بىراق كەيىنگى كەزدەرى كاسپيمەن شەكتەس وزگە ەلدەردى بىلمەيمىن, الاقانداي اقتاۋدىڭ وزىنەن تەڭىزگە بەلگىسىز اعىن سۋلاردىڭ قۇيىلۋى, سۋ جانۋارلارىنىڭ قىرىلۋى سىندى توسىن جاعدايلار كوبەيىپ كەتتى. جەلىلەردە بىرىنەن سوڭ ءبىرى بۇرق ەتە قالاتىن مۇنداي اقپاراتتار ماسەلەنىڭ بار ەكەنىنە سەندىرەدى.
قازىر تەڭىز جاعالاۋى جايداق ەمەس, سىعىلىسا ورنالاسقان ءتۇرلى دەمالىس ورنى, كاسىپكەرلىك جانە وندىرىستىك نىساندار. ولاردىڭ قوقىس قالدىقتارى نەمەسە قانداي دا ءبىر لاس سۋلارى تەڭىزگە قۇيىلاتىنىنا دا سەنگىڭ كەلمەيدى.
جۋىردا كاسپي تەڭىزىنە قارا سۇيىقتىقتى توگۋ دەرەگى قوعامدى ءدۇر سىلكىندىردى. وقيعاعا وراي «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس-نا تيەسىلى جەو-1 اۋماعىنا شولۋ جۇرگىزگەن ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرى اتموسفەرالىق اۋا مەن سۋ جيناۋ كانالى سۋىنان سىنامالار الدى. سونداي-اق «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس وكىلدەرى اتالعان ماسەلە بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەردى.
كاسىپورىن تۇسىندىرمەسىنە سايكەس جەو-1 سۋ تارتۋ ارناسى جەو-1 تەحنولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرىنە تەڭىز سۋىن بەرۋگە جانە باستاپقى سۋ رەتىندە «كاسپي» تۇششىتقىش زاۋىتى» جشس-دا اۋىز سۋ دايىنداۋعا ارنالعان. ياعني ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, كاسپي تەڭىزىنىڭ كۇرت تايازدانۋىنان سۋ الۋ كانالىنداعى سۋ دەڭگەيى دە تومەندەپ, كەي جەرلەردە قۇرلىق ارالدارى پايدا بولعان. ارناداعى تەڭىز سۋىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ, جەو-1 جانە «كاسپي» تۇششىتقىش زاۋىتى» جشس جۇمىسىن توقتاتپاۋ ءۇشىن «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس جەو-1 سۋ تارتۋ ارناسىنىڭ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى جەر سناريادىنىڭ كومەگىمەن مەحانيكالىق جولمەن جۇرگىزىلەتىن بولعاندىقتان, ارنادان سورىلاتىن سۋ قوسپاسىز تەڭىز سۋى ەكەن.
اتالعان سەرىكتەستىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتپەيدى. اتالعان جۇمىستار جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك تاراپىنان سۋ تارتۋ كانالىندا كانال تولىق تازالانبايىنشا ءالى دە جالعاسادى. ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ سۋ تاپشىلىعىن جانە تۇرعىندار تەڭىز سۋىن تۇشىتىپ ىشەتىنىن ەسكەرە وتىرا, اتالعان جۇمىستار جاسالماسا, حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولمايتىنىن جشس ماماندارى اتاپ كورسەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ شولۋ بارىسىندا الىنعان اۋا سىنامالارى بويىنشا شامادان تىس ارتۋ انىقتالمادى جانە سۋ سىناماسىنىڭ زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا دا شامادان تىس ارتۋلار تىركەلمەگەن.
جاعدايدى «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس وسىلايشا ءتۇسىندىرىپ بەردى. ارتىنشا كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنا اعىندى سۋلاردى اعىزۋ دەرەگى كيلىگە كەتتى. بيىل 16 مامىردا جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرىنە قالا تۇرعىنىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قىزعىلت-سارى ءتۇستى بەلگىسىز سۇيىقتىقتىڭ توگىلگەنىن ايتقان ۆيدەوسى جاريالاندى.
