي-وزەن روماندارى مەن «تورعاي سۇڭقارى» اتتى پوۆەسىن جاقسى بىلەدى.