اتالعان ورىنعا ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە زەرتحانالىق-تالدامالى بولىمدەرىنىڭ ماماندارىمەن وپەراتيۆتى قاراۋ ۇيىمداستىرىلعان. ناتيجەسىندە, №13 ءورت ءسوندىرۋ بەكەتىنىڭ تەحنيكالىق تسيستەرناسى تەسىلگەندىگىنە بايلانىستى تسيستەرنا ىشىندەگى, ءورت ءسوندىرۋ گيدرانتتارىنان الىنعان 500 ليتر كولەمىندەگى سۋ تەڭىزگە توگىلگەنىن انىقتادى. شولۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا تەڭىز سۋىنىڭ سىنامالارى الىندى. سونداي-اق №13 ءورت ءسوندىرۋ بەكەتىنىڭ وكىلدەرى اتالعان ماسەلە بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەردى, ال ەكولوگيا دەپارتامەنتى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ءتيىستى شارالار قابىلدايتىن بولدى.
كوپ ۇزاماي تەڭىز جاعالاۋىنان تاعى شۋ شىقتى. جەرگىلىكتى ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ بىرىندە قالا تۇرعىنى قۇبىردان تەڭىز جاعالاۋىنا اعىندى سۋدىڭ توگىلىپ, كىشى كولگە اينالعانى تۋرالى ۆيدەونى جاريالادى. اتالعان قۇبىرعا ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكولوگيالىق باقىلاۋ جانە زەرتحانالىق-تالدامالى بولىمدەرىنىڭ ماماندارى بارىپ, اعىندى سۋدان الىنعان سىناما حيميالىق تالداۋلار جۇرگىزۋ ماقساتىندا دەپارتامەنت زەرتحاناسىنا جەتكىزىلدى جانە قۇبىردىڭ يەسى شاقىرتىلىپ تۇسىنىكتەمە الىندى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ اقپاراتىنان بەلگىلى بولعانداي, قۇبىرداعى اعىندى سۋ «قايسار سەرۆيس» جشس مەكەمەسىنە قاراستى «سايا» دەمالىس ءۇيى باسسەيندەرىنىڭ سۋى ەكەنى انىقتالدى. دەمالىس ءۇيى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتالعان سۋ جەر ۇڭعىماسىنان شىعىپ جاتقان مينەرالدى ىستىق سۋ, ەشقانداي تازالاۋدان وتپەستەن تىكەلەي جاعالاۋعا توگىلىپ ءارى قاراي قاراكول كولىنە قۇيىلادى. سونىمەن قاتار دەمالىس ءۇيى باسشىلىعى ءوز ۋاجدەرىن دالەلدەي ءتۇسۋ ءۇشىن اقتاۋ قالاسى «زولوتىە پەسكي» №53 ۋچاسكەسىندەگى دەمالىس بازاسىنىڭ اۋدانىنداعى قۇدىق سۋىن ەمدىك ماقساتتا پايدالانۋ مۇمكىندىگى تۋرالى رەسەي فەدەرالدىق مەديتسينالىق-بيولوگيالىق اگەنتتىگىنەن الىنعان مەديتسينالىق قورىتىندىنى جانە «ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعى» شجق رمك ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا فيليالىنىڭ سۋ ۇلگىلەرىنىڭ زەرتتەۋ حاتتامالارىن كورسەتكەن.
– اتالعان ورىنعا وسىعان دەيىن دە بىرنەشە رەت شولۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناقتى يەسى انىقتالىپ, جەراستى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ ناقتى كونتسەنتراتسيا كولەمى شىعارىلعان ەدى. قازىرگى تاڭدا كىشى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالانۋىنا بايلانىستى, تەكسەرىس تاعايىنداۋ ءۇشىن جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە حات جولدانىپ, دەپارتامەنت تاراپىنان ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا دەپارتامەنت قولدانىستاعى زاڭنامالارعا سايكەس شارالار قابىلدايدى, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءبولىم باسشىسى گ.لۇقپانوۆا.
تەڭىزدىڭ سۋى دا, تىرلىگى دە تىنىش ەمەس. تەڭىزگە قارا, ءتۇرلى ءتۇستى سۋلاردىڭ قۇيىلۋى تۇرعىنداردى الاڭداتادى, كاسپيدىڭ سۋىن اۋىزسۋ رەتىندە تۇشىتىپ قولداناتىن تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋى تۇسىنىكتى. ال «اعىن سۋدىڭ» اۆتورلارى ايىلىن جيمايدى جانە وزدەرىنىڭ ارەكەتتەرىن ءمىنسىز ەتىپ دالەلدەۋگە شەبەر.
تەڭىز تىرشىلىگى دەمەكشى, كاسپيدە تىرشىلىك ەتەتىن سۋ جانۋارلارىنىڭ قىرىلۋى سوڭعى كەزدە ءجيى ۇشىراسىپ, تۇراقتى قايتالاناتىن جاعدايعا اينالدى. بيىل ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىندا, ناقتىراق ايتساق تۇپقاراعان اۋدانىندا ءولى يتبالىقتاردىڭ 97 ۇشاسى تابىلعان ەدى. عىلىمي ۆەدومستۆولار قىزمەتكەرلەرىنىڭ اقپاراتىنان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى, ياعني جانۋارلار ءولىمىنىڭ بولجامدى سەبەپتەرى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن ءبىر اي ىشىندە جاريالاناتىنىن بىلدىك.
الايدا الدىڭعى وقيعانىڭ ناتيجەسىن ەستىمەي جاتىپ ەكىنشى وقيعا ورىن الدى. 2022 جىلعى 14 مامىردا ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا جايىق-كاسپي وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ بالىق ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن فورت-شەۆچەنكو تەڭىز پورتىنىڭ جاعالاۋ ايماعىندا «ۇردەك» مۇيىسىنەن «باۋتين قوساسى» جەرىنە دەيىنگى اۋماقتا 64 ءولى يتبالىق پەن 5 بەكىرە تۇقىمداس بالىعىنىڭ ولەكسەسى تابىلعان. ءتيىستى ورىندار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, تەڭىز جانۋارلارى مەن بەكىرە بالىقتارىنىڭ ۇشالارى قاتتى ىدىراۋ كۇيىندە بولعاندىقتان زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن سىنامالار الۋ مۇمكىن بولماعان. سول سەبەپتى ماماندار بۇلار قىستا ولگەن دەگەن بولجام ايتادى. ايتسە دە ماماندار تەڭىز جانۋارلارى مەن بالىقتاردىڭ ولىمتىكتەرى تابىلعان جەردەن سۋ مەن اۋا سىنامالارىن العان. ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا بالىق ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ ينسپەكتورلارى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋ ايماعى مەن باسقا دا ۋچاسكەلەرىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋدە.
تەڭىزدە ءتارتىپ قاشان ورنايدى؟ جاعالاۋداعى ءتۇرلى ماقساتتاعى نىساندار ءوز قالدىقتارىن قانشا جەردەن ماقتاۋلى, ەكولوگيالىق زيانسىز بولسا دا تەڭىزگە ەمەس, ءوز كۇشتەرىمەن باسقا جەرگە باعىتتاپ توگۋىنە بولماي ما, الدە بۇل قوسىمشا شىعىن قاجەت ەتەتىن بولعاندىقتان ەڭ وڭاي جولدى تاڭداپ وتىر ما؟ وبلىستاعى ەكولوگيا دەپارتامەنتى ماماندارى شەتىن دەرەك انىقتالعان جەرگە بارۋدان قاعىس قالىپ جاتقان جوق, بىراق ماسەلەنىڭ ءبىرجولاتا توقتاۋى, جازىقتىلاردىڭ جازالانۋى سيرەك. ءار مەكەمەلەردەگى زاڭگەرلەر مەن ەكولوگتەردىڭ بەلسەندىلىگى, باسشىلاردىڭ بۇلتارۋى كوپ نارسەنىڭ بەتىن اشۋعا كەدەرگى بولىپ كەلە جاتقان ءتارىزدى. سونىمەن «ارقا جايلى بولسا ارقار اۋىپ نەسى بار» دەگەندەي, تەڭىز جايلى بولسا تولدەرى نەگە تۇنشىعىپ ولەدى؟
ماڭعىستاۋ وبلىسى
